1930-ական թվականների մեծ բռնաճնշումներում զոհված հայերի ցանկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

1930-ական թվականների բռնաճնշումներում զոհված հայեր, մի շարք հայ մտավորականներ, բոլշևիկյան և հետագայում կոմունիստական ​​պետական ​​գործիչներ, ռազմական և կրոնական գործիչներ, որոնք սպանվել են Ստալինյան ռեժիմի կողմից 1930-ական թվականների «Մեծ զտման» ժամանակ՝ Խորհրդային Միությունում բոլոր քաղաքական ընդդիմությունները ոչնչացնելու մահափորձով:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1920-ական թվականներին եկեղեցու մասնավոր գույքը բռնագրավվել է, իսկ քահանաները՝ բռնության ենթարկվել: Հայ եկեղեցու դեմ սովետական ​​հարձակումներն արագացել են Ստալինի օրոք՝ սկսած 1929 թվականից, բայց հաջորդ տարիներին ակնթարթորեն թեթևացել են՝ բարելավելով երկրի հարաբերությունները Հայկական սփյուռքի հետ։ 1932 թվականին Խորեն Ա Տփղիսեցին դարձել է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս և ստանձնել եկեղեցու ղեկավարությունը: Սակայն 1930-ական թվականների վերջին խորհրդային մարդիկ վերսկսել են իրենց գրոհները Եկեղեցու դեմ[1]՝ 1938 թվականին կաթողիկոսի սպանությունը ներկայացնելով որպես «Մեծ զտման» մաս: Էջմիածնի կաթողիկոսարանի փակումը տեղի է ունեցել 1938 թվականի օգոստոսի 4-ին: Եկեղեցին, այնուամենայնիվ, սփյուռքում գոյատևել է ընդհատակյա[2]։

«Մեծ զտումը» Խորհրդային Միությունում քաղաքական բռնաճնշումների և հալածանքների արշավների շարք էր, որը կազմակերպվել էր Կոմունիստական ​​կուսակցության անդամների, գյուղացիների, գրողների, մտավորականների և այլ անձանց դեմ: 1937 թվականի սեպտեմբերին Ստալինը Գեորգի Մալենկովի և Լավրենտի Բերիայի հետ Երևան է ուղարկել Անաստաս Միկոյանին՝ վերահսկելու Հայաստանի կոմունիստական ​​կուսակցության լուծարման գործընթացը, որը հիմնականում կազմված էր նախկին բոլշևիկներից: Հայաստանի կոմունիստական ​​առաջնորդները, ինչպիսիք են Վաղարշակ Տեր-Վահանյանը և Աղասի Խանջյանը, զտման զոհ են դարձել, առաջինը` որպես մեղադրյալ, «Մոսկվա» շոուի առաջին դատավարության ժամանակ: ՄիկոյանըբՀայաստան կատարած այցի ընթացքում փորձել է փրկել մահապատժի ենթարկվողներից մեկին, բայց չի հաջողվել։ Այդ անձը ձերբակալվել է Բերիայի կողմից ԽՄԿԿ-ի ելույթներից մեկի ժամանակ: Ձերբակալվել է ավելի քան հազար մարդ, իսկ «Հայկական քաղբյուրոյի» 9 անդամներից յոթին ազատել են աշխատանքից[3]։

Ինչպես Ստալինի օրոք Խորհրդային ​​Միությունում ապրող տարբեր էթնիկ փոքրամասնություններ, այնպես էլ տասնյակ հազարավոր հայեր մահապատժի են ենթարկվել և արտաքսվել: 1936 թվականին Բերիան և Ստալինը աշխատում էին հայերին Սիբիր արտաքսելու ուղղությամբ՝ փորձելով Հայաստանի բնակչությունը 700 000-ով նվազեցնել, որպեսզի արդարացնեն բռնակցումը Վրաստանին[2]։ Բերիայի հրամանատարության ներքո ոստիկանական ահաբեկչությունն օգտագործվել է բնակչության նկատմամբ կուսակցության քաղաքական պահվածքն ամրապնդելու և հայրենասիրության բոլոր դրսևորումներն արգելելու համար։

Ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորև ներկայացված է ՀԽՍՀ-ից կամ ազգությամբ հայ այլ խորհրդային մարդկանց բռնաճնշումների զոհ դարձածների անավարտ ցանկը․

Մահապատժի ամսաթիվ և վայր Անձ Պաշտոն Ռեաբիլիտացիա
1936 թվականի հուլիսի 9[4]
Թիֆլիս[4]
Աղասի Խանջյան Aghasi Khanjian 1934.jpg Հայաստանի կենտկոմի առաջին քարտուղար (1930-1936)
1936 թվականի օգոստոսի 25[5]
Մոսկվա[5]
Վաղարշակ Տեր-Վահանյան Vaganian1925o.jpg Բոլշևիկ հեղափոխական
1937 թվականի հուլիս[6] Ակսել Բակունց Bakunts.png Գրող
1937 թվականի օգոստոսի 21[7] Սահակ Տեր-Գաբրիելյան Sahak Ter-Gabrielyan.jpg Բոլշևիկ հեղափոխական
1937 թվականի սեպտեմբեր[8] Սարգիս Կասյան Sarkis Kasyan.JPG Բոլշևիկ հեղափոխական[9]
1937 թվականի սեպտեմբերի 20[10] Լևոն Կարախան L Karahan 02.jpg Բոլշևիկ հեղափոխական
1937 թվականի նոյեմբերի 22[11] Մովսես Սիլիկյան MovsesSilikyan.jpeg Ռուսական և հայկական բանակների ռազմական հրամանատար
1937 թվականի նոյեմբերի 27[12]
Երևանի բանտի հիվանդանոց
Եղիշե Չարենց Yeghishe Charents Armenian poet.jpg Բանաստեղծ, «20-րդ դարի գլխավոր հայ բանաստեղծ»[13] 1954 թվականի մարտի 11[14]
1937 թվականի նոյեմբերի 27[15] Ռուբեն Ռուբենով Քաղաքական գործիչ, Ադրբեջանի կենտկոմի առաջին քարտուղար (1933)
1937 թվականի դեկտեմբերի 10[16] Քրիստափոր Արարատյան Araratov.jpeg Ռուսական և հայկական բանակների ռազմական հրամանատար
1937 թվականի դեկտեմբերի 11[17]
Մոսկվա
Հայկ Բժշկյանց Gayk Bzhishkyan.jpg Բոլշևիկ հեղափոխական, ռազմական հրամանատար 1956
1937 Սարգիս Լուկաշին Sergey-Lukashin-Sargis-Srapionyan.jpg Քաղաքական գործիչ, Ժողկոմխորհի նախագահ (1922-1925)
1938 թվականի մարտի 19[18] Աշխարհբեկ Քալանթար Հնագետ
1938 թվականի ապրիլի 6[19]
ՆԳԺԿ[20]
Խորեն Ա Տփղիսեցի Khoren I of Armenia.jpg Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս
1938 թվականի ապրիլի 21[21] Սուրեն Շադունց Suren Shadunts.jpg Քաղաքական գործիչ, Տաջիկստանի կենտկոմի առաջին քարտուղար (1934-1937)
1938 թվականի հուլիսի 18[22][23] Վահան Թոթովենց Գրող
1938 թվականի օգոստոսի 1[24] Ալեքսանդր Բեկզադյան Bekzadianyoung.jpg Խորհրդային քաղաքական գործիչ 1956
1938[25] Հովհաննես Քաջազնունի Hovhannes Katchaznouni.JPG Նախկին Դաշնակ քաղաքական գործիչ, 1918-19 թվականների Հայաստանի վարչապետ
1939 թվականի փետրվարի 26[26][27] Լևոն Միրզոյան Levon Mirzoyan.jpg Քաղաքական գործիչ, Ադրբեջանի կենտկոմի քարտուղար (1926-29), Ղազախստանի կենտկոմի քարտուղար (1937-38)
1943[28] Զապել Եսայան Զապել Եսայան.jpg Արձակագիր

