Jump to content

Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն
անգլ.՝ Henry Fairfield Osborn
Ծնվել էօգոստոսի 8, 1857(1857-08-08)[1][2]
Ֆերֆիլդ
Մահացել էնոյեմբերի 6, 1935(1935-11-06)[1] (78 տարեկան)
Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ
ԳերեզմանSaint Philip's Church Cemetery
Քաղաքացիություն ԱՄՆ
Մասնագիտություներկրաբան, հնէաբան, կենդանաբան, հնեամարդաբան, գրող և science administrator
Հաստատություն(ներ)ԱՄՆ երկրագիտական ծառայություն, Կոլումբիայի համալսարան և Ամերիկյան բնագիտական թանգարան
Գործունեության ոլորտերկրաբանություն, Եվգենիկա և հնէաբանություն
Պաշտոն(ներ)President of the American Museum of Natural History?
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Հնէաբանական ընկերություն, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա (1917-1925) և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերՓրինսթոնի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1]
Գիտական ղեկավարԷդվարդ Կոպ
Եղել է գիտական ղեկավարLawrence Lambe?
Պարգևներ
Ամուսին(ներ)Lucretia Perry Osborn?
Երեխա(ներ)Henry Fairfield Osborn, Jr.?
ՀայրWilliam H. Osborn?
ՄայրVirginia Reed Osborn (Sturges)?[6]
 Henry Fairfield Osborn Վիքիպահեստում

Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն (անգլ.՝ Henry Fairfield Osborn, օգոստոսի 8, 1857(1857-08-08)[1][2], Ֆերֆիլդ - նոյեմբերի 6, 1935(1935-11-06)[1], Նյու Յորք, Նյու Յորք, ԱՄՆ), ամերիկացի անվանի երկրաբան, եվգենիստ, հնէաբան։ Երկար տարիներ եղել է բնապատմության ամերիկյան թանգարանի նախագահը (Նյու Յորք)։ Ստեղծել է բրածո բազմաթիվ կենդանիների, այդ թվում՝ տիրանոզավրի (Tyrannosaurus rex) գիտական նկարագիրը։

Ընտրվել է ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1900)[7], Լոնդոնի թագավորական ընկերության արտասահմանյան անդամ (1926)[8][9], Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1910)[10], գիտությունների ռուսական ակադեմիայի (1923)[11], ֆրանսիական ակադեմիայի թղթակից-անդամ (1927)[12]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրի Օսբորնը ծնվել է Կոնեկտիկուտ նահանգի Ֆերֆիլդ քաղաքում։ Սովորել է Փրինստոնի համալսարանում։ 1883-1890 թվականներին եղել է համեմատական անատոմիայի պրոֆեսոր։ 1891 թվականին աշխատանքի է ընդունվել Կոլումբիա համալսարանում, ինչպես նաև բնության պատմության ամերիկյան թանգարանում։ 1896 թվականին դարձել է համալսարանի կենսաբանության պրոֆեսոր, 1908 թվականին՝ բնապատմության թանգարանի տնօրեն և այդ պաշտոնը վարել է մինչև 1933 թվականը։ Ստեղծել է հնէաբանների ու պրեպարատորների հմուտ թիմ, գիտարշավներ կազմակերպել ԱՄՆ-ի հարավ-արևմուտքում, Մոնղոլիայում, կուտակել բրածո մնացորդների՝ այն ժամանակների ամենալավ հավաքածուներից մեկն աշխարհում[13], որոնումներ իրականացրել մարդու նախնիների բրածո մնացորդներ հայտնաբերելու ուղղությամբ։

1897 թվականի նոյեմբերի 23-ին նա ընտրվել է Թեոդոր Ռուզվելտի և Ջորջ Բըրդ Գրինելի կողմից հիմնադրված բնապահպանական ընկերության՝ Բուն և Քրոքեթ ակումբի (Boone and Crockett Club) անդամ[14]։

