Թիրոիդ հորմոններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
T3-ի և T 4-ի սինթեզի սխեման
Թիրօքսին
Եռյոդթիրոնին

Թիրոիդ հորմոններ, զույգ հորմոններ՝ եռյոդթիրոնին (Т3) և թիրօքսին (Т4), որոնք արտադրվում են վահանագեղձի կողմից։ Այս հորմոնները սինթեզվում են թիրոզինի հիմքի վրա և կարգավորում են նյութափոխանակությունը։ T3 և T4 մոլեկուլները պարունակում են յոդ՝ յուրաքանչյուրը համապատասխանաբար 3 և 4 ատոմ։ Յոդի անբավարարության դեպքում այս հորմոնների սինթեզը վահանագեղձի կողմից նվազում է և հանգեցնում է վերջինիս ախտաբանական մեծացման։ Այս հիվանդությունը հայտնի է տեղային խպիպ անվանումով։ Թիրոիդ հորմոններից արյան մեջ ավելի մեծ քանակությամբ հանդիպում է թիրօքսինը։ T4/T3 հարաբերությունը արյան մեջ կազմում է մոտ 14։1[1]։ T4-ի փոխակերպումը կենսաբանորեն մոտ 4 անգամ ավելի ակտիվ Т3-ի իրականացվում է բջիջներում՝ դեյոդինազ ֆերմենտի 3 իզոֆորմների մասնակցությամբ։ T4-ից T3-ի առաջացմանը հաջորդում է դեկարբօքսիլացում և յոդի անջատում՝ համապատասխանաբար առաջացնելով յոդթիրոնամին և թիրոնամին։ Յոդինազ ֆերմենտի երեք իզոմերները պարունակում են սելեն և վերջինիս պարունակությունը սննդի մեջ շատ կարևոր է T3-ի սինթեզի համար։

Առաջին անգամ թիրօքսինը մնացած նյութերից առանձնացվել է Էդվարդ Քելվին Քենդըլի (անգլ.՝ Edward Calvin Kendall) կողմից[2]։ 2016 թվականին ԱՄՆ-ում թիրոիդ հորմոններն իր պահանջվածությամբ զբաղեցրել են 119-րդ հորիզոնականը և դրանք ձեռք բերելու համար գրանցվել է ավելի քան 6 մլն․ դեղատոմս[3]։

Գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրոիդ հորմոնների ազդեցություննը տարածվում է գրեթե բոլոր բջիջների վրա։ Նրանք բարձրացնում են ընդհանուր նյութափոխանակության մակարդակը, ակտիվացնում են սպիտակուցների սինթեզը, կարգավորում են երկար ոսկորների աճը (աճի հորմոնի հետ միասին) և նյարդային հյուսվածքի ձևավորման ու հասունացման գործընթացները, ինչպես նաև մեծացնում են բջիջների զգայունությունը կատեխոլամինների (օր․՝ ադրենալին) նկատմամբ։ Թիրոիդ հորմոններն անհրաժեշտ են բոլոր բջիջների զարգացման և տարբերակման համար։ Այս հորմոնները կարգավորում են սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի նյութափոխանակությունը, մասնակցում են բջջի էներգիայի աղբյուրների օգտագործման գործընթացներին։ Նրանք մասնակցում են նաև վիտամինների նյութափոխանակությանը։ Թիրոիդ հորմոնները պատասխանատու են մարդու օրգանիզմում ջերմակարգավորման գործընթացների համար։

Բժշկական կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

T3 և T4 հորմոնները կիրառվում են օրգանիզմում դրանց պակասորդի (հիպոթիրոիդիզմ) դեպքում։ Նրանք հեշտությամբ ներծծվում են աղիքներում, այդ պատճառով էլ օգտագործվում են դեղահաբերի տեսքով։ T4-ը որպես դեղամիջոց հայտնի է Լեվոթիրօքսին անվանումով։ Բնական թիրոիդ հորմոնները ստացվում են խոզի վահանագեղձի մզվածքից, որը բացի վերոնշյալ հորմոններից պարունակում է նաև կալցիտոնին։

Առաջին անգամ սինթետիկ թիրօքսինը սինթեզվել է 1926 թվականին Շառլ Ռոբերտ Հարինգթոնի (Charles Robert Harington) և Ջորջ Բարգերի (George Barger) կողմից։

