Յանուշ Կորչակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Յանուշ Կորչակ (Janusz Korczak)
Հենրիկ Գոլդշմիտ (Henryk Goldszmit)
Janusz Korczak.PNG
Ծնվել է հուլիս 22, 1878
Ծննդավայր Վարշավա
Մահացել է օգոստոս 5 կամ 6, 1942
Մահվան վայր Տրեբլինկա

Յանուշ Կորչակ (լեհ.՝ Janusz Korczak, իրական անունը՝ Հենրիկ Գոլդշմիտ, հայտնի է նաև որպես Ծեր Բժիշկ կամ Պ-ն Բժիշկ, 1878 թվականի հուլիսի 22, Վարշավա - 1942 թվականի օգոստոսի 5 կամ 6, սպանվել է Տրեբլինկայի գերմանական մահապարտների ճամբարում), բժիշկ, մանկավարժ, գրող, լրագրող, հասարակական գործիչ, լեհական բանակի սպա։

Կորչակը նորարար մանկավարժ էր, կրթության մասին տեսական և գործնական հրապարակումների հեղինակ։ Նա առաջինն էր երեխաների իրավունքների և երեխաների ամբողջական հավասարության ոլորտում։ Որպես մանկատան տնօրեն նա մյուսների հետ միասին հիմնադրել է երեխաների արբիտրաժային դատարան, որտեղ երեխաները կարող էին բարձրացնել իրենց հետաքրքրող հարցերը, նրանք այդտեղ նաև կարող էին հայցեր հարուցել իրենց ուսուցիչների դեմ։

Կորչակը ստեղծել է «Փոքրիկ շրջահայաց» վերնագրով առաջին ամսագիրը, որտեղ հրատարակել է երեխաների ուղարկած նյութերը, և որը նախատեսված էր առաջին հեթին երեխաների համար։ Նա առաջիններից մեկն էր, ով հետազոտեց երեխաների զարգացումը և հոգեբանությունը, ինչպես նաև տվեց նրանց դաստիարակչական ախտորոշումը։ ‌[փա՞ստ]

Կորչակը լեհ հրեա էր և իր կյանքի ընթացքում հայտարարել է, որ պատկանում է երկու ազգերին։

Երիտասարդություն և կրթություն[խմբագրել]

Կորչակը ծնվել է Վարշավայում լեհացած հրեաների՝ իրավաբան Յուզեֆ Գոլդշմիտի (1844-1896) և Ցեցիլիա Գեմբիցկայի (1853/4-1920) ընտանիքում։ Նրա ծննդյան վկայականի բնօրինակը չի պահպանվել, այդ պատճառով նրա ծննդյան ամսաթիվն անորոշ է։ Գոլդշմիտ ընտանիքը ծագումով սերում է Լուբելսկի շրջանից, իսկ Գեմբիսկի ընտանիքը՝ Պոզնանի շրջանից։ Նրա նախապապ Մաուրիցի Գեմբիսկին և պապ Հերշ Գոլդշմիտը բժիշկներ են եղել։ Յանուշ Կորչակի հոր և մորական պապի գերեզմանները (մոր գերեզմանը չի գտնվել) գտնվում են Վարշավայի Օկոպովա փողոցի վրա գտնվող Հրեական գերեզմանատանը։

Գոլդշմիտ ընտանիքի սկզբնական լավ տնտեսական կարգավիճակը սկսեց վատանալ 1890-ականների սկզբին՝ հոր հոգեկան հիվանդության հետևանքով, ով հոգեբուժական հաստատություն ընդունվեց՝ հոգեկան խանգարում ախտորոշմամբ և մահացավ է 1896թ. ապրիլի 26-ին։ Հոր մահից հետո Կորչակը, որն այդ ժամանակ 17/18 տարեկան ուսանող էր, սկսեց դասավանդել իր ընտանիքին օգնելու համար։ Նրա մայրը՝ Ցեցիլիա Գոլդշմիտը, ենթավարձակալության էր հանձնում Վարշավայի իրենց բնակարանը։ Կորչակը հանձնել է միջնակարգ դպրոցի իր վերջին քննությունը (մատուրան) և ավարտել է դպրոցը քսան տարեկանում։

