Անգել Սանս Բրիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Անգել Սանս Բրիս
Ángel Sanz Briz 1969 (cropped).jpg
 
Կրթություն՝ Մադրիդի կենտրոնական համալսարան[1], Պիարիստական դպրոց և Սարագոսայի համալսարան
Մասնագիտություն՝ դիվանագետ
Ծննդյան օր սեպտեմբերի 28, 1910(1910-09-28)[2][3]
Ծննդավայր Սարագոսա, Իսպանիա[4]
Վախճանի օր հունիսի 11, 1980(1980-06-11)[5][2][3] (69 տարեկան)
Վախճանի վայր Հռոմ, Իտալիա[4]
Գերեզման Torrero Cemetery[5]
Թաղված Torrero Cemetery[5]
Քաղաքացիություն Flag of Spain (1977–1981).svg Իսպանիա
 
Պարգևներ

Աշխարհի արդարակյացներ, Քաղաքացիական վաստակի համար շքանշանի Մեծ խաչ, Կառլոս III-ի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ և Պերի արևի օդենի մեծ խաչ

Անգել Սանս Բրիս (իսպ.՝ Ángel Sanz Briz; սեպտեմբերի 28, 1910(1910-09-28)[2][3], Սարագոսա, Իսպանիա[4] - հունիսի 11, 1980(1980-06-11)[5][2][3], Հռոմ, Իտալիա[4]), Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին ֆրանկիստական Իսպանիայի դիվանագիտական գործիչ։ Փրկել է մոտ 5 հազար հունգարական հրեայի կյանք՝ նրանց ազատելով Օսվենցիմ արտաքսումից[6][7]։ Հրեաներին փրկելու գործունեության համար ստացել է «Բուդապեշտի հրեշտակ» մականունը[8][9][10]:

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգել Սանս Բրիսը ծնվել է 1910 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Սարագոսայում։ Մադրիդի Կոմպլուտենսե համալսարանում ստացել է իրավաբանի աստիճան, այնուհետև` 1933 թվականին, ընդունվել է Մադրիդի դիվանագիտական դպրոց[11][12]։ Քաղաքացիական պատերազմի սկզբում Իսպանիայում միացել է ազգայնականների խմբակցությանը՝ դառնալով 1937 թվականին կազմավորված Ֆրանցիսկո Ֆրանկոյի բանակի ստորաբաժանումներից մեկում (հրամանատար՝ գեներալ Խուան Յագյուե) բեռնատարի վարորդ[13]։

Դեսպանի գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մադրիդում ուսումն ավարտելուց հետո Կահիրեում սկսել է գործունեության դիվանագիտական ուղին[14][15]։ 1942 թվականին տեղափոխվել է Բուդապեշտ, որտեղ դարձել է իսպանական ներկայացուցչության առաջին քարտուղարը։ 1944 թվականի հունիսից մինչև դեկտեմբերն ընկած ժամանակահատվածում նա իր օգնականների հետ 5200 հրեայի իսպանական կեղծ անձնագրեր է տվել՝ դրանով իսկ փրկելով նրանց համակենտրոնացման ճամբարներ արտաքսվելուց[8]։ Ի սկզբանե նա կարողացել է կեղծ փաստաթղթեր տրամադրել 200 հրեայի՝ աստիճանաբար նրանց թիվը հասցնելով 5200-ի։ Որոշ դեպքերում նա իր հաշվին տուն է վերցրել Բուդապեշտում, որպեսզի ապաստան տա հրեա փախստականներին՝ դրանով իսկ փրկելով նրանց կյանքը[16]։

Անգել Սանս Բրիսը հունգարական իշխանություններին համոզել է, որ Իսպանիան կառավարության նախագահ Պրիմո դե Ռիվերայի ղեկավարությամբ 1492 թվականին Իսպանիայի քաղաքացիություն է տրամադրել Իսպանիայից արտաքսված սեֆարդյան հրեաների ժառանգներին: 1924 թվականի դեկտեմբերի 20-ին Պրիմո դե Ռիվերան նման հրամանագիր է ստորագրել, սակայն այն չեղյալ է հայտարարվել 1930 թվականին, ինչի մասին հունգարական իշխանությունները չգիտեին: Անգել Սանս Բրիսն իր գործողությունների համար հաշվետու էր Իսպանիայի ԱԳՆ-ը, որը լռում էր, բայց միևնույն ժամանակ չէր արգելում անձնագրեր տրամադրել հրեաներին[17]։

Անգել Սանս Բրիսի անվան հուշատախտակ Մադրիդում:

1944 թվականին, երբ Կարմիր բանակը մոտեցել է Բուդապեշտին, Անգել Սանս Բրիսը տեղափոխվել է Շվեյցարիա։ Իսպանական ներկայացուցչությունում նրան փոխարինել է իտալացի Ջորջո Պերլասկան, որը ներկայացել էր որպես հյուպատոս, շարունակում էր տրամադրել իսպանական փաստաթղթեր հրեաների համար և օգնում էր նրանց լքել երկիրը[18][19]։