1909-1925 թվականներին եղել է Նյու Յորքի կենդանաբանական ընկերության նախագահը։

1886 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամ[15], 1901 թվականին՝ արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի անդամ[16]։ 1903 թվականին նա գիտականորեն նկարագրել և անվանել է Ornitholestes-ը, 1905-ին՝ Tyrannosaurus rex-ը և Albertosaurus-ը, 1923-ին՝ Pentaceratops-ը, 1924-ին՝ Velociraptor-ը։

1929 թվականին Օսբորնը ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի կողմից պարգևատրվել է Դանիել Ժիրո Էլիոթի մեդալով[17]։

Նրա որդին՝ Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն կրտսերը (1887—1969), նույնպես ճանաչված գիտնական էր. երկար տարիներ ղեկավարել է Նյու Յորքի կենդանաբանական ընկերությունը։

Օսբորնի առավել նշանակալի գիտական աշխատությունը The Proboscidea: A Monograph of the Discovery, Evolution, Migration and Extinction of the Mastodonts and Elephants of the World խորագիրը կրող երկհատոր մենագրությունն է, որը հրատարակվել է նրա մահից հետո՝ 1936 թվականին[18]։

Բնության պատմության ամերիկյան թանգարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսբորնը մեծ ավանդ է ներդրել բնության պատմության ամերիկյան թանգարանի կայացման ու կատարելագործման ասպարեզում։ Կենսագիր Ռոնալդ Ռեյնջերը նրան բնորշել է որպես «գիտության առաջնակարգ կառավարչի և երրորդական կարգի գիտնականի»[19]։ Թերևս Օսբորնի ամենամեծ ներդրումը գիտության մեջ իսկապես էլ կայանում է նրանում, որ նա դիտողական միջոցներով հանրահռչակել է այն։ Նրա հորդորով բնության պատմության ամերիկյան թանգարանի աշխատակիցները նոր էներգիա են ներդրել ցուցադրության էական բարեփոխման համար, և արդյունքում թանգարանը դարձել է 20-րդ դարասկզբի տեսարժան առաջնահերթ վայրերից մեկը։ Թանգարանում նրա պաշտոնավարման ընթացքում արված որմնանկարները, դիորամաները և դիտողական այլ նյութերը գրավել են միլիոնավոր այցելուների և ոգեշնչել այլ թանգարանների՝ ընդօրինակելու նրա նորարարությունները[20]։ Բայց թանգարանի ցուցանմուշները և կրթական ծրագրերը իր ռասիստական ու եվգենիստական համոզմունքներով թաթախելու, ներծծելու նրա ջանքերը անհանգստացրել են իր ժամանակակիցներից շատերին և խաթարել նրա ներդրումների դերն ու նշանակությունը[21]։

Եվգենիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օսբորնը, ով 1922 թվականին ակտիվորեն մասնակցել էր Ամերիկյան եվգենիստական ընկերության հիմնադրմանը[22], պաշտպանում էր այդ ժամանակների հասարակության վերին խավերում տարածում ստացած այն տեսակետը, որ ժառանգականությունը գերազանցում է շրջակա միջավայրի ազդեցությանը։ Նա ընդունում էր, որ գոյություն ունեն տարբեր ռասաներ ՝ ֆիքսված ժառանգական հատկանիշներով, և համարում էր, որ սկանդինավյան կամ անգլո-սաքսոնական «ռասան» ամենաբարձրն է։ Դրանից ելնելով՝ Օսբորնը եռանդուն կերպով պաշտպանում էր եվգենիկայի՝ «լավ» ռասայական պաշարը պահպանելու գաղափարը։ Իր այդ հայացքները նա առավել ցայտուն արտահայտել է Մեդիսոն Գրանտի The Passing of the Great Race գրքի երկրորդ և չորրորդ հրատարակությունների համար գրած ներածություններում[23]։ Ի դեպ, այդ գիրքը մեծապես ազդել է նաև Ադոլֆ Հիտլերի վրա, ով The Passing of the Great Race-ն անվանել է «իր Աստվածաշունչը», քանի որ այն քարոզում էր ընտրության կոշտ համակարգի ներդրում՝ վերացնելու համար նրանց, ովքեր, ըստ գրողի կարծիքի, պետք է դիտվեն որպես «թույլ» կամ «ոչ պիտանի»[24]։