Երբ Յանուշ Կորչակը երեխա էր, նա շատ էր կարդում։ Տարիներ անց գետտոյում գրած իր օրագրում նա նշել է. «Ես գժվում էի, խելագարվում էի կարդալու համար։ Աշխարհն անհայտանում էր աչքիս առաջ, միայն գիրքը գոյություն ուներ»։ 1898թ. նա ընդունվեց Վարշավայի կայսերական համալսարանի Բժշկական ֆակուլտետը։ 1899թ. ամռանը նա առաջին անգամ մեկնեց արտերկիր՝ Շվեյցարիա, որտեղ Ծանոթացավ Յոհան Հեյնրիխ Պեստալոցցիի գործունեության և մանկավարժական աշխատանքի մասին։ Ավելի ուշ կարճ ժամանակով ձերբակալվեց Վարշավայի բարեգործական միության ընթերցասրահներում իր գործունեության համար։ Այնտեղ նա սովորել է վեց տարի, վերկրկնելով առաջին տարվա դասընթացը։ Նա սովորել է նաև Ավիացիոն համալսարանում։ Իր իսկ բնորոշմամբ այդ ընթացքում նա քաղաքի խարխուլ թաղամասերում ծանոթացել կյանքի, պրոլետարիատի և լյումպեն-պրոլետարիատի մասին։ Անդամակցել է «Մարդու իրավունքներ» միջազգային ֆեդերացիայի «Ծովի աստղ» մասոնական խմբավորմանը, որը հիմնադրվել է «կրոնի սահմաններով բաժանված բոլոր մարդկանց միավորելու համար, որոնք հետապնդում են ճշմարտությանը` ցուցաբերելով հարգանք ամբողջ մարդկության հանդեպ»։

Բժիշկ[խմբագրել]

1905 թ. մարտի 23-ին ստացել է բժշկի աստիճանը։ Նույն տարվա հունիսին նա զինվորագրվել է ցարական բանակ՝ որպես բժիշկ և մասնակցել է ռուս-ճապոնական պատերազմին (այդ ժամանակ Լեհաստանը շրջափակված էր)։ Ծառայել է Հարբինում։ Կորչակը չինարեն է սովորել Մանչուրիայի երեխաներից։ Վերդարձել է Վարշավա 1906 թ. մարտի վերջերին։ 1905-1912թթ. աշխատել է՝ որպես մանկաբույժ Բերսոնի և Բաումանի անվան մանկական հիվանդանոցում։ Հիվանդանոցի տված բնակարանի դիմաց և որպես՝ այսպես կոչված տեղամասային «բժիշկ», նա հիվանդանոցում մշտական հերթապահում և կատարում էր իր աշխատանքը մեծ նվիրումով։ Իր բժշկական պրակտիկայում նա չէր խուսափում քաղաքի պրոլետարական հատվածներից։ Նա հաճախ սիմվոլիկ վճար էր վերցնում աղքատ հիվանդներից կամ նրանց գումար էր տալիս դեղերի համար, և չէր տատանվում բարձր վճարներ պահանջել հարուստներից, որը հեշտանում էր՝ որպես գրող իր համբավով։

1907-1911 թթ. ճանապարհորդել է արտասահման ակադեմիական նպատակներով, հաճախել է դասընթացներ, պրակտիկա է անցել մանկական հիվանդանոցներում, այցելել է հիվանդանոցային և սոցիալական հաստատություններ։ Նա անցկացրել է մոտավորապես մեկ տարի Բեռլինում (1907-1908թթ.), չորս ամիս Փարիզում (1910թ.) և մեկ ամիս Լոնդոնում (1910 կամ 1911 թ.)։ Ինչպես ինքն է գրել տարիներ անց, Լոնդոնում նա որոշեց, որ ընտանիք չի կազմի, սակայն փոխարենը «կծառայի երեխաներին և նրանց կարիքներին»։ Սոցիալապես շատ ակտիվ է եղել այդ ժամանակ և անդամակցել է, շատերի պես, Վարշավայի հիգիենիկ միությանը և Ամառային ճամբար միությանը։ 1904 թ., 1907 թ. և 1908 թ. նա աշխատել է ամառային ճամբարներում, որոնք Ամառային ճամբար միության կողմից կազմակերպվել են հրեա և լեհ երեխաների համար։

1906 թ. լույս տեսավ նրա «Հյուրասենյակի երեխան», որը շատ լավ ընդունվեց ընթերցողների և քննադատների կողմից։ Այդ ժամանակվանից նրա հրատարակումներով ձեռք բերված հեղինակության շնոհիվ Վարշավայում դարձավ հայտնի և հեղինակավոր մանկաբույժ։ 1909 թ. նա անդամակցեց «Օգնություն որբերին» հրեական միությանը, որը մի քանի տարի անց կառուցեց մանկատուն, և Կորչակը հետագայում դարձավ դրա տնօրենը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նորից զորակոչվել է ցարական բանակ։ Ծառայել է հիմնականում Ուկրաինայում` որպես դաշտային հիվանդանոցային բաժնի կրտսեր ղեկավար։ 1917թ. նա վերադարձել է բժշկական աշխատանքի Կիևի մոտ գտնվող ուկրաինացի երեխաների ապաստարաններում։ Դրանից երկու տարի առաջ Կիևում անցկացրած կարճ գործուղման ժամանակ Կորչակը հանդիպել է լեհական հասարակական և ազատագրական գործիչ Մարիա Ֆալսկային Ռոգովսկա տոհմից, ով այդ ժամանակ լեհ տղաների համար ապաստարանի կառավարիչ էր։ Ավարտելով ռուսական բանակում իր ծառայությունը կապիտանի կոչումով, նա վերադարձել է Վարշավա 1918 թ. հունիսին։