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Matossian. Impact of Soviet Policies, pp. 150, 194.
  2. 2,0 2,1 Bauer-Manndorff, Elisabeth (1981). Armenia: Past and Present. New York: Armenian Prelacy, p. 178.
  3. Tucker Robert (1992)։ Stalin in Power: The Revolution from Above, 1928-1941։ New York: W.W. Norton & Company։ էջեր 488–489։ ISBN 0-393-30869-3 
  4. 4,0 4,1 Adalian, 2010, էջ 383
  5. 5,0 5,1 «Советские правители Армении»։ Noev Kovcheg։ February 2009։ Վերցված է 14 September 2013 
  6. Bardakjian Kevork B. (2000)։ A Reference Guide to Modern Armenian Literature, 1500-1920: With an Introductory History։ Detroit: Wayne State Univ. Press։ էջ 302։ ISBN 9780814327470 
  7. «Армяне в "деле Лаврентия Берия"»։ Noev Kovcheg։ October 2009։ Վերցված է 25 September 2013 
  8. Studies on the Soviet Union, Volumes 6-7, Institute for the Study of the USSR., 1966, p. 76
  9. Adalian, 2010, էջ 374
  10. Rogovin Vadim (2009)։ Stalin's Terror of 1937-1938: Political Genocide in the USSR։ Oak Park, MI: Mehring Books։ էջ 112։ ISBN 9781893638044 
  11. http://hpj.asj-oa.am/5798/
  12. Nichanian Marc (2002)։ Writers of Disaster: Armenian Literature in the Twentieth Century, Volume 1։ Princeton, NJ: Gomidas Institute։ էջ 2։ ISBN 9781903656099 
  13. Coene Frederik (2010)։ The Caucasus: an introduction։ London: Routledge։ էջ 204։ ISBN 9780415486606 
  14. Adalian Rouben Paul (2010)։ Historical dictionary of Armenia։ Lanham, MD: Scarecrow Press։ էջ 239։ ISBN 9780810874503։ «Charents was rehabilitated in a speech given by Anastas Mikoyan in Yerevan on 11 March 1954, in a presage of the political and cultural thaw that followed the death of Stalin a year earlier and anticipating the Khrushchev speech announcing de-Stalinization a year earlier.» 
  15. Реабилитация--как это было: Март 1953-февраль 1956 Андрей Артизов Междунар. фонд "Демократия", 2000 p. 181
  16. «Отечество и честь Христофора Араратова»։ Novoye Vremya։ 14 January 2012։ Վերցված է 25 September 2013 
  17. http://lists.memo.ru/d7/f487.htm Memorial (society)
  18. Ter Minassian Taline (2007)։ Erevan : la construction d'une capitale à l'époque soviétique (French)։ Rennes: Presses universitaires de Rennes։ էջ 44։ ISBN 2753503699 
  19. Payaslian Simon (2007)։ The History of Armenia։ New York: Palgrave Macmillan։ էջ 179։ ISBN 9781403974679 
  20. Hewsen Robert H. (2001)։ Armenia: A Historical Atlas։ Chicago: University of Chicago Press։ էջ 259։ ISBN 0-226-33228-4 
  21. «Шадунц Сурен Константинович»։ Sakharov Center։ Վերցված է 25 September 2013 
  22. «Vahan Totovents»։ writers.am։ Վերցված է 21 September 2013 
  23. «1938 թ. այս օրը վախճանվեց հայ արձակագիր, դրամատուրգ և բանաստեղծ Վահան Թոթովենցը»։ 1in.am (հայերեն)։ 18 July 2012։ Վերցված է 21 September 2013 
  24. «1937 К 75-летию великого террора»։ Kommersant։ 19 November 2012։ Վերցված է 25 September 2013 
  25. Walker, 1990, էջ 424
  26. «Мирзоян Левон Исаевич»։ Sakharov Center։ Վերցված է 25 September 2013 
  27. «Мирзоян Левон Исаевич»։ Great Soviet Encyclopedia։ Վերցված է 25 September 2013 
  28. Ruth Bedevian։ «Zabel Yessayan Biography»։ Armenianhouse։ Վերցված է 10 October 2011 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]