Նիկոլայ Կոպեռնիկոս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նիկոլայ Կոպեռնիկոս
Mikołaj Kopernik / Nicolaus Copernicus / Nicolaus Koppernigk
Copernicus.jpg
Ծնվել է փետրվարի 19, 1473
Ծննդավայր Թորուն, Լեհաստան
Մահացել է մայիս 24, 1543
Մահվան վայր Ֆրոմբորկ, Լեհաստան
Մասնագիտություն աստղագետ, մաթեմատիկոս, տնտեսագետ, կանոնիկոս
Ստորագրություն Nicolaus Copernicus Signature.svg

Նիկոլայ Կոպեռնիկոս (գերմաներեն՝ Nikolas Koppernigk, լեհերեն՝ Mikołaj Kopernik, լատիներեն՝ Nicolaus Copernicus, փետրվարի 19, 1473, Թորուն, Լեհաստան - մայիս 24, 1543, Ֆրոմբորկ, Լեհաստան)՝ լեհ աստղագետ, մաթեմատիկոս, տնտեսագետ, կանոնիկոս։ Առավել հայտնի է որպես միջնադարյան աշխարհի հելիոցենտրիկ (արևակենտրոն) համակարգի հեղինակ, որը սկզբնավորեց առաջին գիտական հեղափոխությունը։ Կոպերնիկոսի դարակազմիկ գիրքը՝ De revolutionibus orbium coelestium («Երկնային ոլորտների պտույտի մասին»), հրատարակված իր մահի նախօրյակին, որոշ ուսումնասիրողների կողմից համարվում է ժամանակակից աստղագիտության մեկնարկային կետ։ Նա գործը խրախուսեց հետագա գիտական ուսումնասիրությունները՝ դառնալով գիտության պատմության ուղենիշերից մեկը։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Վաղ տարիներ[խմբագրել]

Տունը, որտեղ ծնվել է Կոպեռնիկոսը, Տորուն

Ծնվել է Տորունում, վաճառականի ընտանիքում: Վաղ տարիքում զրկվել է ծնողներից: Տորունը Լեհաստանի կազմի մեջ է մտել Կոպեռնիկոսի ծննդից ընդամենը մի քանի տարի առաջ. մինչ այդ քաղաքը կրում էր Տորն անունը և մտնում էր Պրուսիայի կազմի մեջ, որն էլ իր հերթին պատկանում էր Տևտոնյան օրդենին:

Կոպեռնիկոսի ազգային պատկանելության հարցը մնում է չլուծված:[1] Նրա մայրը գերմանուհի էր (Barbara Watzenrode)[2][3], իսկ հոր ազգությունն անհայտ է: Հայտնի է միայն, որ նա Կրակովի բնակիչ էր: Այսինքն` Կոպեռնիկոսը գերմանացի էր կամ կիսով գերմանացի, թեև ինքը, հավանաբար, իրեն համարել է լեհ (ըստ տարածքա-քաղաքական պատկանելության): Նա գրել է լատիներեն ու գերմաներեն, նրա ձեռքով գրված ոչ մի լեհերեն թուղթ չի հայտնաբերվել. հոր վաղաժամ մահից հետո նա դաստիարակվել է մոր ու քեռու գերմանազգի ընտանիքում: Նիկոլո Կոմնենո Պապադոպոլին տարածել է չապացուցված ու, ժամանակակից շատ պատմաբանների կարծիքով, իր իսկ կողմից հորինված մի պատմություն այն մասին, թե Կոպեռնիկոսը Պադուայի համալսարանում գրանցվել է որպես լեհ:[4] Պետք է նշել, որ այն ժամանակ ազգային պատկանելության հարցն այնքան հստակ չէր, որքան մեր օրերում, և պատմաբանների մի մասն առաջարկում է Կոպեռնիկոսին համարել միաժամանակ լեհ ու գերմանացի:[5][6].