Լեհաստանի անկախության հռչակումից հետո (1918թ. նոյեմբերի 11-ին) Կորչակը կրկին վերադարձավ լեհական բանակ։ Այս անգամ նա զինվորագրվեց նորաստեղծ լեհական բանակին։ Լեհ-բոլշևիկյան պատերազմի ընթացքում (1919-1921 թթ.) նա ծառայել է` որպես ռազմական հիվանդանոցների բժիշկ Լոձում և Վարշավայում։ Նա տառապել է նաև տիֆով։ Իր աշխատանքի համար նա արժանացել է Լեհական բանակի մայորի կոչմանը։

Մանկատունը և Մեր Տունը[խմբագրել]

Վարշավայի այն որբանոցը, որտեղ ապրում է աշխատել է Կորչակը

Ստեֆանիա Վիլչինսկայի հետ միասին նա հիմնադրել և ղեկավարել է Կրոխմալնա 92 փողոցի վրա գտնվող Մանկատունը (ներկայում՝ Յակտորովսկա փող., 6), որը Վարշավայում հրեա երեխաների համար մանկատուն էր, հիմնադրված՝ «Օգնություն որբերին» հրեական համայնքի կողմից։ 1912թ. հոկտեմբերի 7-ին Տունը սկսեց իր գործունեությունը, և Կորչակը դարձավ դրա տնօրենը։ Ստեֆանիա Վիլչինսկան (1886-1942 թթ.), ով հայտնի էր՝ որպես միսս Ստեֆա, դարձավ գլխավոր մանկավարժը։ Կորչակը ղեկավարել է մանկատունը 30 տարի։ 1940թ. հոկտեմբերի վերջին և նոյեմբերի սկզբին Մանկատունը տեղափոխվեց Խլոդնա փողոցի գետտո։ Կորչակն այցելել է պաշտոնական գրասենյակ՝ տեղափոխումը կանխելու համար միջամտելու նպատակով և տեղում ձերբակալվել է։ Նացիստները նրան բանտարկել են Պավիակ բանտում, սակայն նա ազատվել է գրավի դիմաց մի քանի շաբաթ անց։

1919 թ.-ից սկսած Կորչակը Մարիա Ֆալսկայի հետ միասին հիմնադրեցին մեկ այլ հաստատություն՝ Մեր Տունը մանկատունը՝ լեհ երեխաների համար, որը սկզբում գտնվել է Վարշավայի մոտ գտնվող Պրուշկով քաղաքում, իսկ 1928-ից՝ Վարշավայի Բիելանի թաղամասում։ Հայտնի շվեյցարացի հոգեբան Ժան Պիաժեն, որն այցելել է Կորչակի կողմից հիմնադրված և տնօրինվող մանկատունը, ասել է նրա մասին.

Aquote1.png Այդ հիանալի մարդը խիզախություն ունեցավ վստահել իր խնամակալության տակ գտնվող երեխաներին և դեռահասներին, հանձնելով կարգապահության հարցը նրանց ձեռքը և տալով անհատներին մեծ պատասխանատվության հետ կապված խիստ հանձնարարություններ
— Ժան Պիաժե
Aquote2.png

։

Կորչակի համագործակցությունը Ֆալսկայի հետ տևեց մինչև 1936 թ.։ Նորարար ուսուցման մեթոդներն օգտագործվել են նաև Մեր Տունը մանկատանը։ Երկու հաստատություններն էլ 7-14 տարեկան երեխաների համար էին նախատեսված, որտեղ իրականացվում էր ինքնակառավարվող համայնքի հայեցակարգը, որով ստեղծվել են սեփական հաստատություններ, ինչպես խորհրդարանը, դատարանը, թերթը, ծառայողական ժամերի համակարգը, նոտարը և վարկային կազմակերպությունները։ 1925թ. հոկտեմբերի 11-ին (Լեհաստանի ազգային անկախության օրը) Կորչակը պարգևատրվել է «Լեհաստանի վերածննդի ասպետի խաչ» շքանշանով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, գետտո, վերջին երթը[խմբագրել]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո՝ որպես լեհական բանակի սպա Կորչակը ինքնակամ զինվորագրվել է զինվորական ծառայության, սակայն չի ընդունվել տարիքի պատճառով։ Գերմանական շրջափակման ընթացքում նա կրել է լեհական բանակի համազգեստ։ Նա չի կրել հրեաներին նացիստների կողմից պարտադրված խտրականացման նշանը՝ Դավթի աստղը, համարելով՝ այդ խորհրդանշանի սրբապղծում։ Կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է Վարշավայի գետտոյում։ Նեվերլին, ով հետագայում դարձել է Կորչակի կենսագիրը, փորձել է տալ նրան կեղծ փաստաթղթեր, քաղաքի արիական մասից, սակայն բժիշկը հրաժարվել է հեռանալ գետտոյից։ Սկսած 1939թ.-ից գետտոյում շարունակել է գրական գործունեությունը, օրագիր գրելով։ Երկու տարի նա ոչինչ չի գրել, քանի որ իր ամբողջ էներգիան նվիրել է Մանկատան երեխաների խնամքին և այլ գործունեությանը, որը լայնորեն կապված էր գետտոյում երեխաների իրավիճակի հետ։ Օրագիրն առաջին անգամ հրատարակվել է Վարշավայում 1958 թ.։ Վերջին գրառումը կատարվել է 1942 թ. օգոստոսի 4-ին։

