Յուրի Լոտման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յուրի Լոտման
ռուս.՝ Юрий Михайлович Лотман
Yuri Lotman. Portrait. 1980.jpg
Ծնվել էփետրվարի 28, 1922(1922-02-28)[1][2]
ԾննդավայրՊետրոգրադ, Խորհրդային Ռուսաստան
Մահացել էհոկտեմբերի 28, 1993(1993-10-28)[1][2] (71 տարեկանում)
Մահվան վայրՏարտու, Էստոնիայի Հանրապետություն
ՔաղաքացիությունFlag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg Խորհրդային Ռուսաստան
Flag of the Soviet Union.svg ԽՍՀՄ
Flag of Estonia.svg Էստոնիայի Հանրապետություն
ԿրթությունՍանկտ Պետերբուրգի համալսարանի լեզվաբանական ֆակուլտետ
Գիտական աստիճանբանասիրական գիտությունների դոկտոր (1961)
Մասնագիտությունմարդաբան, լեզվաբան, փիլիսոփա և գրականության պատմաբան
ԱշխատավայրՏարտուի համալսարան
Զբաղեցրած պաշտոններակադեմիկոս
Քաղաքական կուսակցությունԽՄԿԿ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշան Կարմիր Աստղի շքանշան «Մարտական ծառայությունների» մեդալ և ԽՍՀՄ «Արիության համար» մեդալ
ԱնդամությունԷստոնիայի գիտությունների ազգային ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Բրիտանական ակադեմիա, Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիա և Royal Swedish Academy of Letters, History and Antiquities
ԵրեխաներՄիխայիլ Լոտման և Ալեքսեյ Լոտման
Yuri Lotman Վիքիպահեստում

Յուրի Միխայլովիչ Լոտման (Юрий Михайлович Лотман, 28 փետրվարի, 1922[3], Պետրոգրադ - 28 հոկտեմբերի, 1993, Տարտու), հայտնի նշանագետ, մշակութաբան և բանասեր, Տարտու-Մոսկովյան նշանագիտության դպրոցի հիմնադիր։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուրի Լոտմանը ծնվել է Պետրոգրադում (Սանկտ Պետերբուրգ)։ Հայրը՝ Միխայիլ Լոտմանը, իրավաբան էր։ Նա զոհվել է 1942-ին Լենինգրադի շրջափակման ժամանակ։   Մայրը՝ Ալեքսանդրա (Սարա) Նուդելմանը, կրթություն է ստացել Փարիզի Սորբոնի համալսարանում և աշխատել որպես ատամնաբույժ։

Լոտմանը ընտանիքի կրթսեր երեխան էր և միակ տղան։ Նրա ավագ քույր Իննա  Օբրազցովան կոմպոզիտոր էր և դասավանդում էր Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակովի անվան երաժշտական դպրոցում։ Միջնեկ քույրը՝ Լիդիա Լոտմանը, գրականագետ էր, գիտությունների դոկտոր, որը երկար տարիներ աշխատել է «Պուշկինյան տանը»՝ Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ռուսական գրականության ինստիտուտում։ Քույրերից կրթսերը՝ Վիկտորիան, բժիշկ-սրտաբան էր։

1930-1939 թթ Յուրի Լոտմանը սովորել է քաղաքի հնագույն Պետրիշուլե դպրոցում, այնուհետև ընդունվել Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի բանասիրության ֆակուլտետ, որտեղ նրան դասավանդել են Բորիս Էյխենբաումը, Վլադիմիր Պրոպը և այլ հայտնի գիտնականներ։ Առաջին կուրսը ավարտելուն պես նա զորակոչվել է Խորհրդային բանակ և ծառայել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամբողջ ընթացքում: Արժանացել է «Կարմիր աստղի» և «Հայրենական պատերազմի» շքանշանների, մի շարք մեդալների[4]։ Զորացրվել է 1946-ին։

Պատերազմի ազարտից հետո վերադարձել է Լենինգրադ և շարունակել կրթությունը։ 1950 թ․ գերազանց ավարտել է համալսարանը, բայց տարածվող հակասեմականության պատճառով չի կարողացել ասպիրանտուրա ընդունվել և մեկնել է Էստոնիա՝ աշխատանքի տեղավորվելով Տարտուի մանկավարժական ինստիտուտում։ Ռուսաց լեզու և գրականություն դասավանդելով էստոնական դպրոցների ուսուցիչներին, նա միարժամանակ շարունակում էր սեփական գիտական աշխատանքը, և 1952 թ․ Տարտուի համալսարանում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Ա․ Ն․ Ռադիշչևը Ն․ Մ․ Կարամզինի հասարակական-քաղաքական հայացքների և արքունական էսթետիկայի հետ պայքարում» թեմայով («А. Н. Радищев в борьбе с общественно-политическими воззрениями и дворянской эстетикой Н. М. Карамзина»)[5]: 1961 թ․ պաշտմանել է դոկտորական թեզը «Նախադեկաբրիստական շրջանի ռուս գրականության զարգացման ճանապարհները» թեմայով («Пути развития русской литературы преддекабристского периода»)[6]։

1954 թ․ և մինչև կյանքի վերջ Լոտմանը դասավանդել է Տարտուի համալսարանում։ 1960-1977 թթ․ եղել է ռուս բանասիրության ամբիոնի վարիչ։

Եղել է Բրիտանական ակադեմիայի (1977) թղթակից-անդամ, Էստոնիայի գիտությունների ազգային ակադեմիայի (1990), Նորվեգիայի գիտությունների ակադեմիայի (1987) և Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի (1989) անդամ։

Խորհրդային միության Վերակառուցման շրջանում ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել Էստոնիայի քաղաքական կյանքին։ 1988-ին ընտրվել է Էստոնիայի ժողովրդական ճակատի (Eestimaa Rahvarinne) հանձնաժողովի անդամ[7]։

Լոտմանը Տարտուում նշանագիտության զարգացման հիմնադիրն է, նշանագիտության հնագույն գիտական ամսագրի՝ «Աշխատություններ նշանային համակարգերի վերաբերյալ» («Труды по знаковым системам») առաջին խմբագիրը։

Մահացել է 1993 թ․ Թաղված է Տարտուի Ռաադի գերեզմանատանը։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կինը՝ Զառա Մինցը, հայտնի գրականագետ էր, Ալեքսանդր Բլոկի տեղծագործությունների և ռուսական սիմվոլիզմի հետազոտող։ Մինցը, ինչպես և Լոտմանը, երկար տարիներ դասավարդել է Տարտուի համալսարանում

Զույգը երեք որդի ուներ։ Ազագ զավակը՝ Միխայիլ Լոտմանը (ծնված 1952 թ․) Տալինի համալսարանի նշանագիտության և գրականության տեսության պրոֆեսոր է, Էստանիայի խորհրդարանի՝ Ռիյգիկոգուի անդամ (2003-2007; 2019-) և Տարտուի քաղաքային խորհրդի նախագահ (2011-2013)։ Գրիգորի Լոտմանը (ծնված 1953 թ․) նկարիչ է, իսկ Ալեքսեյ Լոտմանը (ծնված 1960 թ․)՝ կենսաբան, Ռիյգիկոգուի անդամ (2003-2007 թթ․):

Հիմնարար աշխատությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Лекции по структуральной поэтике (1964)
  • Статьи по типологии культуры: Материалы к курсу теории литературы. Вып. 1 (1970)
  • Структура художественного текста (1970)
  • Анализ поэтического текста. Структура стиха (1972)
  • Статьи по типологии культуры: Материалы к курсу теории литературы. Вып. 2 (1973)
  • Семиотика кино и проблемы киноэстетики (1973)
  • Роман А. С. Пушкина «Евгений Онегин»: комментарий (1980, 2-е изд. 1983)
  • Александр Сергеевич Пушкин: биография писателя (1981)
  • Сотворение Карамзина (1987)
  • В школе поэтического слова: Пушкин, Лермонтов, Гоголь (1988)
  • Культура и взрыв (1992)
  • Беседы о русской культуре. Быт и традиции русского дворянства (XVIII — начало XIX века). (1993)
  • Диалог с экраном (1994; совместно с Ю. Цивьяном)

Հոդվածներ և հետազոտություններ ռուս գրականության մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Пиковая дама» и тема карт и карточной игры в русской литературе начала XIX века
  • Образы природных стихий в русской литературе (Пушкин — Достоевский — Блок)
  • Русская литература послепетровской эпохи и христианская традиция.
  • Об «Оде, выбранной из Иова» Ломоносова
  • Радищев — поэт-переводчик
  • Поэзия 1790—1810-х годов
  • Стихотворение Андрея Тургенева «К отечеству» и его речь в Дружеском литературном обществе
  • А. Ф. Мерзляков как поэт
  • Сатира Воейкова «Дом сумасшедших»
  • «Сады» Делиля в переводе Воейкова и их место в русской литературе
  • Кто был автором стихотворения «На смерть К. П. Чернова»
  • Аутсайдер пушкинской эпохи
  • Неизвестный текст стихотворения А. И. Полежаева «Гений»
  • Поэтическая декларация Лермонтова («Журналист, читатель и писатель»)
  • Лермонтов. Две реминисценции из «Гамлета»
  • Из комментария к поэме «Мцыри»
  • О стихотворении М. Ю. Лермонтова «Парус» (1990) (совместно с З. Г. Минц)
  • Заметки по поэтике Тютчева
  • Поэтический мир Тютчева
  • Тютчев и Данте. К постановке проблемы
  • «Человек природы» в русской литературе XIX века и «цыганская тема» у Блока (1964) (совместно с З. Г. Минц)
  • Блок и народная культура города
  • О глубинных элементах художественного замысла (К дешифровке одного непонятного места из воспоминаний о Блоке)
  • В точке поворота
  • Поэтическое косноязычие Андрея Белого
  • Стихотворения раннего Пастернака. Некоторые вопросы структурного изучения текста
  • Анализ стихотворения Б. Пастернака «Заместительница»
  • «Дрозды» Б. Пастернака
  • Между вещью и пустотой (Из наблюдений над поэтикой сборника Иосифа Бродского «Урания») (1990) (совместно с М. Ю. Лотманом)
  • Пути развития русской прозы 1800—1810-х гг.
  • Клио на распутье (1988)
  • Андрей Сергеевич Кайсаров и литературно-общественная борьба его времени (1958)
  • «Слово о полку Игореве» и литературная традиция XVIII — начала XIX в.
  • О слове «папорзи» в «Слове о полку Игореве»
  • Об оппозиции «честь» — «слава» в светских текстах киевского периода
  • Ещё раз о понятиях «слава» и «честь» в текстах киевского периода
  • «Звонячи в прадѣднюю славу»
  • О понятии географического пространства в русских средневековых текстах
  • Литература в контексте русской культуры XVIII века:
    1. Роль и место литературы в сознании эпохи.
    2. О жизни, которая не умещалась в литературу, и литературе, которая становилась жизнью.
    3. Литература и читатель: жизнь по книге.
    4. Классицизм: термин и (или) реальность.
    5. Жизнь текста в пространстве между кистью художника и зрением аудитории.
  • «Езда в остров любви» Тредиаковского и функция переводной литературы в русской культуре первой половины XVIII века
  • Пути развития русской просветительской прозы XVIII века
  • Архаисты-просветители
  • Отражение этики и тактики революционной борьбы в русской литературе конца XVIII века:
    1. Спор о бессмертии души и вопросы революционной тактики в творчестве Радищева.
    2. Радищев и проблема революционной власти.
    3. Политическое мышление Радищева и опыт Французской революции.
  • Из комментариев к «Путешествию из Петербурга в Москву»
  • Неизвестный читатель XVIII века о «Путешествии из Петербурга в Москву»
  • В толпе родственников (О книге Георгия Шторма «Потаённый Радищев. Вторая жизнь „Путешествия из Петербурга в Москву“»)
  • «Сочувственник» А. Н. Радищева А. М. Кутузов и его письма к И. П. Тургеневу
  • Идея исторического развития в русской культуре конца XVIII — начала XIX столетия
  • Проблема народности и пути развития литературы преддекабристского периода
  • Писатель, критик и переводчик Я. А. Галинковский
  • Матвей Александрович Дмитриев-Мамонов — поэт, публицист и общественный деятель
  • П. А. Вяземский и движение декабристов
  • «Два слова постороннего» — неизвестная статья П. А. Вяземского
  • Основные этапы развития русского реализма (1960) (совместно с Б. Ф. Егоровым и З. Г. Минц)
  • Истоки «толстовского направления» в русской литературе 1830-х годов
  • О русской литературе классического периода (Вводные замечания)
  • «Фаталист» и проблема Востока и Запада в творчестве Лермонтова
  • Художественное пространство в прозе Гоголя
  • О Хлестакове
  • Городничий о просвещении
  • О «реализме» Гоголя
  • Сюжетное пространство русского романа XIX столетия
  • Два устных рассказа Бунина (К проблеме «Бунин и Достоевский»)
  • «Человек, каких много» и «исключительная личность» (К типологии русского реализма первой половины XIX в.)
  • Дом в «Мастере и Маргарите»
Александр Сергеевич Пушкин
  • Пушкин. Очерк творчества.
  • Идейная структура «Капитанской дочки»
  • К структуре диалогического текста в поэмах Пушкина (Проблема авторских примечаний к тексту)
  • Идейная структура поэмы Пушкина «Анджело»
  • Посвящение «Полтавы» (Адресат, текст, функция)
  • Пушкин и Повесть о капитане Копейкине (К истории замысла и композиции «Мёртвых душ»)
  • Опыт реконструкции пушкинского сюжета об Иисусе
  • Замысел стихотворения о последнем дне Помпеи
  • Из размышлений над творческой эволюцией Пушкина (1830 год)
  • Из истории полемики вокруг седьмой главы «Евгения Онегина» (1963)
  • О композиционной функции «десятой главы» «Евгения Онегина» (1987)
  • Источники сведений Пушкина о Радищеве (1819—1822)
  • Пушкин и М. А. Дмитриев-Мамонов
  • Две «Осени»
Николай Михайлович Карамзин
  • Эволюция мировоззрения Карамзина (1789—1803)
  • Поэзия Карамзина
  • Черты реальной политики в позиции Карамзина 1790-х гг. (К генезису исторической концепции Карамзина)
  • «Письма русского путешественника» Карамзина и их место в развитии русской культуры (1984) (совместно с Б. А. Успенским)
  • Колумб русской истории
  • «О древней и новой России в её политическом и гражданском отношениях» Карамзина — памятник русской публицистики начала XIX века
  • Политическое мышление Радищева и Карамзина и опыт Французской революции

Հոդվածներ և հետազոտություններ գրականության տեսության մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Литературоведение должно быть наукой (1967)
  • О типологическом изучении литературы (1969)
  • О содержании и структуре понятия «художественная литература» (1973)
  • Замечания о структуре повествовательного текста (1973)
  • Каноническое искусство как информационный парадокс (1973)
  • К функции устной речи в культурном быту пушкинской эпохи (1979)
  • Литературная биография в историко-культурном контексте (К типологическому соотношению текста и личности автора) (1986)
  • Массовая литература как историко-культурная проблема (1991)

Լոտմանը հայերեն թարգմանությամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Յուրի Լոտման, Միֆ, Անուն, Մշակույթ /Ուսաումնասիրություններ նշանագիտության, մշակույթի տիպաբանության և ռուս գրականության վերաբերյալ/, Ստեփանակերտ, Ոգի-Նաիրի հրատ․, 2012, 344 էջ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 SNAC — 2010.
  3. Лотман Юрий Михайлович // Большая российская энциклопедия / Кравец С. Л.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2011. — Т. 18. — С. 68. — 767 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-351-4
  4. «Lotmaniana Tartuensia: О Лотмане: Статьи и заметки: И. Чернов. Опыт введения в систему Ю. М. Лотмана»։ www.ruthenia.ru։ Վերցված է 2019-06-17 
  5. Лотман Юрий Михайлович (1951)։ А. Н. Радищев в борьбе с общественно-политическими воззрениями и дворянской эстетикой Карамзина: автореферат дисертации (ռուսերեն)։ Ленинградский гос. университет 
  6. Лотман Юрий Михайлович (1961)։ Пути развития русской литературы преддекабристского периода (ռուսերեն)։ Ленинградский гос. ордена Ленина университет им. А.А. Жданова 
  7. Poselyagin Nikolay։ «Лотман в перестроечной прессе (1986–1992)»։ [Yuri Lotman in the Perestroika Periodicals (1986–1992)], In: Igor Pilshchikov (Ed.), Sluchajnost’ i nepredskazuemost’ v istorii kul’tury: Materialy Vtorykh Lotmanovskikh dnej v Tallinnskom universitete (4–6 ijunja 2010 g.), Tallinn: Tallinn University Press, p. 533–551 (անգլերեն)