Անգել Սանս Բրիսը որպես դիվանագետ աշխատել է Սան Ֆրանցիսկոյում և Վաշինգտոնում, դեսպան՝ Լիմայում, Բայոնում, Բեռնում, Գվատեմալայում, Հաագայում, Բրյուսելում և Չինաստանում (1973 թվականին դարձել է այդ երկրում Իսպանիայի առաջին դեսպանը): 1976 թվականին նրան տեղափոխել են Հռոմ, որտեղ նա զբաղեցրել է Սուրբ Աթոռում Իսպանիայի դեսպանի պաշտոնը։ Ֆեդերիկո Իսարտի «Los judíos en España» գրքում (1973) Անգել Սանս Բրիսն անձամբ պատմել է, թե ինչպես է կարողացել փրկել շատ հրեաների կյանքը: 2011 թվականին նրա կենսագրության մոտիվներով թողարկվել է իսպանական «El ángel de Budapest» հեռուստասերիալը, որը հիմնված է Դիեգո Կարսեդոյի «Un español Frente al Holocausto» գրքի վրա:

Մահ և հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգել Սանս Բրիսը մահացել է 1980 թվականի հունիսի 11-ին Հռոմում[20]։ 1991 թվականին Իսրայելի Յադ Վաշեմ թանգարանում ճանաչվել է աշխարհի արդարակյացներից մեկը։ 1994 թվականին Հունգարիայի կառավարությունը նրան հետմահու պարգևատրել է արժանիքների շքանշանով[21]։ 2015 թվականին Բուդապեշտի փողոցը վերանվանվել է նրա պատվին և կոչվել «Angel Sanz Briz Avenue»[9][22]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 http://www.heraldo.es/noticias/aragon/el_centenario_callado_diplomatico.html
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Diccionario biográfico español (իսպ.)Real Academia de la Historia, 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #122991567 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 https://zaragoza.es/gicem2/kiosko/cementerio.jspx
  6. Berendt Joanna (2017-07-26)։ «Auschwitz Artifacts to Go on Tour, Very Carefully»։ Վերցված է 2018-02-24 – via NYTimes.com 
  7. «El silencio y la soledad de un gran diplomático: Ángel Sanz Briz»։ El Pais։ 2010-10-03։ Վերցված է 2014-05-31 
  8. 8,0 8,1 «The Angel of Budapest: Ángel Sanz Briz - 4 Corners of the World: International Collections and Studies at the Library of Congress»։ blogs.loc.gov։ 2017-01-17։ Վերցված է 2018-02-24 
  9. 9,0 9,1 Society The ‘Angel of Budapest’ becomes immortal in the Hungarian capital, 12/ 11/ 2015 at marcaespana.es Accessed 5 January 2018
  10. Julio Martín Alarcón El ángel de Budapest. — Penguin Random House Grupo Editorial España, 2016. — С. 186—. — ISBN 978-84-9069-558-6
  11. Paul R. Bartrop Resisting the Holocaust: Upstanders, Partisans, and Survivors: Upstanders, Partisans, and Survivors. — ABC-CLIO, 2016. — С. 238—. — ISBN 978-1-61069-879-5
  12. Solomon Gaon; M. Mitchell Serels Del fuego: Sephardim and the Holocaust. — Sepher-Hermon Press, 1995. — ISBN 978-0-87203-143-2
  13. «Ángel Sanz Briz, un héroe en Budapest»։ Վերցված է 2019-10-04 
  14. «Portrait of Spanish ambassador Angel Sanz-Briz. - Collections Search - United States Holocaust Memorial Museum»։ collections.ushmm.org 
  15. «Madrid to dedicate one of its streets to the memory of the "Angel of Budapest" - The Diplomat in Spain»։ thediplomatinspain.com 
  16. Rescue Story: Sanz-Briz, Angel, at yadvashem.org Accessed 5 January 2017
  17. «Entrevista a Juan Carlos Sanz Briz, Hijo del "Ángel de Budapest"»։ Վերցված է 2019-10-04 – via www.youtube.com 
  18. Green David B. (2013-08-15)։ «This Day in Jewish History 1992: A Fake Diplomat Who Saved 5,200 Jews Dies» – via Haaretz 
  19. «Israeli orchestra honors Italian who saved 5,000 Jews from Nazis» 
  20. País Ediciones El (2010-10-03)։ «El silencio y la soledad de un gran diplomático: Ángel Sanz Briz» 
  21. «Homenaje a Angel Sanz Briz, el "Schindler español"»։ 2008-10-29։ Վերցված է 2014-05-31 
  22. «Tribute to Ángel Sanz Briz»։ www.exteriores.gob.es 


Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]