1942 թ. օգոստոսի 5-ին կամ 6-ին առավոտյան Փոքր Գետտոյի տարածքը շրջապատվել է ՍՍ-ականների և ուկրաինական ու լատվիական ոստիկանների կողմից։ Այսպես կոչված «մեծ գործողության» ընթացքում՝ գերմանացիների կողմից Վարշավայի գետտոյի բնակչության հիմնական ոչնչացման փուլում, նա կրկին անգամ մերժեց օգնության առաջարկները, չցանկանալով թողնել Մանկատան երեխաներին և աշխատակազմը։ Գետտոյից դուրս հանման օրը Կորչակը տարել է իր երեխաների խումբը Ումշլագպլաց, որտեղից մեկնում էին մահվան ճամբարներ տանող փոխադրամիջոցները։ Երթին մասնակցեցին մոտավորապես 200 երեխա և մի քանի տասնյակ դաստիարակներ, այդ թվում Ստեֆանիա Վիլչինսկան։ Նրանց վերջին երթը դարձավ լեգենդ։ Այն դարձավ պատերազմի առասպելներից մեկը և հիշողությունների հաճախակի թեմա, որը ոչ միշտ է համապատասխանում իրականությանը իր մանրամասներով։ «Ես չեմ ուզում խռովարար կամ առասպելների բացահայտող լինել, սակայն ես պետք է ասեմ, թե ինչ եմ տեսել։ Մթնոլորտում իներցիա կար, մեխանիկական շարժումներ և հոգեկան անտարբերություն։ Ոչ մի տեսանելի խառնաշփոթ չկար, որ հաստատեր, որ Կորչակն այնտեղ է, ոչ մի ողջունում (ինչպես նկարագրում են որոշ մարդիկ), իհարկե չի եղել նաև Յուդենրատի միջամտությունը, ոչ ոք չի մոտեցել Կորչակին։ Չեն եղել ձեռքերի շարժումներ, երգեր կամ հպարտորեն բարձրացված գլուխներ, ես չեմ հիշում, որ որևէ մեկը կրեր Մանկատան դրոշը, սակայն նրանք այդպես էին ասում։ Այնտեղ մի ահավոր, հյուծված լռություն էր տիրում ... Երեխաներից մի քանիսը բռնել էին Կորչակին նրա շորերից, հնարավոր է ձեռքից, նրանք քայլում էին, կարծես տրանսում։ Ես ուղեկցել եմ նրանց ամբողջ ճանապարհին մինչև Ումշլագպլացի դարպասը...»[1]։ Մեկ այլ տարբերակի համաձայն, երեխաները քայլում էին չորս շարքով, պահելով ուսուցչի գրած վեպերից մեկի հերոս՝ Մաճիուշ Առաջին թագավորի դրոշը։ Երեխաներից յուրաքանչյուրն իր մոտ ուներ իր սիրած գիրքը կամ խաղալիքը։ Երթի սկզբում քայլող տղաներից մեկը ջութակ էր նվագում։ Ուկրաինացիները և ՍՍ-ականները խփում էին ճիպոտով և կրակում երեխաների ամբոխի վրա, չնայած երթը վարում էր մի տղամարդ, որն ակնհայտորեն սիրում էր երեխաներին։ Յանուշ Կորչակը սպանվել է իր երեխաների հետ միասին Տրեբլինկայի նացիստական մահապարտների ճամբարում։ ‌[աղբյո՞ւր]

1948 թ. Կորչակին հետմահու շնորհվել է «Լեհաստանի վերածննդի ասպետի խաչ» շքանշանը։

Գրող, հրապարակախոս, ռադիո լրագրող[խմբագրել]

