Ալափարս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գյուղ
Ալափարս
Alapars Vardanavank 901.JPG
Ալափարսի վարդանանք եկեղեցին
40°25′20″ հս. լ. 44°38′27″ ավ. ե. / 40.422222° հս. լ. 44.640833° աե. ե.
Երկիր Հայաստան Հայաստան
Մարզ Կոտայքի մարզ
Համայնք Չարենցավան
Գյուղ Ալափարս
Գյուղապետ Վարդան Վարդանյան
Հիմնադրված է 470 թ.
Առաջին հիշատակում 5-րդ դար
Այլ անվանումներ Այլաբերք, Այլաբեր
Տվյալ կարգավիճակում 470 թ.-ից
Մակերես 32.79 կմ²
Բարձրություն ծովի մակարդակից 1500-1601 մ
Խոսվող լեզուներ Հայերեն
Բնակչություն 2336 մարդ (2012[1])
Ազգային կազմ Հայեր, ռուսներ
Կրոնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Տեղաբնականուն Ալափարսեցի
Ժամային գոտի UTC+4
Հեռախոսային կոդ +374 (226)
Ավտոմոբիլային կոդ H7
##Ալափարս (Հայաստան)
Red pog.png
##Ալափարս (Կոտայքի մարզ)
Red pog.png

Ալափարս գյուղը գտնվում է ՀՀ Կոտայքի մարզում, Հրազդանի ձախ ափին, մարզկենտրոնից 17 կմ հարավ-արևմուտք։ Նախկինում կոչվել է Այլաբեր, Այլաբերք։

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Բնակչությունը 2500 մարդ, տարածքը՝ 32.94 կմ²։ Ալափարսն ունի 1 տիպային դպրոց, 1 մանկապարտեզ, 1 մշակույթի տուն։ Մայրաքաղաք Երևանից գտնվում է 30-40 կմ հեռավորության վրա, մարզկենտրոն Հրազդանից 20 կմ հեռավորության վրա, Չարենցավան քաղաքից 5,5 կմ հեռավորության վրա։ Ալափարսը հարակից է արևելքից՝ քաղաք Չարենցավանին, հյուսիս-արևմուտքից՝ Արզական, Բջնի, հյուսիսից Սոլակ, հյուսիս-արևելքից Ֆանտան գյուղերին։ Ներկայիս գյուղապետն է Վարդան Վարդանյանը։

Ալափարսում մարդն ապրել է դեռևս երրորդ հազարամյակում, որի վառ ապացույցն է « Սանգյառ » ամրոց-բնակատեղին։ Ալափարսը հիմնադրվել է 470 թվականին։ 17-րդ դարում գյուղն ամայացել է, ապա վերաբնակեցվել 1830 թ. Խոյից, Մակուից, Վանից, Ալաշկերտից ներգաղթած հայերով։ Առաջինը ժամանել է Խոյեցիների քարավանը 60 տուն 200 շնչով և բնակություն հաստատել գյուղի ներքին թաղամասում, իսկ երկրորդը Մակուի Շահբուլաղ գյուղի քարավանը 40 տուն՝ 150 շունչ և հաստատվել վերին աղբյուրամերձ թաղամասում։

20-րդ դարում Ալափարսի դերը մեծ է եղել Հայաստանի կյանքում։ 1950-ական թվականներին շահագործման է հանձնվել Ալափարսի պոմպակայանը, որը ավելի քան կես դար ղեկավարել է Ավետիք Ավետյանը։ Ալափարս աղբյուրի քաղցրահամ ջուրը հայտնի է Հայաստանում և արտերկրում «Նոյ» աղբյուրի ջուր անունով։

Ալափարսը հայտնի է միջնադարյան հուշարձաններով, որոնք ունեն երկարամյա պատմություն։ Այստեղ են գտնվում Սուրբ Վարդան եկեղեցին կառուցված 5-րդ դարում Գրիգոր իշխանի կողմից, Սուրբ Ծիրանավոր և Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցիները, Թուխ մանուկ մատուռը։ Ալափարսը դպրոց է ունեցել նաև 200 տարի առաջ, այդ դպրոցն են հաճախել շրջանի մոտակա գյուղերի դպրոցահասակ երեխաները։

