Ալափարս

Գյուղ Ալափարս Կոթող Ալափարսի մուտքի մոտ 40.422222, 44.64083340°25′20″ հս. լ. 44°38′27″ ավ. ե.40.422222° հս. լ. 44.640833° աե. ե. Երկիր ՀայաստանՀայաստան Մարզ Կոտայքի մարզԿոտայքի մարզ Համայնք Չարենցավան Գյուղ Ալափարս Գյուղապետ Վարդան Վարդանյան Հիմնադրված է 470 թ. Առաջին հիշատակում 5-րդ դար Այլ անվանումներ Այլաբերք, Այլաբեր Տվյալ կարգավիճակում 470 թ.-ից Մակերես 3279000 կմ² Բարձրություն ծովի մակարդակից 1500-1601 մ Խոսվող լեզուներ Հայերեն Բնակչություն 2550 մարդ (2008) Ազգային կազմ Հայեր Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի Տեղաբնականուն Ալափարսեցի Ժամային գոտի UTC+4 Հեռախոսային կոդ +374 (226)

Ալափարս գյուղը գտնվում է ՀՀ Կոտայքի մարզում, նախկինում կոչվել է Այլաբեր, Այլաբերք:

Ընդհանուր տեղեկություններ

Գիրք Ալափարս 2005 թվական

Բնակչությունը 2500 մարդ, տարածքը՝ 32.94 կմ²: Ալափարսն ունի 1 տիպային դպրոց, 1 մանկապարտեզ, 1 մշակույթի տուն: Մայրաքաղաք Երևանից գտնվում է 30-40 կմ հեռավորության վրա, մարզկենտրոն Հրազդանից 20 կմ հեռավորության վրա, Չարենցավան քաղաքից 5,5 կմ հեռավորության վրա: Ալափարսը հարակից է արևելքից՝ քաղաք Չարենցավանին, հյուսիս-արևմուտքից՝ Արզական, Բջնի, հյուսիսից Սոլակ, հյուսիս-արևելքից Ֆանտան գյուղերին: Ներկայիս գյուղապետն է Վարդան Վարդանյանը:

Ալափարսում մարդն ապրել է դեռևս երրորդ հազարամյակում, որի վառ ապացույցն է « Սանգյառ » ամրոց-բնակատեղին: Ալափարսը հիմնադրվել է 470 թվականին: 17-րդ դարում գյուղն ամայացել է, ապա վերաբնակեցվել 1830 թ. Խոյից, Մակուից, Վանից, Ալաշկերտից ներգաղթած հայերով: Առաջինը ժամանել է Խոյեցիների քարավանը 60 տուն 200 շնչով և բնակություն հաստատել գյուղի ներքին թաղամասում, իսկ երկրորդը Մակուի Շահբուլաղ գյուղի քարավանը 40 տուն՝ 150 շունչ և հաստատվել վերին աղբյուրամերձ թաղամասում:

20-րդ դարում Ալափարսի դերը մեծ է եղել Հայաստանի կյանքում: 1950-ական թվականներին շահագործման է հանձնվել Ալափարսի պոմպակայանը, որը ավելի քան կես դար ղեկավարել է Ավետիք Ավետյանը ։ Ալափարս աղբյուրի քաղցրահամ ջուրը հայտնի է հայաստանում և արտերկրում ՙ« Նոյ » աղբյուրի ջուր անունով:

Ալափարսը հայտնի է միջնադարյան հուշարձաններով, որոնք ունեն երկարամյա պատմություն: Այստեղ են գտնվում Սուրբ Վարդան եկեղեցին կառուցված 5-րդ դարում Գրիգոր իշխանի կողմից, Սուրբ Ծիրանավոր և Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները, Թուխ մանուկ մատուռը: Ալափարսը դպրոց է ունեցել նաև 200 տարի առաջ, այդ դպրոցն են հաճախել շրջանի մոտակա գյուղերի դպրոցահասակ երեխաները:

Բանաստեղծություն

                                                ԱԼԱՓԱՐՍ  
                                       
                                       Յամաջ սարից զուլալ աղբյուր գլգլան,                            
                                       Յամաջ սարով գյուղ կիջնես՝ գլվլան   
                                       Սարի փեշին՝ ընկուզենի հաստաբուն,                           
                                       Իսկ կածանը ձեզ կբերի հենց մեր տուն:                              
                                       Թոնրատանը բարկ կրակն է բորբոքվում                                   
                                       Մեր լավաշի բույրը ո՞ւմ չի կախարդում,                             
                                       Բա մեր ջուրը՝ անմահակա՜ն, զորավո՛ր,                                    
                                       Մեր գյուղում է Սուրբ Վարդանը զորավար: 
                                       Ով որ մտնի Ալափարսը շեն ու լի,
                                       Կուզի այնտեղ իր ողջ կյանքը նա ապրի:    
                                                              
                                                                  Հեղինակ Ժաննա Մկրտչյան

Եկեղեցիներ

Սուրբ Վարդան Զորավար եկեղեցի

Սուրբ Վարդան Զորավար եկեղեցի

Այս նշանավոր ուխտատեղին գտնվում է գյուղի կենտրոնում: Կառուցվել է 4-5 դարերում, սակայն մեզ հասել 1857 թ-ի վերանորոգումով, որի ժամանակ արվել են հավելումներ Ալափարսեցի (Այլաբերցի) մեծահարուստ Ավետիս Մելիք-Բադալյանի նախաձեռնությամբ:

Ալափարս գաղթած Խոյեցիները ըստ ավանդության իրենց հետ բերում են Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի արյամբ ներկված, սրբացված երկու սև քար, որոնցից մեկը պահ տալիս Երևանի Պողոս-Պետրոս եկեղեցում, մյուսն էլ դառնում է Ս. Վարդան եկեղեցու հիմնաքարը, նրանք այդպիսի մի քար էլ թողած են լինում իրենց հայրենի բնակավայրում, որը նույնպես ուխտատեղի է: Եկեղեցին կառուցված է բազալտե կոպտակոփ քարերով, իսկ զանգակատունը և շքամուտքը հղկված քարերով: Ս. Վարդանը ունի երկու մուտք: Յուրաքանչյուր տարի հոկտեմբեր ամսվա վերջին կիրակի օրը մեծ շուքով նշվում է Ս. Վարդանա ուխտը, որին մասնակցում են հազարավոր մարդիկ ոչ միայն տարածաշրջանից և Հայաստանից, այլ նաև արտասահմանից:

Թուխ Մանուկ մատուռ

Թուխ մանուկ մատուռ սրբատեղին ունի բազմադարյա պատմություն: Սրբավայրը գոյություն է ունեցել Քրիստոնեության ընդունումից առաջ, որը գտնվել է աղբյուր մոտ և խորհրդանշել է ջրի պաշտամունքը: Քրիստոնեության ընդունումից հետո դարձել է Քրիստոնեական մատուռ: Թուխ Մանուկ սրբավայրի անունն այնքան է տարածվել, որ տարեկան հազարավոր մարդիկ այցելում են մատուռ « մուրազատու » խաչքարը տեսնելու և իրենց մուրազին հասնելու համար: Մատուռը գտնվում է գյուղի հյուսիս-արևելքում: Մատուռը 20-րդ դարում պահպանվել է Ավետյանների շնորհիվ, ովքեր այժմ էլ պահպանում են մատուռը: 2012 թվականին մատուռը վերանորոգվել է համագյուղացիների ջանքերով:

Խաչքար, Թուխ Մանուկից

Թուխ Մանուկ մատուռը Ալափարսում

Ալափարսի Սուրբ Ծիրանավոր-Հովհաննես եկեղեցի

Սուրբ Աստվածածին - Ծիրանավոր եկեղեցի

Եռախորան եկեղեցին կառուցվել է 7-րդ դարում: Եկեղեցին գտնվում է Ս. Վարդանից քիչ հյուսիս-արևելք: Եկեղեցին և գյուղը 9-10-րդ դարերում գտնվել են Սյունյաց իշխանների պահպանության ներքո: Եկեղեցու պատերին կան գեղեցիկ դեպի դուրս արտահատված խաչեր:

Ալափարսի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի

Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի

Գյուղի կենտրոնում վեր է խոյանում հիասքանչ կառուցվածքով (թե արտաքին, թե ներքին) Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1897 Մակվեցիների կողմից՝ ինչ-որ դեպքերի պատճառով: Գործի կազմակերպումն ստանձնում է դաբին-խալիֆա Հակոբ Աղաբաբյանը: Նա մեկնում է Էջմիածին հանդիպելու Խրիմյան Հայրիկ հայոց կաթողիկոսին և նրա համաձայնությունը ստանալու համար: Ստանալով կաթողիկոսի համաձայնությունը նա վերադառնում է Ալափարս եկեղեցու ճարտարապետի հետ: 1891 թվականի գարնանը փորվում է եկեղեցու հիմքը 30 մետր երկարությամբ և 18 մետր լայնությամբ: Շինարարությունն իրականացնելու համար Ալեքսանդրապոլից Ալափարս են հրավիրվում մեծահամբավ վարպետներ Աբիսողոմ Զաֆարյանն ու Կարապետը: Եկեղեցու կառուցմանը օժանդակում են նաև Երևան տեղափոխված Ալափարսեցի մեծահարուստները, Սահակ Սահակյանը տրամադրում է 1000 ռուբլի, որի մասին վկայում են արևելյան պատի արձանագրությունները: Միասնական ջանքերի շնորհիվ վեր է խոյանում սրբատաշ քարերով կառւցված քառամույթ տաճարը: Ալափարսի Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին 19-րդ դարում կառուցված լավագույն հոգևոր շենքեռից մեկն է: 2007 թվականի մայիսի 9-ին եկեղեցին վերաօծվել է Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի օրհնությամբ և Կոտայքի թեմի առաջնորդ Առաքել եպիսկոպոս Քարամյանի ձեռամբ, Կոտայքի մարզպետ Կովալենկո Շահգալդյանի միջոցներով: Յուրաքանչյուր տարվա օգոստոս ամսվա երկրորդ կիրակին նշվում է Մարիամ Աստվածածնի ուխտը:

Ալափարս գյուղը Յամաջից

Նշանավոր անձինք

Ալափարսեցի էր Մուշե Այլաբերցի կաթողիկոսը (490-516 թթ): Ալափարսում են ծնվել բժշկական գիտությունների դոկտոր Միքայել Հայրապետյանը, դրամատուրգ Մելիք Քոչարյանը, բանահավաք Շավիղ Գրիգորյանը, խորհրդային դերասան Թաթիկ Սարյանը, Կոտայքի մարզպետ Կովալենկո Շահգալդյանը, Ալափարսում է բնակվում մանկավարժ, հայոց լեզվի, գրականության մանկավարժ, Մովսես Խորենացու մեդալկիր, բանաստեղծուհի Ժաննա Մկրտչյանը:

Աշխարհագրական տվյալներ

Ալափարսի արևելքում Յամաջ լեռն է, որի լանջերին էլ փռված է Ալափարսը: Արևմուտքում երևում են Արագած լեռը և Արայի լեռը: Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում տարածվում է՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթան ամենաբարձր գագաթը՝ Թեղենիսը: Հարավ-արևմուտքում մինչև Հրազդան գետի կիրճը տարածվում է սարահարթ անունը Դուզ:

Արտաքին հղումներ

• Կոտայքի մարզպետարանում