Նորվեգիայի սաամներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Նորվեգիայի սաամներ (նորվ.՝ Samene i Norge), Նորվեգիայի տարածքում ապրող սաամական ժողովրդի մի հատվածը, որոնք երկրում ազգային փոքրամասնություն են կազմում: Նորվեգիայի սաամների թվաքանակը, տարբեր գնահատականներով, 40-60 հազար մարդ է, մեծամասնությունն ապրում է Նորվեգիայի հյուսիսում` Նուրլան, Նուր-Թրյոնդելագ, Թրոմս և Ֆինմարք ֆյուլքեներում:

Երկար ժամանակ Նորվեգիայում անցկացվող նորվեգականացման քաղաքականության պատճառով սաամական բնակչությունը ստիպված էր միաձուլվել նորվեգացիներին, և միայն 1992 թվականին սաամական լեզուներն ու մշակույթը պաշտոնապես ճանաչվեցին:

Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորվեգիայի սաամների ընտանիքը 1900 թվականին

13-րդ դարից սկսած սաամացիների զբաղեցրած տարածքի պատկանելությունը, նաև տեղի բնակչությունից գանձվող հարկերի հարցերը վեճի առարկա էին հանդիսանում Նորվեգիայի, Ռուսաստանի և Շվեդիայի միջև[1]:

1826 թվականի սահմանների վերաբերյալ համաձայնությամբ Հարավային Վարանգերը դարձավ տարածք, որտեղ ապրում էր սաամական ժողովուրդը, ինչի հետ կապված էլ սաամների համայնքը նոր սահմանով կիսվեց երկու մասի` նյավդեմյան սաամներ և պազրեցյան սաամներ: Այդ դեպքում նյավդեմյան սաամների տարածքը խաչաձև բաժանված էր, այնպես, որ գարնանային և ամառային բնակեցումը Նորվեգիայի ափերին մոտ էր, իսկ մայրցամաքի խորքում տեղակայված աշնանային և ձմեռային հողերը` Ռուսաստանին: Պազրեցյան սաամների տարածքը, հակառակը, առանձնանում էր Պազ գետով, բայց այս դեպքում էլ Նորվեգիային ավելի մոտ էր:

Նյավդեմյան սաամները Նորվեգիայի հպատակության տակ էին, իսկ պազրեցյան սաամները` Ռուսաստանի: Անցումային շրջանից հետո բոլոր առանձնացված տարածքների բնակչությունը պահում էր հին կանոնները, որի հետ կապված նյավդեմյան սաամները Նորվեգիայում պահպանեցին ուղղափառ հավատը:

Սահմանազատումը շատ կողմերով ազդեց նյավդեմյան սաամների վրա: Նորվեգիայի ղեկավարությունը նպաստեց նրան, որ նոր նահանգում բնակություն հաստատեն նստակյաց բնակչությունը, որոնք խոսում են նորվեգերեն, որի հետ կապված նորվեգական բնակչությունը սկսեց սաամներին հանել իրենց հողերից: բացի այդ, հյուսիսից սկսեցին գալ սաամ-եղնիկաբույծներ:

Պազրեցյան սաամների ճակատագիրն ավելի դրամատիկ էր: Հատկապես վեճեր էին ծագում սաղմոնների որսի ժամանակ, որտեղ նորվեգական ձկնորսները զբաղեցնում էին պազրեցյան սաամների ձկնորսավայրերը: Բացի այդ, այն ժամանակաշրջանում, երբ Ֆինլանդիան ստիպում էր ՍՍՀՄ-ին իրեն զիջել Նորվեգիայի սահմանի երկարությամբ ձգվող ցամաքային ճանապարհը[Ն 1], նորվեգական կառավարությունը 1924 թվականին հասավ նրան, որ Ֆինլանդիան պայմանագիր ստորագրեց, ըստ որի պազրեցյան սաամները կորցրեցին իրենց այդ տարածքներում ձուկ որսալու արտոնությունը` որպես փոխհատուցում ստանալով 12 000 ոսկե կրոն: Տոկոսները (մոտ 900 կրոն) պետք է բաժանվեին սաամների միջև: 140 պազրեցյան սաամներից յուրաքանչյուրին հասնում էր տարեկան 6 կրոն: Ֆինլանդիայի և Խ-ի միջև պատերազմական գործողությունների ժամանակ (1939—1940) սաամները վերջնականապես լքեցին այդ տարածքը, իսկ պատերազմի ավարտից հետո Ֆինլանդիան սաամներին տրամադրեց նոր տարածք` Ինարի լճի շրջակայքում:

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Նորվեգիայում և ԽՍՀՄ-ում գտնվող սաամների համայնքները պետական սահմաններով լիովին հեռացան միմյանցից, բացառությամբ երկու զվարճալի դեպքերից. 1960 թվականին Նորվեգիայի սաամ-եղնիկաբույծների ներկայացուցիչը կոմունիստ էր, որը ՍՍՀՄ-ի ղեկավարության հետ համաձայնության էր եկել յոթ Նորվեգացի սաամների ճամփորդությունը Լովոզերա լիճ` փորձի փոխանակման համար, որտեղ էլ կոլեկտիվացման ալիքը բերել էր մեծ քանակությամբ սաամների: Մի քանի սաամներ էլ 1977 թվականին Մուրմանսկի «Հյուսիսային Կալոտայի բարեկամության ու խաղաղության օրերին» նորվեգական պատվիրակության կազմում էին[2]:

Նորվեգիայի սաամների իրավական դիրք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորվեգիայի սաամների ժամանակակից քաղաքական գործիչ` ավանդական սաամական հագուստով

19-րդ դարի կեսերին Նորվեգիայի կառավարության քաղաքականությունը սաամների հանդեպ փոխվեց` կախված երկու փաստով. ազգային հետաքրքրությունների և , հատկապես 20-րդ դարի երկրորդ կեսին, գլոբալ տենդենցների: Այդ դեպքում պետք է հաշվի առնել, որ իրավունքները, որոնք ունեին Նորվեգիայի սաամները, շատ ուժեղ տարբերվում էր իրավունքներից, որոնցից նրանք կարող էին օգտվել տվյալ պատմական շրջանում: Այդ հարցում Նորվեգիայի կառավարությունը առաջնորդվում էր այն սկզբունքով, որ ձևականորեն գործող քաղաքացիների իրավահավասարության մասին գործող օրենքից պետք է անցնել իրականի[3]:

Նորվեգացի հետազոտող Էյսթեյն Սթեյնլենը (նորվ.՝ Øystein Steinlien) նշում է, որ ձևական հավասարությունը, որն ունեին Նորվեգիայի սաամները, շատ է տարբերվում նրանից, որը կարող ենք անվանել իրական հավասարություն: Նրա կարծիքով, Նորվեգիայի սաամները ներկայիս գործող պայմաններում չեն կարող հասնել իրական իրավահավասարության[4]:

Մարմիններ և հաստատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1989 թվականին Նորվեգիայում հիմնադրվեց սաամների պառլամենտը` Sametinget, որը հանդիսանում էր որպես սաամների ընտրական մարմին և զբաղվում էր սաամների, նրանց լեզվի և մշակույթի հետ կապված հարցերով: Պառլամենտը ձևավորվում էր հիմնվելով ընտրողների ցուցակի վրա, որոնց թիվը հասնում էր 10 000-ի (2006): Նորվեգիայի քաղաքական կուսակցությունների մեծամասնությունը մասնակցում է Սաամների պառլամենտի ընտրություններին[Ն 2]: Պառլամենտն ամեն տարի ֆինանսավորվում է Ստորտինգից[Ն 3]: Միջոցներն օգտագործվում են սաամական մշակույթի զարգացման համար: Սաամական պառլամենտը համագործակցում է նաև ՄԱԿ-ի հետ:

2000 թվականին Կարասյոկում ստեղծվեց Սաամական պառլամենտի խորհուրդը (նորվ.՝ Samisk parlamentarisk råd), որի աշխատանքին մասնակցում են Շվեդիայի, Նորվեգիայի և Ֆինլանդիայի երեք սաամական պառլամենտները: Աշխատանքների հիմնական ուղղությունը Հյուսիսային սաամական սահմանադրության մշակումն էր:

1948 թվականին ստեղծվեց Նորվեգիայի սաամ-եղնիկաբույծների միությունը (նորվ.՝ Norske Reindriftsamers Landsforbund) (NRL): Նրա հիմնական խնդիրը եղնիկապահների գործունեության հետ կապված հարցերի կարգավորումն է և եղնիկաբուծության զարգացումը:

1968 թվականին կար Նորվեգիայի սաամների կազմակերպություն (NSR), որի հիմնական խնդիրը սաամական բոլոր խմբերի համախմբումն է` մշակույթի և սոցիալ-տնտեսական պայմանների բարելավման նպատակով: Կազմակերպությունն ակտիվորեն պայքարում էր սաամների քաղաքական իրավունքների համար:

1988 թվականին հիմնադրված Sáráhkká կազմակերպությունը հանդիսանում է սաամների կանանց կազմակերպություն: Նրա մասնակցությամբ 1989 թվականին ստեղծվեց արմատական ժողովուրդների Կանանց միջազգային խորհուրդը: Կազմակերպության նպատակը այն բանի ընդգծումն էր, որ ավանդական մշակույթում կանանց և տղամարդկանց խնդիրները տարբեր են: 1996 թվականից գոյություն ունի նաև Սաամական կանանց ֆորում (Samisk kvinneforum) որպես սաամական կանանց հետ կապված նախագծերի զարգացում:

1990 թվականին ստեղծվել է Սաամների սպորտային միությունը (Sámiid valáštallanlihttu), որը կազմակերպում է ամառային և ձմեռային սպորտաձևերի մրցումներ: 2003 թվականից կա նաև Սաամների ֆուտբոլային միություն (Sámi spábbačiekčanlihttu):

Տարբեր երկրների սաամական կազմակերպությունները միավորող միջազգային մարմին է հանդիսանում Սաամների միությունը` Samerådet[Ն 4], որը գտնվում է Ֆինլանդիայում: Երեք տարին մեկ անգամ անց է կացվում Սաամակամ կոնգրես (Samekonferansen): Սաամների միությունը ՄԱԿ-ի համակարգում պաշտոնական կարգավիճակ ունի և ակտիվ գործունեություն է ծավալում արմատական ժողովուրդների իրավունքների համար:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիրկենեսի ինդուստրիալ աճի և լեռնային արդյունաբերության զարգացման արդյունքում, սաամները Սյոր-Բարանգերում փոքրամասնությյուն կազմեցին: Խառն ամուսնությունների բերեցին նրան, որ շատ սաամներ կորցրեցին իրենց էթնիկ անհատականությունը: Սաամների լեզուն հայտնվեց անհետացման եզրին:

Ներկայումս մի շարք էնտուզիաստներ գործունեություն են ծավալում Նորվեգիայում սաամների մշակույթի և կենցաղի վերածնման համար:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1912 թվականին սաամական լեզվով լույս է տեսել առաջին վեպը` «Bæivve-Alggo» («Рассвет»), հեղինակը նորվեգիացի գրող Անդերս Լարսենն է, սակայն մինչև 1970 թվականը սաամերեն դուրս եկող գրականությունը շատ քիչ էր:

Սաամական հրատարակչությունների և մշակույթի հարցերով զբաղվող Հյուսիսային խորհրդի շնորհիվ վերջին տարիներին մեծացել է հրատարակվող գրականության ծավալը: Խոշորագույն հրատարակչություններից է Կարայսյոկի հրատարակչական տունը` «Davvi Girji»: Նորվեգիայում տարվա ընթացքուն հրատարակվում է սաամերեն մոտ 10-20 գիրք:

Ժամանակակից սաամական հեղինակներից հայտնի են Տրոմսյոյում ապրող բանաստեղծուհի Ռաունի Մագա Լուկարին նորվ.՝ Synnøve Persen:

Երաժշտություն, թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փառատոն «Riddu Riđđu», 2009
Մարի Բոյնե,սաամական երգչուհի

Սաամական ավանդական երգեցողությունը (յոյկ) ներկայացված է հայտնի պատմաբան և յոյկերի կատարող Միքել Գաուպայի նորվ.՝ Mikkel Gaup ստեղծագործություններում: Յոյկը ներշնչանքի աղբյուր է նաև ժամանակակից երաժիշտների համար: 1980 թվականին նորվեգիացի երգիչներ Սվերե Հելսբերգը և Մատիս Հետան Եվրոտեսիլի մրցույթում հաղթեցին անգլ.՝ Sámiid Ædnan երգով, որում կային յոյկի տարրեր և որը դարձավ Նորվեգիայի ամենահայտնի մանկական երգերից մեկը:

Սաամական երաժշտական կյանքը ներկայացվել է մի քանի փառատոների ժամանակ, որոնցից է նաև Մանդալենում տեղի ունեցող Ռիդու Ռիդուն` «Riddu Riđđu»: Կյոուտուկեյնում տեղի ունեցող Զատկական փառատոնը հիմնականում հավաքում է սաամական արտիստների:

1979 թվականին հիմնադրվել է սաամական թատերական Beaivváš խումբը, որի գործունեության հիմքում ընկած է Կյոուտուկեյնի պրոֆեսիոնալ թատրոնը` նորվ.՝ Beaivváš Sámi Teáhter:

Մամուլ և հեռուստատեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Nuorttanaste» ամսագրի առաջին համարը, 1898

1873-1875 թվականներին Նորվեգիայում լույս տեսավ սաամերեն առաջին ամսագիրը` նորվ.՝ Muittalægje, իսկ 1898 թվականին լույս է տեսնում հյուսիսային սաամական լեզվով թերթը` «Nuorttanaste», որը բացի քրիստոնեության թեմայով նյութերից հրատարակել է նաև նորություններ և հայտարարություններ:

1904 - 1911 թվականներին լույս տեսնող «Saǥai Muittalægje» թերթը մեծ դեր է խաղացել 20-րդ դարում սաամների համախմբման համար: 1956 թվականից սկսեց լույս տեսնել նորվեգասաամյան «Ságat» թերթը, բայց ներկայումս այնտեղ բացակայում են սաամերեն նյութերը:

Նորվեգիական հեռարձակող ընկերությունը (NRK) հետևողականորեն հեռարձակում է սաամերեն հեռուստա և ռադիո հաղորդումներ: Ավելի հանրաճանաչ է դարձել Ođđasat հաղորդումը, որը դիտում են Նորվեգիայի, Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի սաամները:

Նորվեգիայի սաամների միջազգային կապեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1989 թվականի հետո Նորվեգիայի և Ռուսաստանի սաամների համայնքները միմյանց հետ կապեր հաստատեցին Կարասյոկի և Լովոզերոյի գծով փոխանակման համար, որի շրջանակներում կազմակերպվեցին հյուսիսային սաամերենի դասընթացներ, որը թույլ էր տալիս հետագայում Ռուսաստանի սաամներին սովորել Նորվեգիայի սաամական դպրոցներում:

2012 թվականի մարտի 26-29-ը Կյոուտուկեյնում Սաամական բարձրագույն դպրոցի շենքում տեղի ունեցավ արմատական ժողովուրդների հեռուսատալրագրողների միջազգային համագումարը: Նրա շրջանակներում տեղի ունեցան սեմինարներ և հատուկ դասեր լրագրողների համար: Համագումարին մասնակցում էին շուրջ 10 երկրների ներկայացուցիչներ, այդ թվում նաև` Կանադայի, Ֆինլանդիայի, Շվեդիայի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ[5]: Ֆորումի աշխատանքներին մասնակցում էին նաև Մոնակոյի արքայազն Ալբեր Երկրորդը և նրա կինը[6]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Պեչենգի շրջանը (ֆին.՝ Petsamo) պատկանել է Ֆինլանդիային մինչև 1944 թվականը, երբ նորից միացել է Սովետական Միությանը: Այդ ընթացքում Նորվեգիան և ՍՍՀՄ-ը չունեին ցամաքային սահման:
  2. 2005-2009 թվականներին Բանվորական կուսակցությունը ներկայացվում էր նույնքան լայնորեն, որքան Սաամ-եղնիկաբույծների նորվեգիական միությունը:
  3. 2006 թվականին ֆինանսական օգնությունը կազմել է մոտ 250 միլիոն կրոն:
  4. Nordisk Sameråd նախկին անվանումը փոխվել է այն բանից հետո, երբ այնտեղ մտան ռուսական սաամները:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Սաամները Ֆինլանդիայում. — Кемиярви: А/О «Ларин Пайнотуоте». Публикация Саамского народного собрания, 1999. — С. 4—5. — 12 с.
  2. Samene — grenselandets urfolk. I Büchten, Dzjakson og Nielsen (red.): Norge — Russland. Naboer gjennom 1000 år. 2004
  3. Steinlien, 1989, էջ 3
  4. Steinlien, 1989, էջ 2
  5. Ямальские журналисты участвуют в международной конференции журналистики коренных народов // Информационное агентство МАНГАЗЕЯ. — 27 марта 2012.(Ստուգված է 28 Մարտի 2012)
  6. Княжеская чета Монако посетит саамскую деревню Хетта в Лапландии // Сайт телерадиокомпании Yleisradio Oy. Служба новостей Yle. — 23 марта 2012.(Ստուգված է 27 Մարտի 2012)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]