Բնակչություն[խմբագրել]

Նախնիների մեծ մասը 1829-1930 թթ.-ին գաղթել են Մակուից, Խոյից և Սալմաստից:

Ալափարսի ազգաբնակչության փոփոխությունը.[2]

Տարի 1831 1922 1959 1970 1979 1989 2001 2004
Բնակիչ 267 2881 1891 2125 2046 2207 2527 2096

Տնտեսություն[խմբագրել]

Բնակչությունը զբաղվում է անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ և պտղաբուծությամբ:

Բանաստեղծություն[խմբագրել]

ԱԼԱՓԱՐՍ

Յամաջ սարից զուլալ աղբյուր գլգլան,
Յամաջ սարով գյուղ կիջնես՝ գլվլան
Սարի փեշին՝ ընկուզենի հաստաբուն,
Իսկ կածանը ձեզ կբերի հենց մեր տուն։
Թոնրատանը բարկ կրակն է բորբոքվում
Մեր լավաշի բույրը ո՞ւմ չի կախարդում,
Բա մեր ջուրը՝ անմահակա՜ն, զորավո՛ր,
Մեր գյուղում է Սուրբ Վարդանը զորավար։
Ով որ մտնի Ալափարսը շեն ու լի,
Կուզի այնտեղ իր ողջ կյանքը նա ապրի։

Ժաննա Մկրտչյան

Եկեղեցիներ[խմբագրել]

Սուրբ Վարդան Զորավար եկեղեցի[խմբագրել]

Այս նշանավոր ուխտատեղին գտնվում է գյուղի կենտրոնում։ Կառուցվել է 4-5 դարերում, սակայն մեզ հասել 1857 թ.-ի վերանորոգումով, որի ժամանակ արվել են հավելումներ Ալափարսեցի (Այլաբերցի) մեծահարուստ Ավետիս Մելիք-Բադալյանի նախաձեռնությամբ։

Ալափարս գաղթած Խոյեցիները ըստ ավանդության իրենց հետ բերում են Ավարայրի դաշտում Վարդան Մամիկոնյանի արյամբ ներկված, սրբացված երկու սև քար, որոնցից մեկը պահ տալիս Երևանի Պողոս-Պետրոս եկեղեցում, մյուսն էլ դառնում է Ս. Վարդան եկեղեցու հիմնաքարը, նրանք այդպիսի մի քար էլ թողած են լինում իրենց հայրենի բնակավայրում, որը նույնպես ուխտատեղի է։ Եկեղեցին կառուցված է բազալտե կոպտակոփ քարերով, իսկ զանգակատունը և շքամուտքը հղկված քարերով։ Ս. Վարդանը ունի երկու մուտք։

Յուրաքանչյուր տարի հոկտեմբեր ամսվա վերջին կիրակի օրը մեծ շուքով նշվում է Ս. Վարդանա ուխտը, որին մասնակցում են հազարավոր մարդիկ ոչ միայն տարածաշրջանից և Հայաստանից, այլ նաև արտասահմանից։

Թուխ Մանուկ մատուռ[խմբագրել]

Թուխ մանուկ մատուռ սրբատեղին ունի բազմադարյա պատմություն։ Սրբավայրը գոյություն է ունեցել Քրիստոնեության ընդունումից առաջ, որը գտնվել է աղբյուր մոտ և խորհրդանշել է ջրի պաշտամունքը։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո դարձել է Քրիստոնեական մատուռ։ Թուխ Մանուկ սրբավայրի անունն այնքան է տարածվել, որ տարեկան հազարավոր մարդիկ այցելում են մատուռ « մուրազատու » խաչքարը տեսնելու և իրենց մուրազին հասնելու համար։ Մատուռը գտնվում է գյուղի հյուսիս-արևելքում։ Մատուռը 20-րդ դարում պահպանվել է Ավետյանների շնորհիվ, ովքեր այժմ էլ պահպանում են մատուռը։ 2012 թվականին մատուռը վերանորոգվել է համագյուղացիների ջանքերով։