Առաջին աշխատությունը հրապարակել է 1896 թ. սեպտեմբերի 26-ին «Կոլցե» շաբաթաթերթում։ Որպես կրտսեր միջնակարգ դպրոցի աշակերտ՝ նա չէր կարող պաշտոնապես հրատարակել իր գործերը մամուլում, այդ պատճառով նա մակագրեց իր աշխատանքը «Հեն.» մականվան տակ, ավելի ուշ նա օգտագործել է այլ գրական մականուններ, ինչպես Հեն-Րիկ, Հագոտ, Ծեր Բժիշկ։ Յանաշ Կորչակ նրա գրական մականունը, որը մի փոքր է տարբերվում Յանուշ Կորչակից, ավելի հայտնի դարձավ, քան իր սեփական անունը, քանի որ վերցվել է Յ.Ի. Կրաշևսկու «Յանաշ Կորչակը և Բլեյդսմիթի գեղեցիկ դուստրը» գրքից։ Նա օգտագործել է այն առաջին անգամ 1898 թ. «Ո՞ր ուղիով» վերնագրով չորս գործողությամբ իր առաջին ողբերգությունը մակագրելիս, երբ այն ուղարկում էր ողբերգությունների մրցույթին։ Պիեսն ինքնին հաջողությունների չհասավ։

1898-1901 թթ. նա իր աշխատանքները հրապարակել է «Ընթերցասրահ յուրաքանչյուրի համար» ամսագրում։ 1900 թ.-ից նա սկսել է հրապարակել իր աշխատանքները Յանուշ Կորչակ անվան տակ, նա նույնիսկ ստորագրում էր իր անձնական նամակներն այդ անվան տակ, սակայն օգտագործում էր նաև մյուս անունները։ Հեն-Րիկ գրական մականունով նա համագործակցել է «Կոլցե» երգիծական շաբաթաթերթի հետ։ 1901 թ.-ից նա սկսել է գրել հոդվածների շարք։ 1905 թ. հրատարակվել է այդ հոդվածների ընտրանին «Կոլցե» շաբաթաթերթում՝ «Ֆիդլ-Ֆադլ» վերնագրով, ինչպես նաև մամուլում հրատարակվել է «Փողոցի Երեխաները» վեպը (1901)։

Կորչակի ժառանգությունը՝ որպես գրող ընդգրկում է ընդհանուր առմամբ 24 գիրք և ավելի քան 1400 տեքստ, որոնք տպագրվել են տարբեր ամսագրերում։ Պահպանվել են շատ քիչ ձեռագրեր, տպագրություններ և փաստաթղթեր, այդ թվում նամակներ, միասին մոտավորապես 300 նյութ։

Մանկավարժական ամենակարևոր աշխատանքներն են համարվում՝ չորս մասից բաղկացած գրքաշարը՝ «Ինչպես սիրել երեխային» (1920 թ.), «Դաստիարակչական պահեր» (1924 թ.), «Երբ ես կրկին փոքրանամ» (1925 թ.), «Հարգվելու երեխայի իրավունքը» (1929 թ.) և «Խաղային մանկավարժություն» (1939 թ.)։ Իր մանկական գրքերից են «Մաճիուշ առաջին թագավորը» և «Մաճիուշ թագավորը ամայի կղզում» (1923 թ.), որոնք մեծ տարածում գտան և թարգմանվել են ավելի քան 20 լեզվով։ Այլ հայտնի գրքերից են «Փոքր Ջեքի սնանկությունը» (1924 թ.), «Կյանքի կանոնները» (1930 թ.) և «Կայտեկ կախարդը» (1935 թ.)։ 1937 թ. Կորչակն իր գրական աշխատանքի համար պարգևատրվել է Լեհական Գրական Ակադեմիայի «Ոսկե ակադեմիական ձիթենու տերևով»։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նա օրագիր է վարել, որը շատ կարևոր է իր ստեղծման հանգամանքների շնորհիվ. այն պատերազմի ժամանակ հեղինակի ունեցած ապրումների մասին է։

Իր մանկավարժական աշխատանքում Կորչակն օգտագործել է այդ ժամանակահատվածի ժամանակակից գործիքները։ Նա ստեղծել է երեխաների և դեռահասների թերթը «Փոքրիկ Շրջահայաց» վերնագրով (1926-1939 թթ.)։ Թերթը հիմնադրվել է՝ որպես «Մեր շրջահայաց» Վարշավայի թերթի շաբաթական հավելում։ Առաջին համարը լույս է տեսել 1926 թ. հոկտեմբերի 9-ին և համարվել է երեխաների կողմից ստեղծված լեհական առաջին ամսագիրը։ 1930 թ.-ից սկսած գրող Յեժի Աբրամովը, որը հայտնի է եղել պատերազմից հետո՝ որպես Իգոր Նեվերլի գրական մականվամբ, եղել է նրա խմբագիրը, նա հայտնի է եղել նաև՝ որպես Կորչակի քարտուղար։ Թերթը գործել է, չնայած հակասեմիտականության, անհանդուրժողականության և ռասայական սեգրեգացիայի զարգացմանը 1930-ական թթ.։ Վերջին համարը հրատարակվել է 1939 թ. սեպտեմբերի 1-ին։