Կոպեռնիկոսի ընտանիքում, բացի Նիկոլայից, կային ևս երեք երեխաներ` Անդրեյը, ով հետագայում հոգևորական է եղել Վարմիայում, և երկու քույրեր` Բարբարան ու Կատերինան: Բարբարան մտել է մենաստան, իսկ Կատերինան ամուսնացել է և ունեցել հինգ երեխաներ: Նիկոլայը շատ էր սիրում քրոջ երեխաներին և մինչև կյանքի վերջ հոգ է տարել նրանց մասին:

Կոպեռնիկոսի կիսանդրին Կրակովում

9 տարեկանում կորցնելով հորը և մնալով մոր ու քեռու` հոգևորական Լուկաշ Վատցենրոդեի խնամքին`[7] Կոպեռնիկոսը 1491 թվականին ընդունվել է Կրակովի համալսարան, որտեղ հավասար առաջադիմությամբ ուսումնասիրել է մաթեմատիկա, բժշկություն ու աստվածաբանություն, սակայն ամենից շատ նրան գրավում էր աստղագիտությունը:

Համալսարանն ավարտելիս (1494) Կոպեռնիկոսը գիտական ոչ մի աստիճան չստացավ, և ընտանեկան խորհուրդը որոշեց, որ նա պիտի դառնա հոգևորական: Դրա համար որոշիչ նշանակություն ունեցավ այն հանգամանքը, որ քեռին, ով հովանավորում էր Նիկոլային, դարձել էր եպիսկոպոս: Կրթությունը շարունակելու համար Կապեռնիկոսը մեկնում է Իտալիա (1497) և ընդունվում Բոլոնիայի համալսարան, որտեղ նա հնարավորություն ուներ աստվածաբանության, իրավունքի ու հնագույն լեզուների հետ մեկտեղ ուսումնասիրել նաև աստղագիտություն: Նշենք նաև, որ այդ տարիներին Բոլոնիայի համալսարանի պրոֆեսորներից մեկն էր Սցիպիոն դել Ֆերոն, ում հայտնագործություններից էլ սկիզբ է առել մաթեմատիկայի վերածնունդը Եվրոպայում: Այդ նույն ժամանակ քեռու ջանքերի շնորհիվ Նիկոլայը Լեհաստանում ընտրվում է Վարմայի եպիսկոպոսության անդամ:

1500 թվականին Կոպեռնիկոսը թողնում է համալսարանը` այս անգամ ևս չստանալով դիպլոմ կամ գիտական աստիճան, և տեղափոխվում է Հռոմ: Այնուհետև կարճ ժամանակով այցելում է հայրենիք, որից հետո գնում է Պադուայի համալսարան ու շարունակում ուսումնասիրել բժշկություն:

1503 թվականին Կոպեռնիկոսը վերջապես ավարտում է իր կրթությունը, Ֆերարում հանձնում է քննությունները, ստանում դիպլոմ և հոգևորական իրավունքի դոկտորի գիտական աստիճան: Նա չէր շտապում վերադառնալ տուն և քեռու թույլտվությամբ հաջորդ երեք տարին մնում է Պադուայում` շարունակելով ուսումնասիրել բժշկություն: 1506 թվականին Կոպեռնիկոսը լուր է ստանում (հնարավոր է` կեղծ), թե քեռին հիվանդ է: Նա Իտալիայից վերադառնում է հայրենիք և հաջորդ վեց տարին անցկացնում Գեյլսբերգի եպիսկոպոսական ամրոցում` զբաղվելով աստղագիտական դիտումներով և դասավանդելով Կրակովում: Միաժամանակ նա իր քեռու բժիշկն էր, քարտուղարն ու վստաhված անձը:

Կայացում[խմբագրել]

Կոպեռնիկոսի աշտարակը Ֆրոմբորկում

1512 թվականին մահացավ Կոպեռնիկոսի քեռի եպիսկոպոսը: Կոպեռնիկոսը տեղափոխվեց Ֆրոմբորկ` Վիսլինյան ծոցի ափին գտնվող մի փոքր քաղաք, որտեղ նա ծառայում էր որպես հոգևորական: Գիտական ուսումնասիրությունները, սակայն, նա չթողեց: Ամրոցի հյուսիսարևմտյան աշտարակը վերածվում է աստղադիտարանի:

Արդեն 1500-ական թվականներին Կոպեռնիկոսը հստակ պատկերացում էր կազմել աստղագիտական նոր համակարգի մասին:[8] Նա սկսեց գիրք գրել աշխարհի նոր մոդելի վերաբերյալ, իր գաղափարները քննարկել ընկերների հետ, ում շարքերում քիչ չէին իր համախոհները (օրինակ` Տիդեման Գիզե, եպիսկոպոս Կուլմսկի): Այդ տարիներին (մոտավորապես 1503-1512) Կոպեռնիկոսն իր ընկերներին է ներկայացնում իր տեսության ձեռագիր շարադրանքը («Փոքր մեկնաբանություն երկնային շարժմանը վերաբերող վարկածի մասին»), իսկ նրա աշակերտ Ռետիկը 1539 թվականին հրատարակում է արևակենտրոն համակարգի հստակ նկարագրությունը: Նոր տեսության մասին լուրերը հավանաբար մեծ տարածում են գտել 1520-ական թվականներին: Գլխավոր աշխատության` «Երկնային ոլորտների պտտման մասին» ատեղծագործության վրա աշխատանքը շարունակվել է գրեթե 40 տարի. Կոպեռնիկոսը մշտապես ուղղումներ էր կատարում, ավելացնում աստղագիտական հաշվումների նորանոր աղյուսակներ:

Նոր աստղագետի հռչակը տարածվում է Եվրոպայում: Գոյություն ունի մի վարկած (առանց վավերագրական ապացույցների), թե Հռոմի պապ Լև X-ը Կոպեռնիկոսին հրավիրել է մասնակցել օրացուցային բարեփոխման նախապատրաստմանը (1514, իրականացվել է միայն 1582 թվականին), բայց նա քաղաքավարի կերպով մերժել է:[9].

Անհրաժեշտության դեպքում Կոպեռնիկոսը զբաղվել է նաև գործնական աշխատանքով: Նրա նախագծով Լեհաստանում մտցվում է դրամական նոր համակարգ, իսկ Ֆրոմբորկ քաղաքում կառուցվում է հիդրավլիկ մեքենա, որի շնորհիվ ջուր էր մատակարարվում քաղաքի բոլոր տներին: Ինչպես բժիշկ՝ անձամբ մասնակցել է 1519 թվականին տարածված ժանտախտի դեմ պայքարին: Լեհատևտոնական պատերազմի ժամանակ (1519-1521) կազմակերպել է եպիսկոպոսության հաջող պաշտպանությունը տևտոնացիներից: Հակամարտության ավարտին մասնակցել է հաշտության բանակցություններին (1525), որ ավարտվեցին օրդենի տարածքներում բողոքական պետության` Պրուսիայի հերցոգության (Լեհական թագավորություն վասալ) ձևավորմամբ:

Կոպերնիկոսի պատվին[խմբագրել]

Իրենց անուներն են ստացել՝

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Своих в обиду не давать!
  2. Польский историк и астроном К. Рудницкий сообщает, что мать Коперника была немка («his mother a German woman»). См. Konrad Rudnicki. The Cosmological Principles, 1995. Chapter 3.
  3. В документах эта фамилия встречается в написании Watzenrode или Watzelrode.
  4. Niccolò Comneno Papadopoli
  5. Davies, Norman (2005)։ God's playground. A History of Poland in Two Volumes։ Oxford University Press, 20։ ISBN 0199253404։ 
  6. Miłosz, Czesław (1983)։ The history of Polish literature, 2, University of California Press, 37։ ISBN 0520044770։ 
  7. Энгельгардт М. А. Николай Коперник. Глава 3.
  8. Энгельгардт М. А. Николай Коперник. Глава 4.
  9. Коперник. О вращениях небесных сфер, 1964
  10. Element 112 is Named Copernicium
  11. Աստերոիդի լատիներեն անվան կրկնակի p-ն կապված է Կոպերնիկոսի հոր Koppernigk ազգանվան, ինչպես նաեւ կյանքի վաղ շրջանում իրիսկ ազգանվան Coppernicus գրության հետ, որը նա հետագայում մեկ p-ն հանելով դարձրեց Copernicus: