Մու ի Ռանա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Մու ի Ռանա
Lua–յի սխալ՝ expandTemplate: template "lang-sma" does not exist։
Mo i Rana Norwegen.JPG
Կոորդինատներ: 66°19′0″ հս․ լ. 14°10′0″ ավ. ե. / 66.31667° հս․. լ. 14.16667° ավ. ե. / 66.31667; 14.16667
Երկիր Նորվեգիա Նորվեգիա
Մակերես 11,87 կմ²
ԲԾՄ 26±1 մետր
Բնակչություն 18 555 մարդ
Պաշտոնական կայք rana.kommune.no/Modules/Default.aspx
##Մու ի Ռանա (Նորվեգիա)
Red pog.png

Մու ի Ռանա (նորվ.՝ Mo i Rana), քաղաք Նորվեգիայի Նուրլան ֆյուլքեի Ռանա կոմունայում: Գտնվում է հյուսիսային բևեռային շրջանից հարավ` Հելգելանդի շրջանում: Քաղաքը կոչվում է Մու ի Ռանա (Ռանայի Մու), որպեսզի տարբերվի Մու անվանումով այլ տեղանուններից, մասնավորապես` Մուշյոեն քաղաքից, որը հաճախ պարզապես «Մու» են անվանում: 2009 թվականի հունվարի 1-ին քաղաքի բնակչությունը կազմել է 17.894 մարդ` դրանով դառնալով բնակչությամբ ամենամեծը Հելգելանդում[1]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռանայի թանգարան

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մինչև 1990-ական թվականները քաղաքն ամբողջությամբ կախված է եղել ծանր արդյունաբերությունից, քանի որ այնտեղ տեղակայված է եղել մետալուրգիական գործարան: 1978 թվականին գործարանում աշխատել է քաղաքի 25.000 բնակչությունից 4.5 հազար մարդ: Ծանր մետալուրգիայի անկումից հետո քաղաքում սկսել են զարգանալ արդյունաբերության նոր ճյուղեր: Քաղաքը գտնվում է Նուրլանսբանեն (նորվ.՝ Nordlandsbanen) երկաթուղային գծի վրա և սպասարկվում է Ռյոսվոլում գտնվող Մու ի Ռանա օդանավակայանից:

Մու անվանումը (նորվ.՝ Mo) ծագում է հին ագարակի անունից, որը գտնվել է ժամանակակից քաղաքի հարևանությամբ: Ագարակի անվանումն առաջացել է հին նորվեգերեն Móar բառից, որը նշանակում է «ավազ» կամ «մարգագետին»: Ռանա անվանունը ևս հավանաբար հին նորվեգերենից է հասել և նշանակում է «արագ»` երևի մոտակա ֆյորդի արագահոս ջրերը մատնանշելով: Քաղաքը առևտրական հին կենտրոն է Հելգելանդում. այստեղ ագարակներ են եղել դեռևս երկաթի դարից:

Հանքարդյունաբերությունը, նավակների պատրաստումը, որսորդությունն ու ձկնորսությունը այս շրջանի բնակիչների հիմնական զբաղմունքն են եղել: 1730 թվականի ամռանը քաղաքում բացվել սաամական շուկա: 1810 թվականին դրա տեղում եկեղեցի է կառուցվել: 1860 թվականին առևտրական Լ. Մեյերը (նորվ.՝ L. Meyer), արտոնագիր ստանալով թագավորական իշխանությունից, բացում է առևտրական կենտրոն: Նա շվեդների հետ զբաղվում էր ալյուրի, ձկան, ծխախոտի, եղջերվամսի և մորթու առևտրով:

Կոմունան հարուստ է երկաթի հանքերով, հիդրոէլեկտրակայաններով: Մու ի Ռանայում գործունեություն ծավալած առաջին ընկերությունը Dunderland Iron Ore Company-ն է, որ գործել է 1902-1947 թվականները: Rana Gruber ընկերությունը հիմնադրվել է 1937 թվականին և գործում է մինչ օրս: 1946 թվականին Նորվեգիայի խորհրդարանը հաստատել է երկաթի մշակման գործարակ կառուցելու նախագիծը: A/S Norwegian Iron Work Company (նորվ.՝ A/S Norsk Jernverk) ընկերությունը կառուցվել է քաղաքի կենտրոնական մասի հարևանությամբ: Այն մետաղ է վերամշակում Նորվեգիայի և հարևան այլ երկրների համար: Սակայն 1988 թվականը գործարանը փակվել է: Քաղաքի արտադրական մասում գործում է 130 գործարան: Այդ տարածքը կոչվում է Մու արդյունաբերական պարկ (նորվ.՝ Mo Industripark): Գործարաններն արտադրում են երկաթ և մետաղ, զարգացած են մեքենաշինությունը, սպասարկման ոլորտը, կատարվում են գիտական հետազոտություններ: Այս ոլորտներում զբաղված են 2.000 մարդ:

Մու քաղաքը առանձնացվել է Մու կոմունայից 1923 թվականին: 1964 թվականին քաղաքը միացվել է Նուր Ռանա կոմունային, մասամբ Սյոր Ռանա և Նենսա կոմունաներին` ձևավորելով նոր կոմունա` Ռանա:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրյոնլիգրոտա քարանձավի մուտքը

Մու ի Ռանան գտնվում է Ռանֆյորդի գետաբերանին` Սալտֆյելետ լեռան և Սվարտիսեն սառցադաշտի (մեծությամբ երկրորդն է Նորվեգիայում) հարավային կողմում: Ռանելվա գետը քաղաքում թափվում է Ռանֆյորդի մեջ: Ռանան և Սալտֆյելետը հայտնի են իրենց բազմաթիվ քարանձավներով, որոնցից եկուսը` Գրյոնլիգրոտան և Սետերգրոտան, բաց են այցելությունների համար: Մնացած քարանձավները վտանգավոր են. 2014 թվականին դժբախտ պատահարի հետևանքով Յուրդբրուգրոտա քարանձավում 110 մ խորությունում մահացել են երկու ֆինն դայվինգներ, ևս երեքը ստացել են վնասվածքներ[2][3][4][5]: Նման դժբախտ պատահար է տեղի ունեցել նաև 2006 թվականին, երբ Գերմանիայի և Շոտլանդիայի փրկարարներին երեք շաբաթ է պահանջվել մահացած սուզորդներին 90 մ խորությունից հանելու համար[6]:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մու ի Ռանայում կլիման փոփոխվում է տարեկան մի քանի անգամ: Նորվեգական հոսանքը, որը գոլֆստրիմի շարունակությունն է, հոսում է ամբողջ ափագծի երկայնքով դեպի հյուսիս: Հոսանքը մեծ ազդեցություն ունի կլիմայի ձևավորման վրա: Նրա շնորհիվ ձմռանը ջերմաստիճանն այնքան էլ ցածր չէ` չնայած այն հանգամանքին, որ քաղաքը գտնվում է ափից 70 կմ հեռավորությամբ: Ափից հեռու լինելու պատճառով ջերմաստիճանը ձմռանն այստեղ ավելի ցածր է, քան ափամերձ բնակավայրերինը: Եղանակը կարող է անկանխատեսելի լինել. այն փոփոխվում է շատ արագ: Փոթորիկները կարող են շարունակվել մի քանի ժամ, ինչի հետևանքով հաճախ հետաձգվում են ինքնաթիռների թռիչքները: Մու ի Ռանայում ամառային օրերը շատ երկար են, իսկ ձմեռային օրերը ընդհակառակը` շատ կարճ: Ձմռան ընթացքում կարելի է տեսնել հյուսիսափայլը, որը դրսևորվում է տարբեր ձևերով, չափերով ու գույներով` սպիտակականաչավունից մինչև վառ կարմիր:

Ամառը կարճ է. ամենատաք ամիսները հուլիսն ու օգոստոսն են: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը 13,2°С է[7]: Վերջին տարիներին տարածքի կլիման ավելի է տաքացել: Սովորաբար ամռան ընթացքում լինում են 2-3 տաք հատվածներ, երբ միջին ջերմաստիճանը կազմում է 20°С - 26°С: Տաք շրջանները կարող են տևել 2-ից 14 օր` 31°С առավելագույն ջերմաստիճանով: Հազվադեպ լինում է այնպես, որ ջերմաստիճանը նույնիսկ գիշերը չի իջնում 20°С-ից: Այդ երևույթը կոչվում է tropenatt: Ձմռանը արևը գտնվում է հորիզոնի ներքևում` երևալով օրվա մեջ մի քանի ժամ միայն: Լեռները խանգարում են արևի ճառագայթների թափանցմանը. հունվարին արևը ընդհանրապես չի երևում: Հոկտեմբերին տերևաթափ է լինում, իսկ նոյեմբերին ջրերն սկսում են սառչել: Ձմռանը բնորոշ են 2-3 ցուրտ շրջանները, որոնք սովորաբար տևում են 3-7 օր: Տեղումների միջին քանակը տարեկան 1400 մմ է[7]:

Մու ի Ռանա (1961-90)ի կլիմայական տվյալները
Ամիս հունվ փետ մարտ ապր մայ հուն հուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Միջին բարձր °C (°F) −2.7
(27.1)
−1.8
(28.8)
1.6
(34.9)
5.3
(41.5)
11.6
(52.9)
15.9
(60.6)
17.7
(63.9)
16.4
(61.5)
11.3
(52.3)
6.1
(43)
1.2
(34.2)
−1.1
(30)
6.79
(44.23)
Միջին ցածր °C (°F) −8.1
(17.4)
−7.1
(19.2)
−4.4
(24.1)
−0.9
(30.4)
3.5
(38.3)
7.8
(46)
10.3
(50.5)
9.3
(48.7)
5.7
(42.3)
1.9
(35.4)
−3.5
(25.7)
−6.4
(20.5)
0.68
(33.21)
Տեղումներ մմ (դյույմ) 146
(5.75)
117
(4.61)
112
(4.41)
74
(2.91)
64
(2.52)
70
(2.76)
97
(3.82)
110
(4.33)
155
(6.1)
186
(7.32)
136
(5.35)
163
(6.42)
1430
(56,3)
աղբյուր: {{{աղբյուր 1}}}

Արդյունաբերության ճյուղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A/S Norwegian Iron Work գործարանը (նորվ.՝ A/S Norsk Jernverk), որ հիմնադրվել էր 1946 թվականին, երկրի համար մետաղ է մշակել մինչև 1988 թվականը, երբ բաժանվել է մի քանի մանր ընկերությունների: Երկաթե աղացը մեծ նշանակություն է ունեցել երկրի համար: 1955 թվականին քաղաքի բնակչությունը 2.000-ից դարձել է 20.000: Արդյունաբերական Մու պարկը խոշորագույններից է Եվրոպայում. այնտեղ աշխատում է մոտ 2.000 մարդ: Քաղաքում է գտնվում Նորվեգիայի ազգային գրադարանը (նորվ.՝ Nasjonalbiblioteket): HelgelandsKraft էներգետիկ ընկերությունը էլեկտրաէներգիա է մատակարարում ողջ Հելգելանդին: Մու ի Ռանայում է գտնվում Նորվեգայի հեռարձակող ընկերությունը (NRK), հրատարակվում է Rana Blad տեղական թերթը և գործում է Radio 3 Rana ռադիոընկերությունը:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նուրլանի թատրոնը
Մու ի Ռանայի եկեղեցին

Ռանֆյորդում է գտնվում «Մարդը ծովից» (նորվ.՝ Havmann, անգլ.՝ The Man from the Sea) քանդակը, որը պատրաստված է արկտիկական գրանիտից: Այն 1995 թվականին կերտել է անգլիացի քանդակագործ Էնթոնի Հորմլին: Ամեն տարի քաղաքում կազմակերպվում է Havmanndagene փառատոնը: Նուրլանի թատրոնը ելույթ է ունենում ողջ շրջանում: Այն հիմնադրվել է 1979 թվականին և գտնվում է նոր եռահարկ շենքում: Քաղաքի կենտրոնում գործում է Ռանայի թատրոնը, որը Հելգելանդի թանգարանի մասնաճյուղն է: Ցուցահանդեսների մեծ մասը նվիրված է քաղաքի` 20-րդ դարի կյանքին: Կա ֆոտոցուցահանդես, որտեղ հաշվվում են 80 հազար լուսանկար և տեղի բանահյուսական արխիվը: Թանգարանում կա նաև 1930 թվականի քաղաքի մանրակերտը: Բնագիտության թանգարանը գտնվում է քաղաքի պատմական մասում և հայտնի է «Մուհոլմեն» անունով: Այնտեղ ներկայացված է շրջանի կենդանական աշխարհի ցուցահանդեսը: Նուրլան ֆյուլքեի գրադարանը գտնվում է Մու ի Ռամա քաղաքում: Քաղաքից 30 կմ հյուսիս գտնվում է Arctic Circle Raceway մրցարշավային ճանապարհը:

Քաղաքային եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եկեղեցին Մու ի Ռանայի հնագույն շինությունն է: Այն կառուցվել է 1724 թվականին փայտից, ունի 400 նստատեղ: Եկեղեցին կառուցվել է նորվեգացի քահանա, միսիոներ Թոմաս ֆոն Վեստենի նախաձեռնությամբ, ով աշխատել է սաամների միջավայրում: Իրենց հարազատների շիրիմները գտնելու հույսով ամբողջ աշխարհից շատ մարդիկ են այցելում քաղաքի գերեզմանատուն, ուր Երկրորդ աշխարհամարտին մեծ թվով մարդիկ են թաղվել:

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Statistics Norway (2009)։ «Urban settlements. Population and area, by municipality. 16 June 2009»։
  2. Тела финских дайверов не будут поднимать – слишком опасно
  3. Финские аквалангисты дважды попали в беду в подводной пещере в Норвегии
  4. Два финских аквалангиста погибли в Норвегии
  5. Финские водолазы подняли тела своих товарищей, погибших в Норвегии
  6. Тела погибших аквалангистов находятся на глубине 130 м
  7. 7,0 7,1 met.no: Normaler for Rana

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]