Որպես հանրաճանաչ մանկավարժ Ծեր Բժիշկը իրականացրել է իր գործունեությունը ռադիո թողարկումների շարքի միջոցով։ Նա ստեղծել է երիտասարդ ռադիոունկնդիրների համար իր սեփական ոճը և պարզ լեզվով հաղորդել է նրանց կարևոր բաների մասին։ 1936 թ.-ին Բժշկի կրթական ծրագիրը հանվել է ռադիոյից, չնայած ունկնդիրների ոգեշնչված կարծիքներին, քանի որ աճող հակասեմիտական և արտաքին ճնշումները վերաբերվում էին դրան։ Կորչակը վերադարձել է ռադիո երկու տարի անց և հաղորդակցվել է լեհական ռադիոունկնդիրների հետ նաև պատերազմի սկզբին՝ 1939 թ. սեպտեմբերի առաջին օրերին։

Մանկավարժ[խմբագրել]

Տեսակետներ[խմբագրել]

Վաղ երիտասարդությունից սկսած Կորչակը հետաքրքրվել է երեխաների դաստիարակման հետ կապված հարցերով և նրա վրա մեծ ազդեցություն է թողել «նոր դաստիարակության» տեսությունը և պրակտիկան։ Նա ոգեշնչվել է նաև մանկավարժական առաջընթացի տեսությամբ, որը մշակվել է Ջոն Դևեյի և մյուսների կողմից, ինչպես նաև Դեքրոլի, Մոնտեսորիի և մանկավարժներ՝ Պեստալոցցիի, Սպենսերի և Ֆրոբելի աշխատանքներով։ Ծանոթացել է նաև Տոլստոյի մանկավարժական գաղափարախոսությանը։ Նա շեշտել է երեխաների հետ երկխոսություններ վարելու կարևորությունը։

Կորչակը հրատարակել և դասավանդել է երեխաների դաստիարակությանը և մանկավարժությանը նվիրված թեմաներով։ Նա փորձ է ձեռք բերել, աշխատելով երեխաների հետ, առաջինը՝ որպես ուսուցիչ, հետո՝ որպես հասարակական գործիչ, և վերջապես՝ որպես մանկատան տնօրեն և «Մեր տունը» մանկատան համահիմնադիր։ Միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում դասավանդել է երկրի տարբեր համալսարաններում, այդ թվում Հատուկ մանկավարժության ազգային ինստիտուտում (ներկայում՝ Մարիա Գրժեգոժևսկայայի անվան Հատուկ մանկավարժության ակադեմիա), Ուսուցիչների ազգային ինստիտուտում, Հուդայականության ուսուցիչների պետական սեմինարիայում։

Կորչակը պաշտպանել է երեխաների էմանսիպացիան, ինքնահաստատումը և հարգանքը իրենց իրավունքների նկատմամբ։ Ժողովրդավարության սկզբունքը, որը Կորչակը կիրառել է հավասարապես երեխաների և մեծահասակների նկատմամբ, գործադրվել է Կորչակի հաստատությունների ամենօրյա պրակտիկայում երեխաների ինքնակառավարման համակարգի միջոցով։ «Երեխան հասկանում և մտածում է, ինչպես մեծը` արդարն արդար է, նա ուղղակի չունի փորձի նույն քանակը» ‌[աղբյո՞ւր]։

Ամսագիրը, որը հրատարակվել է երեխաների համար և նրանց կողմից՝ որպես ֆորում, նոր տաղանդների համար «բարեբեր հող» և կարևոր հիմք ստեղծելու նպատակով, հատկապես նախատեսված էր ուղղափառ հրեաների ընտանիքների երեխաների համար։ Որպես բժիշկ՝ Կորչակը նախընտրում էր վերասոցիալականացումը, ինչպես նաև հասարակության ցածր խավի երեխաների ըմբռնելի և նորարարական խնամքը։

Նա պահանջել է, որ երեխայի տեղը լինի իր տարիքակիցների կողքին, այլ ոչ տանը։ Նա ջանացել է հաստատել, որ երեխաներն ունեն իրենց մանկական կարծիքները և անփորձ գաղափարները, նրանք սոցիալականության գործընթացի սուբյեկտ են հանդիսանում՝ դրանով իսկ նախապատրաստվելով մեծահասակ կյանքին։ Փորձել է տալ երեխաներին անհոգ մանկություն, չնայած ոչ զերծ պարտականություններից։ Նա հավատում էր, որ երեխան պետք է հասկանա և զգացական փորձ ձեռք բերի իրավիճակից, անկախ եզրակացություններ անի և հնարավորին չափով կանխի ակնկալվող հետևանքները։ «Չկան երեխաներ, կան մարդիկ», ― գրում էր Կորչակը։ ‌[աղբյո՞ւր]