Ի պատիվ Հենրի Օսբորնի անվանված տաքսոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Saurolophus osborni դինոզավր - անվանվել է Բարնում Բրաունի կողմից, 1912 թվականին։

Osteolaemus osborni աֆրիկյան գաճաճ կոկորդիլոս - անվանվել է Կարլ Պատերսոն Շմիդտի կողմից, 1919 թվականին[25]։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 Brozović D., Ladan T. Hrvatska enciklopedija (хорв.)LZMK, 1999. — 9272 p.
  3. https://docs.google.com/spreadsheets/d/1dsunM9ukGLgaW3HdG9cvJ_QKd7pWjGI0qi_fCb1ROD4/pubhtml?gid=216486814&single=true
  4. List of Royal Society Fellows 1660-2007Royal Society. — P. 268.
  5. https://www.geolsoc.org.uk/About/Awards-Grants-and-Bursaries/Society-Awards/Wollaston-Medal
  6. Geni(բազմ․) — 2006.
  7. us nas id
  8. Woodward, A. S. (1936). «Henry Fairfield Osborn. 1857–1935». Obituary Notices of Fellows of the Royal Society. 2 (5): 66–71. doi:10.1098/rsbm.1936.0006.
  9. RS id|NA751|Osborn; Henry Fairfield (1857 - 1935)
  10. Prof. Dr. Henry Fairfield Osborn Արխիվացված 2020-07-16 Wayback Machine(գերմ.)
  11. ras|51614|Генри Ферфилда Осборна
  12. Les membres du passé dont le nom commence par O Արխիվացված 2020-09-22 Wayback Machine(ֆր.)
  13. Biographical Memoir of Henry Fairfield Osborn, 1857–1935 by William K. Gregory
  14. «Archives of the Boone and Crockett Club».
  15. «APS Member History». search.amphilsoc.org. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 24-ին.
  16. «Book of Members, 1780–2010: Chapter O» (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 14-ին.
  17. «Daniel Giraud Elliot Medal». National Academy of Sciences. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2011 թ․ փետրվարի 16-ին.
  18. Gregory W.K. Henry Fairfield Osborn (1857-1935)(անգլ.) // National academy biographical memoirs. — Т. 19. — С. 52—119.
  19. See Ronald Rainger, An Agenda for Antiquity: Henry Fairfield Osborn and Vertebrate Paleontology at the American Museum of Natural History, 1890–1935 (Tuscaloose, AB: University of Alabama, 1991).
  20. On the American Museum's habitat dioramas, see http://www.amnh.org/exhibitions/dioramas/; Karen Wonders. Habitat Dioramas, (Figura Nova Series 25: Acta Universitatis Uppsaliensis, 1993).
  21. Donna Haraway, "Teddy Bear Patriarchy," Primate Visions: Gender, Race and Nature in the World of Modern Science. (New York: Routledge, 1989). Also see Constance Clark, God – or Gorilla: Images of Evolution in the Jazz Age. (Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 2008) and Victoria Cain, "The Direct Medium of the Vision": Visual Education, Virtual Witnessing and the Prehistoric Past at the American Museum of Natural History, 1890–1923." Journal of Visual Culture vol. 10, no. 3 (2010).
  22. Darryl Fears and Steven Mufson (2020 թ․ հուլիսի 22). «Liberal, progressive — and racist? The Sierra Club faces its white-supremacist history». The Washington Post.
  23. The Passing of the Great Race, by Madison Grant, pp. vii–xiii
  24. Stefan Kühl. 2002. Nazi Connection: Eugenics, American Racism, and German National Socialism. Oxford University Press, p. 85
  25. Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). The Eponym Dictionary of Reptiles. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. 978-1-4214-0135-5. ("Osborn", p. 196).

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հենրի Ֆերֆիլդ Օսբորն» հոդվածին։