Հարություն Թիրյաքյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox med.png
Հարություն Թիրյաքյան խան
Ծնվել է1845, փետրվարի 25
ԾննդավայրԲա­բերդ
Մահացել է1919
Մահվան վայրՆյու Յորք
Ազգությունհայ
ԿրթությունՓարիզի համալսարան
Մասնագիտությունբժիշկ
բա­նա­սեր
թարգ­մա­նիչ
հա­յա­գետ
արև­ե­լա­գետ
մշա­կու­թա­յին գոր­ծի
ԶավակներՄիհրդատ Թիրյաքյան
ՎիքիդարանՀարություն Թիրյաքյան

Հարություն Թիրյաքյան խան (1845, փետրվարի 25, Թալաս - 1919, Նյու Յորք), հայ բժիշկ, բանասեր, թարգմանիչ, հայագետ, արևելագետ, մշակութային գործիչ։ Միհրդատ Թիրյաքյանի հայրը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարություն Թիրյաքյան խանը ծնվել է 1845 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, Ան­կա­րա­յի նա­հան­գի Կե­սա­րի­այ­ի գա­վա­ռի Թա­լաս ավանում։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Թալասի Վարդ Պատրիկյան (Գյուլբենկյան) վարժարանում, որտեղ խորացել է հա­յե­րեն և թուր­քե­րեն լեզուների մեջ։ 1870 թվականին միջնակարգ կրթությունն ստացել է Կ. Պոլսի Ֆրերների վարժարանում։ 1870-1872 թվականներին եղել է Տրա­պի­զո­նի Ազգային Լուսավորչյան վարժարանի տնօրենը և ուսուցիչը։ 1872 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս։

1872-1878 թվականներին սովորել է Փա­րի­զի հա­մալ­սա­րա­նի բժշկական ֆակուլտետում։ Նյութական անբավարարության պատճառով, ուսմանը զուգահեռ զբաղվել է արևելյան լեզուներից թարգմանություններ կատարելով։ 1878 թվականի մայիսի 13-ին Փա­րի­զում պաշտպանել է «Մո­լե­խինդ բույ­սի թույ­նի մա­սին» թեմայով ավարտաճառ, որում խոսել է համանուն բույսի թույնի գիտական անալիզի մասին և պատմել, թե ինչպես են դրանով աթենացիները թունավորել և սպանել Սոկ­րա­տե­սին։ Բժշկության դոկտորի կոչման, Ֆրանսիական ակադեմիայի հատուկ մեդալի և դրամական պարգևի է արժանացել։ 1878 թվականին վերադարձել է Կ. Պոլիս և սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի բժշկապետ նշանակվել։ Միաժամանակ զբաղվել է հասարակական եռանդուն գործունեությամբ։ 1881-1890 թվականներին եղել է Ազգային կենտրոնական վարչության Քաղաքական ժողովի անդամ։ Եռանդուն մասնակցություն է ունեցել նաև Կ. Պոլսի կրթական ընկերությունների գործունեությանը, ընտրվել Քաղաքական ժողովի Ուսումնական խորհրդի ատենապետ։ 1890 թվականին Կ. Պոլսի Կումկափուի հեղափոխական հակակառավարական անդրանիկ ցույցը կազմակերպելու և դրան մասնակցելու մեղադրանքով Տատյանների, Ար­փի­ար Ար­փի­ա­րյա­նի, Հակոբ Շավարշի և ուրիշների հետ ձերբակալվել է և բանտարկվել։

1891 թվականին ազատվել է բանտից և հեռացել հասարակական կյանքից։ 1891-1896 թվականներին զբաղվել է բժշկությամբ և գրական գործունեությամբ։

1895-1896/1897 թվականներին եղել է Կ. Պոլսի սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկը։ 1896 թվականին եղել է սբ. Փրկիչ ազգային հիվանդանոցում բացված բուժքույրական դասընթացի առաջին դասատուն։ 1896/1897-1906 թվականներին ընտանիքով տեղափոխվել է Թեհրան, որտեղ Մոզաֆֆերէդդին շահի կանանոցի (հարեմի) բժշկապետ է աշխատել։

Երկարատև ու բարեխիղճ աշխատանքի համար շահից արժանացել է ժառանգաբար փոխանցվող «խան» տիտղոսին։

1899-ական թվականներին, համալսարանական չքավոր ուսանողներին օգնելու համար կազմակերպել է միություն, որը որոշ ժամանակ հաջողությամբ գործել է։ Պարսկաստանում գտնվելու 10 տարիների ընթացքում, բժշկությանը զուգահեռ, զբաղվել է պահլավերենի ուսումնասիրությամբ, թարգմանություններ կատարել այդ լեզվից։ 1906-1907 թվականներին տեղափոխվել է Շվեյ­ցա­րիա, ապա՝ Փարիզ։