Կորչակը սեփական երեխայի պես էր վերաբերում ցանկացած երեխայի, որին բուժել կամ մեծացրել էր։ Նրա հետագա գործունեությունը հաստատեց այդ վերաբերմունքը։ Նրա ալտրուիստական գաղափարները թույլ չէին տալիս աջակցել կամ առանձնացնել իր խնամքի տակ եղած ընտրյալ երեխաների մի խումբ։ Նա չէր համարում, որ ավանդական ընտանիքի կառուցվածքն ամենակարևորն է և սոցիալական կապերի հիմնական օղակն է։ Չէր ընդունում այն դերը, որն ունեցել է պահպանողական քրիստոնյա կամ ավանդական հրեա շրջապատը։

Կորչակի դաստիարակչական գաղափարախոսության հիմնական տարրերն են եղել՝

  • հրաժարում բռնությունից՝ ֆիզիկական և բառացի, որն առաջ է գալիս տարիքի մեծությունից կամ բարձր պաշտոնից;
  • մեծահասակների և երեխաների միջև դաստիարակչական փոխազդեցության գաղափարը, որն ընդլայնել է դասական մանկավարժության սահմանումը;
  • համոզմունք, որ երեխան մարդ է, այնպես ինչպես և մեծը;
  • սկզբունք, որ կրթական գործընթացի ժամանակ պետք է հաշվի առնել յուրաքանչյուր երեխայի անհատականությունը;
  • համոզմունք, որ երեխան ավելի լավ է ծանոթ իր սեփական կարիքներին, ոգեշնչմանը և զգացողություններին, և այդպիսով իրավունք ունի ունենալ իր սեփական կարծիքը, որը հաշվի է առնվում մեծի կողմից;
  • իրավունք տալ երեխային հարգել, անտարբեր լինել, ձախողվել, առանձնանալ, սեփական կարծիք և գույք ունենալ;
  • համարել երեխայի զարգացման գործընթացը՝ որպես բարդ աշխատանք։

Ներկա ընկալումը[խմբագրել]

Այսօր Յանուշ Կորչակը ճանաչված է որպես բազմաթիվ կրթական միտումների առաջատար։ Կորչակի մտածելակերպը երեխաների իրավունքների մասին ուղղորդիչ կետ է ժամանակակից շատ հեղինակների համար [2]։ «Բարեփոխել աշխարհը նշանակում է բարեփոխել դաստիարակությունը», կարծում էր Կորչակը[3]։

Կորչակը եղել է այժմ «բարոյական կրթություն» կոչվող մանկավարժական միտման առաջատարներից մեկը, չնայած նա այդ թեմայով չի ստեղծել որևէ համակարգված տեսություն։ Նրա ժամանակակից մանկավարժական գաղափարները հիմնվել են գործնականի վրա։ Նա դեմ էր կրթության մեջ ուսմունքին, չնայած որ լավ տեղեկացված էր այդ ժամանակվա մանկավարժական և հոգեբանական միտումներին։ Ըստ Իգոր Նեվերլիի, Կորչակը չի նույնացրել իրեն որևէ առանձին քաղաքական գաղափարախոսության կամ կրթական ուսմունքի հետ։ Չնայած դրան, Կորչակը համարվել է տարբեր միտումների հետևորդ։ Կոհլբերգը համոզված է, որ «Երեխաները պարզապես համայնք են» աշխատությունը հիմնված է Կորչակի գործունեության վրա։ Առաջարկվել է, որ Կորչակը և Պաուլո Ֆրեիրեն դպրոցում և երկխոսության տեսության վերաբերյալ նմանատիպ հայացքներ են ունեցել ժողովրդավարության մասին։

Մանկավարժական սիրո աջակիցները հիմնավորում են իրենց տեսությունը Կորչակի կողմից մշակված ուսուցիչ-աշակերտ հարաբերությունների մոդելի վրա։ Այլ հեղինակներ փնտրում են «կրոնական կրթության» միտումի սկիզբը Կորչակի և Մարտին Բուբերի գործունեության մեջ։ Կորչակի գաղափարներն օգտագործվում են մտավոր անկարողություններով երեխաների կրթության «նորմալիզացման գաղափարախոսության» մեջ։ Երեխաներ մեծացնելու իր մոտեցումն ազդել է երեխաների հետպատերազմյան օրենսդրական նախաձեռնության վրա։ Լեհաստանը մեծապես նպաստել է դրան և ակտիվորեն մասնակցել 1959 թ. Երեխայի իրավունքների հայտարարագրի պատրաստմանը, նաև նախաձեռնել է «Երեխաների իրավունքների համաձայնագրի» ստեղծումը, որը 1989թ. ընդունվել է Միավորված Ազգերի կազմակերպության Գլխավոր Համաժողովի կողմից։

Ինքնությունը[խմբագրել]

