Գարեգին Հովսեփյան (արվեստաբան)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Գարեգին Հովսեփյան (այլ կիրառումներ)
Գարեգին Հովսեփյան
Ծնվել է1867
ԾննդավայրՄարաղա, Թարթառի շրջան, ԱԽՍՀ
Մահացել է1952
Մահվան վայրԱնթիլիաս, Լեռնային Լիբանանի պրովինցիա, Լիբանան
Ազգությունհայ
ԿրթությունԼայպցիգի համալսարան և Հալլե-Վիտենբերգի համալսարան
Գիտական աստիճանփիլիսոփայության դոկտոր և աստվածաբանության դոկտոր
Մասնագիտությունարվեստագետ, մշակութային գործիչ, հնագետ, պատմաբան, բանասեր և արքեպիսկոպոս
ԱշխատավայրՀանդես ամսօրյա

Գարեգին Կարապետի Հովսեփյան, Հովսեփյանց (1867, Մարաղա, Թարթառի շրջան, ԱԽՍՀ - 1952, Անթիլիաս, Լեռնային Լիբանանի պրովինցիա, Լիբանան), մշակութային գործիչ, արվեստաբան, ձեռագրագետ, հնագետ, պատմաբան, բանասեր, արքեպիսկոպոս (1925), Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոս (1943 թվականից, օծվել է 1945 թվականին): Փիլիսոփայության և աստվածաբանության դոկտոր (1897, Լայպցիգ):

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1890 թվականին ավարտել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը, աստվածաբանություն և հնագիտություն ուսանել Բեռլինի, 1892-1896 թվականներին սովորել է Լայպցիգի և Հալլեի համալսարաններում։ 1890 թվականին զբաղվել է բանասիրական աշխատանքով։ 1897 թվականից դասախոսել է Գևորգյան ճեմարանում, 1898 թվականից՝ մատենադարանապետ: 1900-1901 թվականներին՝ Վիրահայոց թեմի առաջնորդական տեղապահ, 1901-1904 թվականներին՝ Երևանի թեմական տեսուչ, 1905-1906 և 1915-1917 թվականներին՝ Գևորգյան ճեմարանի տեսուչ, 1907-1908 և 1918-1919 թվականներին՝ Ս. Էջմիածնի «Արարատ» պաշտոնական ամսագրի խմբագիր: 1906 թվականին խմբագրել է «Հանդես ամսօրյա» ամսագիրը։ Եղել է Սարդարապատի հերոսամարտի (1918 թվականի մայիսի 21-29) ոգեշնչողներից ու կազմակերպիչներից: 1919 թվականից ԵՊՀ-ում դասավանդել է հայ արվեստի պատմություն և հնագիտություն, մասնակցել (Ա. Թամանյանի հետ) Հայաստանի հուշարձանների պահպանության կոմիտեի ստեղծմանը: 1927-1933 թվականներին՝ Ղրիմի և Նոր Նախիջևանի, 1938-1942 թվականներին՝ ԱՄՆ-ի հայոց թեմերի առաջնորդ: 1917 թվականից՝ հայրապետական լիազոր պատվիրակ Ռուսաստանի և Հյուսիսային Կովկասի հայկական կենտրոններում, 1934-1938 թվականներին՝ սփյուռքում: Հայ ժողովրդի և եկեղեցու պատմության տարբեր խնդիրների լուսաբանմանն են նվիրված «Ձագաւանից ժողովը» (1913), «Տարսայիճ Օրբելեանի և Մինա Խաթունի սերունդը» (ռուսերեն, 1913, հայերեն, 1948), «ԺԳ դարի քաղաքական եւ հոգեւոր վերելքը Արեւելեան Հայաստանում» և այլ երկեր: Հայագիտության մեջ մեծ ներդրում է Հովսեփյանի «Խաղբակեանք կամ Պռոշեանք հայոց պատմութեան մէջ» եռահատոր աշխատությունը (1928-1943, 2-րդ հրատարակություն, 1969, Երուսաղեմի «Թարգմանչաց-Դուրյան» մրց.), որտեղ լրացվել է գրեթե չուսումնասիրված 13-15-րդ դարերի հայոց պատմությունը: Նրա արվեստաբանական աշխատություններից են՝ Հավուց թառի Ամենափրկիչը և նույնանուն հուշարձանները հայ արվեստի մեջ։ Երուսաղեմ, 1937 թվականին, Նյութեր և ուսումնասիրություններ հայ արվեստի պատմության։ Պրակ Ա-Ե, Տիրացու Հովհաննես, Նկարիչ ԺԸ դարում («Գեղարվեստ» 1917 № 6) և այլն[1]։ Հովսեփյանը հայագետ Նիկողայոս Մառի հետ մասնակցել է հնագիտական պեղումների (Գառնի, Արագած, Անի), նշանակալի գործ կատարել պատմահնագիտական և ճարտարագիտական հուշարձանների ուսումնասիրման բնագավառում: Հովսեփյանիմատենագիտական բնույթի գործերը նվիրված են Մխիթար Սասնեցուն (1899), Խոսրովիկ թարգմանչին (1899), Թովմա Մեծոփեցուն (1914), Մխիթար Այրիվանեցուն (1930) և այլոց: Հավաքել և գրի է առել բանահյուսության զանազան նմուշներ («Փշրանքներ ժողովրդական բանահիւսութիւնից, 1892), այդ թվում և «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի նոր տարբերակներ (1892): Արևմտահայ գաղթականության տարազի, նիստուկացի, սովորույթների հիման վրա կազմել է ազգագրական նյութերի ժողովածու (1917): Հետազոտել է հայ հնագիտությունն ու գրչության արվեստը («Գրչութեան արուեստը հին հայոց մէջ», 1913), տվել գրչության կենտրոնների համառոտ պատմությունը, քննել հայ գրի ընդհանուր զարգացումը 5-15-րդ դարեր: Կազմել է մինչև 1250 թվականը գրված հայկական ձեռագրերի 459 հիշատակարան («Յիշատակարանք ձեռագրաց», 1951): Առանձնակի արժեք ունեն հայ մանրանկարչության ակունքներին, առանձին ծաղկողներին նվիրված աշխատությունները («Մանրանկարչութեան արուեստը հայոց մէջ», 1902, «Հեթում Ա-ի նկարազարդ Ավետարանի մնացորդները» և այլն): Երկար տարիների նրա աշխատանքն ամփոփվել է «Քարտեզ հայ մանրանկարչության» աշխատությունում (անտիպ): Հովսեփյանի աշխատությունները լույս են տեսել ռուսերեն, գերմաներեն, անգլերեն, ռումիներեն և այլ լեզուներով[2][3]:

Անդամակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հայաստանի գիտությունների ինստիտուտի (Վաղարշապատ) գիտնական անդամ (1921):
  • Մոսկվայի կայսերական հնագիտական ընկերության Կովկասյան բաժանմունքի իսկական անդամ (1902):
  • Ս. Պետերբուրգի կայսերական հնագիտական ընկերության իսկական անդամ (1902):

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Փշրանքներ ժողովրդական բանահյուսությունից, աշխատություն, Թիֆլիս, 1892:
  • Համառօտ գիտելիք հնագրական ալբոմի գործածութեան համար: Հովսեփյան Գարեգին Կարապետի, Վաղարշապատ, տպ. Ս. Էջմիածնի, 1902:
  • Խոսրովիկ թարգմանիչ և երկասիրությունք նորին, աշխատություն, Թիֆլիս, 1903:
  • Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյան և կաթողիկոսական ընտրություն, աշխատություն, Թիֆլիս, 1911:
  • Գրչության արվեստը հին հայոց մեջ, աշխատություն, Վաղարշապատ, 1913:
  • Թովմա ՄեծոՓեցու կյանքը, Վաղարշապատ, 1914:
  • Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք հայոց պատմության մեջ. պատմագիտական ուսումնասիրություն,աշխատություն, 1928-1944:
  • Սասմա ծռեր, աշխատություն, Երևան, 1932:
  • Նյութեր և ուսումնասիրություններ հայ արվեստի և մշակույթի պատմության, աշխատություն, 1935-1951:
  • Հավուց թառի ԱմենաՓրկիչը և նույնանուն հուշարձաններ հայ արվեստի պատմության մեջ, Երուսաղեմ, 1937:
  • Նիւթեր եւ ուսումնասիրութիւններ հայ արուեստի եւ մշակոյթի պատմութեան: Հովսեփյան Գարեգին Կարապետի, Նիւ Եորք, Ա. հ., 1944:
  • Դեպի լույս և կյանք. քարոզներ, գրականգեղարվեստական և իմաստասիրական հոդվածներ, աշխատություն, Անթիլիաս, 1947:
  • Հիշատակարանք ձեռագրաց, աշխատություն, Անթիլիաս, 1951:
  • Նյութեր և ուսումնասիրություններ հայ արվեստի պատմության, հ. 1-2, Երևան, 1983-1987:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Օ շ ա կ ա ն Հ., Արևելահայ բանասիրությունը և էջմիածին. Գարեգին կաթողիկոս Հովսեփյան, Անթիլիաս, 1948:
  • Աճառյան Հ., Գարեգին կաթողիկոս Հովսեփյանն իբրև հայ հնագրության մեծ վարպետ, «էջմիածին», 1952, № 7:
  • Քոլանջյան Ս., Հայ ձեռագրագիտության մեծանուն վաստակավորը, «Էջմիածին», 1962, № 6-8:
  • Հարությունյան Ս. Բ., Գարեգին Հովսեփյանը որպես բանագետ, ՊԲՀ, 1968, № 1:
  • Ղազարյան Մ., Հայ արվեստի երախտավոր Գարեգին արք. Հովսեփյան, «Էջմիածին», 1979, № 5:
  • Ոգուն չապավինելու արդյունքը (Կարսի անկումը 1920 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, Գարեգին Արք. Յովսէփեանցի յուշագրութիւնը եւ փաստաթղթեր), Երևան, 2002:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան», Դանիել Դզնունի, «Լույս» հրատարակչություն, Երևան, 1977 թ.:
  2. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005:
  3. «ԳԱՐԵԳԻՆ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ»։ ysu.am։ Վերցված է 2019-07-28