1907 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆՆյու Յորք քաղաքը և շարունակել զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։

Տիրապետել է հայերեն, թուրքերեն, Ֆրանսերեն, անգ­լե­րեն, զենդերեն, պահ­լա­վե­րեն, արա­բե­րեն, հին և նոր պարսկերեն լեզուներին։ Հեղինակ է լեզվաբանական, բանասիրական, թարգմանական, գիտական գրքերի և բազմաթիվ հոդվածների, որոնք տպագրվել են ժամանակի պարբերական մամուլում[1][2]։

Մահացել է 1919 թվականի մարտի 1/2-ին, Նյու Յորքում՝ 74 տարեկանում։

Որդին՝ Միհրդատ Թիրյաքյանը, հոր մահից հետո հրատարակել է նրա որոշ աշխատությունները։

Նրա անձնական արխիվը պահվում է Հայաստանի ազգային արխիվում։

Աշ­խա­տու­թյուն­նե­ր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հայկական տաղաչափութիւն, 1906, 1918։
  • Արտաշիր Պապականի Կարնամակը, դրվագ, թարգմանութիւն, Փարիզ, 1907։
  • Ատրպատ Մարանպանդան, «Ան­դարձ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
  • Ֆիրդուսի, «Շահ­նա­մակ», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1909։
  • Արիահայ բառարան, Նիւ Եորք, 1914-1920։
  • Հայերէնի զեղծումները, 1917։
  • Պուալօ Ն., «Արո­ւեստ քեր­թո­ղա­կան», թարգմանութիւն, Ծանօթագրութիւններով եւ առաջաբանով, Նիւ Եորք, 1919։
  • Սաադի, «Գո­լես­տան», թարգմանութիւն, Նիւ Եորք, 1920։
  • Հայ-իրանական ուսումնասիրութիւնք, Վիեննա, 1922։
  • Տելեմաքը թարգմանել է գրաբարի, մրցելով Հայր Արսեն Բագրատունու հետ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Տօքթ. Յարութիւն Թիրեաքեան Խան, «Բժիշկ», Կ. Պոլիս, 1913 ։
  • Ղազարեան Վահան, Բժշկական եւ առողջապահական տարեցոյց, Կ. Պօլիս, 1914։
  • Էջ մը տոքթ. Յ. Թիրեաքեանի «Ինք­նա­կեն­սագ­րու­թե­նէն», «Ամե­րի­կա­հայ հան­րա­գի­տակ տա­րե­գիրք, 1925», Պոսթըն, 1924։
  • Ալպօյաճեան Արշակ, Պատմութիւն հայ Կեսարիոյ, հ. Բ, Գահիրէ, 1937։
  • Ազգային հիւանդանոցի մէջ պաշտօնավարած բժիշկները. Ընդարձակ տարեգիրք Ազգային հիւանդանոցի, Իսթանպուլ, 1939։
  • Մեզպուրեան Արթօ, Հայ եւ ծագումով հայ բժիշկներ։ Այբուբենական համառօտ անուանացանկ (1688-1940), Իսթանպուլ, 1940։
  • Դանիել Վարուժան, Նամականի, Երևան, 1965։
  • Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Երևան, 1973։
  • Վահէ Հայկ, Լուսաւոր դէմքեր մեր օրերուն վրայ, Պէյրութ, 1973։
  • Յուշամատեան 160-ամեայ սուրբ Փրկիչ հայոց հիւանդանոցի, աշխատասիրեց Վ. Քէօսէեան, Իսթանպուլ, 1975։
  • Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան, 1978։
  • Յարման Արսեն, Հայերը օսմանյան առողջապահության ծառայության մեջ և պատմություն սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոցի (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2001։
  • Փաշայան Ասատուր, Տիտղոսակիր հայեր, XV-XIX դարեր, Ե., 2001։
  • Փամուքջյան Գևորգ, Հայերը իրենց կենսագրականներով (թուրքերեն), Ստամբուլ, 2003։
  • Հովակիմյան Բ. Հայոց ծածկանունների բառարան, Ե., 2005։
  • ՀԱԱ, Հարություն Թիրյաքյանի ընտանեկան ֆոնդ, ֆոնդ 235, նայվել է 2007 թվականի փետրվարին։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Ով ով է: Հայեր» հանրագիտարան, հատոր առաջին, գլխ. խմբ. Հովհ. Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Երևան, 2007:
  2. «Թիրյաքյան, Հարություն, 1845-1919» 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։