Յանուշ Կորչակը իրեն համարում էր և΄ հրեա, և΄ լեհ։ Նա աշխատել է սերտացնել լեհերին և հրեաներին։ Լեհերենը նրա մայրենի լեզուն էր, նաև այն լեզուն, որով գրել է իր աշխատանքները։ Նա սկսել է սովորել եբրայերեն միայն 1930-ականներին, երբ ավելի մոտ է ծանոթացել սիոնիստական շարժմանը և շնորհիվ գերմաներենի իր իմացության սկսել է մի քիչ հասկանալ իդիշ լեզուն, որով խոսում է Լեհաստանի հրեաների մեծամասնությունը։ Միայն 1930-ականներին սկսեց հետաքրքրվել հրեաների ազգային վերածննդով, համագործակցել է սիոնիստական երիտասարդական կազմակերպությունների ամսագրերի հետ, մասնակցել նրանց սեմինարներին։ Այդ ժամանակահատվածում նա ճգնաժամ ապրեց իր անձնական և մասնագիտական կյանքում։ Որոշ չափով երկու գործուղումը դեպի Պաղեստին` 1934 թ. և 1936 թ. օգնեցին նրան հաղթահարել ճգնաժամը, ինչպես նա գրել է. «խորասուզվել անցյալում, աջակցություն ստանալ ներկան լուծելու համար, և հասնել ապագային»։ ‌[աղբյո՞ւր]

Ֆիլմերը[խմբագրել]

  • «Դուք ազատ եք, բժիշկ Կորչակ» (գերմ. Sie sind frei Doktor Korczak), գերմանական ֆիլմ, ռեժիսոր՝ Ալեքսանդր Ֆորդ, 1975 թ.։ Կինոնկարում ցուցադրված են Յանուշ Կորչակի վերջին տարիները, նրա դերակատարն է Լեո Գեննը։
  • «Կորչակ» (լեհ. Korczak), լեհական ֆիլմ, 1990 թ., ռեժիսոր՝ Անդժեյ Վայդա, սցենարը՝ Ագնիեշկա Հոլլանդ։ Այն ներկայացնում է բժ. Կորչակի ճակատագիրը, դրվագային ձևով նացիստական հանցագործությունները Մանկատան երեխաների և իրենց ուսուցիչների նկատմամբ «Ռեյնհարդտ ակցիայի» անցկացման ժամանակ։ Կորչակի դերը կատարում է Վոյճեխ Պշոնիակը։

Համառոտ մատենագրություն[խմբագրել]

Գեղարվեստական[խմբագրել]

  • Փողոցային երեխաներ (Dzieci ulicy, Վարշավա, 1901)
  • Koszałki Opałki (Վարշավա, 1905)
  • Սալոնի երեխան (Dziecko salonu, Վարշավա, 1906, 2e druk 1927) – մասամբ ինքնակենսագրական
  • Mośki, Joski i Srule (Վարշավա, 1910)
  • Józki, Jaśki i Franki (Վարշավա, 1911)
  • Sława (Վարշավա, 1913, herzien 1935 en 1937)
  • Bobo (Վարշավա, 1914)
  • Մաճիուշ առաջին թագավոր (Król Maciuś Pierwszy, Վարշավա, 1923)
  • Մաճիուշ թագավորը ամայի կղզում (Król Maciuś na wyspie bezludnej, Վարշավա 1923)
  • Bankructwo małego Dżeka (Վարշավա, 1924)
  • Երբ նորից փոքրանամ (Kiedy znów będę mały, Վարշավա, 1925)
  • Խելառների սենատը (Senat szaleńców, humoreska ponura պիես Վարշավայի Աթենեում թատրոնի համար, 1931)
  • Kajtuś czarodziej (Վարշավա, 1935)

Մանկավարժական աշխատություններ[խմբագրել]

  • Momenty wychowawcze (Վարշավա, 1919, 2e druk 1924)
  • Ինչպես սիրել երեխային (Jak kochać dziecko, Վարշավա 1919, 2e druk 1920 als Jak kochać dzieci)
  • Հարգվելու երեխայի իրավունքը (Prawo dziecka do szacunku, Վարշավա, 1929)
  • Pedagogika żartobliwa (Վարշավա, 1933)

Այլ աշխատություններ[խմբագրել]

  • Օրագիր (Pamiętnik, Վարշավա, 1958)

Անվանակոչումներ[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. (Լեհերեն) M. Rudnicki: Ostatnia droga Janusza Korczaka. „Tygodnik Powszechny” 1988 nr 45։
  2. (Անգլերեն) Patricia Anne Piziali, 1981, A comparison of Janusz Korczak's concept of the Right of the Child with those of Other Selected Child Advocates, George Washington University
  3. (Անգլերեն) Lifton, B. J. (2003), Who was Janusz Korczak? In J. Korczak, Ghetto diary (pp. vii–xxx). New Haven, CT: Yale University Press.