Սուրբ Աստվածածին - Ծիրանավոր եկեղեցի[խմբագրել]

Եռախորան եկեղեցին կառուցվել է 7-րդ դարում։ Եկեղեցին գտնվում է Ս. Վարդանից քիչ հյուսիս-արևելք։ Եկեղեցին և գյուղը 9-10-րդ դարերում գտնվել են Սյունյաց իշխանների պահպանության ներքո։ Եկեղեցու պատերին կան գեղեցիկ դեպի դուրս արտահատված խաչեր։

Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի[խմբագրել]

Գյուղի կենտրոնում վեր է խոյանում հիասքանչ կառուցվածքով (թե արտաքին, թե ներքին) Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին, որը կառուցվել է 1897 Մակվեցիների կողմից՝ ինչ-որ դեպքերի պատճառով։ Գործի կազմակերպումն ստանձնում է դաբին-խալիֆա Հակոբ Աղաբաբյանը։ Նա մեկնում է Էջմիածին հանդիպելու Խրիմյան Հայրիկ հայոց կաթողիկոսին և նրա համաձայնությունը ստանալու համար։ Ստանալով կաթողիկոսի համաձայնությունը նա վերադառնում է Ալափարս եկեղեցու ճարտարապետի հետ։

1891 թվականի գարնանը փորվում է եկեղեցու հիմքը 30 մետր երկարությամբ և 18 մետր լայնությամբ։ Շինարարությունն իրականացնելու համար Ալեքսանդրապոլից Ալափարս են հրավիրվում մեծահամբավ վարպետներ Աբիսողոմ Զաֆարյանն ու Կարապետը։ Եկեղեցու կառուցմանը օժանդակում են նաև Երևան տեղափոխված Ալափարսեցի մեծահարուստները, Սահակ Սահակյանը տրամադրում է 1000 ռուբլի, որի մասին վկայում են արևելյան պատի արձանագրությունները։ Միասնական ջանքերի շնորհիվ վեր է խոյանում սրբատաշ քարերով կառւցված քառամույթ տաճարը։ Ալափարսի Ս. Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին 19-րդ դարում կառուցված լավագույն հոգևոր շենքերից մեկն է։‌[փա՞ստ]

2007 թվականի մայիսի 9-ին եկեղեցին վերաօծվել է Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի օրհնությամբ և Կոտայքի թեմի առաջնորդ Առաքել եպիսկոպոս Քարամյանի ձեռամբ, Կոտայքի մարզպետ Կովալենկո Շահգալդյանի միջոցներով[3]։ Յուրաքանչյուր տարվա օգոստոս ամսվա երկրորդ կիրակին նշվում է Մարիամ Աստվածածնի ուխտը։

Նշանավոր անձինք[խմբագրել]

Ալափարսեցի էր Մուշե Այլաբերցի կաթողիկոսը (490-516 թթ)։ Ալափարսում են ծնվել բժշկական գիտությունների դոկտոր Միքայել Հայրապետյանը, դրամատուրգ Մելիք Քոչարյանը, բանահավաք Շավիղ Գրիգորյանը, խորհրդային դերասան Թաթիկ Սարյանը, Կոտայքի մարզպետ Կովալենկո Շահգալդյանը, Ալափարսում է բնակվում հայոց լեզվի, գրականության մանկավարժ, Մովսես Խորենացու մեդալկիր, բանաստեղծուհի Ժաննա Մկրտչյանը։

Աշխարհագրական տվյալներ[խմբագրել]

Ալափարսի արևելքում Յամաջ լեռն է, որի լանջերին էլ փռված է Ալափարսը։ Արևմուտքում երևում են Արագած լեռը և Արայի լեռը։ Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում տարածվում է՝ Ծաղկունյաց լեռնաշղթան ամենաբարձր գագաթը՝ Թեղենիսը։ Հարավ-արևմուտքում մինչև Հրազդան գետի կիրճը տարածվում է սարահարթ անունը Դուզ։

Տես նաև[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]