Հիպոթիրոիդիզմի բուժման ժամանակ մեծ կիրառություն ունի լեվոթիրօքսինը և նրա անալոգները[4][5][6]։ Կիրառվում է նաև կաթնասունների վահանագեղձի մզվածքը[6][7][8]։ Լեվոթիրօքսինը պարունակում է միայն T4 և կիրառելի չէ այն հիվանդների համար, որոնց օրգանիզմում խախտված է T4-ից T3-ի ստացման գործընթացը[9]։ Այս հիվանդների համար ցուցված է բնական թիրոիդ հորմոնները, որոնք պարունակում են և՛ T4, և՛ T3[6][10][11][12][13], կամ էլ սինթետիկ T3 պարունակող դեղամիջոցներ[14]։

Արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրեոդիդ հորմոնների սինթեզի գծապատկերը

Թիրոիդ հորմոնները արտադրվում են վահանագեղձի բշտիկանման բջիջների կողմից և նրանց արտադրությունը կարգավորվում է մակուղեղի առաջնային բիլթում արտադրվող Թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) միջոցով։ Հյուսվածքներում թիրօքսինը ձևափոխվում է եռյոդթիրոնինի․ վերջինս իր կենսաբանական ակտիվությամբ 3-5 անգամ գերազանցում է թիրօքսինին։

Տեղափոխում պլազմայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրոիդ հորմոնները արյան պլազմայում մեծ մասամբ տեղափոխվում են հատուկ «տրանսպորտային սպիտակուցների» օգնությամբ։ Հորմոնների միայն չնչին մասն է տեղափոխվում ազատ վիճակում և կենսաբանորեն ակտիվ է։ Բժշկական տեսանկյունից շատ կարևոր է արյան պլազմայում ազատ հորմոնների քանակական որոշումը։ «Կապված» հորմոնները կենսաբանորեն ակտիվ չեն և ազատ T3/T4 -ի հարաբերակցության որոշումը շատ կարևոր է։ Ընդհանուր թիրօքսինի որոշումը արյան մեջ կարող է սխալ եզրահանգման հանգեցնել։

Հորմոնի տեսակ Պարունակություն (%)
Թիրօքսին կապող սպիտակուցի հետ միացած 70%
Տրանսթիրետինի կամ «թիրօքսին կապող պրեալբումինի» հետ միացած 10-15%
ալբումինի հետ միացած 15-20%
չկապված T4 (ազատ T4) 0.03%
չկապված T3 (ազատ T3) 0.3%

T3 և T4 հորմոնները ճարպալույծ լինելով հանդերձ՝ բջջաթաղանթով դեպի բջիջ անցնելու համար տեղափոխվում են հատուկ փոխադրող սպիտակուցների միջոցով, որի համար որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործվում է ԱԵՖ-ը։

Թիրոիդ հորմոնների նորմալ քանակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորմոնի տեսակ նմոլ/լ
Ընդհանուր թիրօքսին (Т4) 62-141 նմոլ/լ
Ազատ թիրօքսին 1․5-2․9 մկգ/100 մլ
Ընդհանուր եռյոդթիրոնին (T3) 1․17-2․18 նմոլ/լ
Ազատ եռյոդթիրոնին 0.4 նգ/100 մլ
Կալցիտոնին 5․5-28 պմոլ/լ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Pilo A, Iervasi G, Vitek F, Ferdeghini M, Cazzuola F, Bianchi R (April 1990). "Thyroidal and peripheral production of 3,5,3'-triiodothyronine in humans by multicompartmental analysis". The American Journal of Physiology. 258 (4 Pt 1): E715-26. doi:10.1152/ajpendo.1990.258.4.E715. PMID 2333963.
  2. "1926 Edward C Kendall". American Society for Biochemistry and Molecular Biology. Արխիվացված է the original 2012 թ․ մարտի 19-ին. Retrieved 2011 թ․ հուլիսի 4.
  3. "The Top 300 of 2019". clincalc.com. Retrieved 2018 թ․ դեկտեմբերի 22.
  4. Robert Lloyd Segal, MD Endocrinologist
  5. "preferred thyroid hormone --Levothyroxine Sodium (Synthroid, Levoxyl, Levothroid, Unithroid)". MedicineNet.com. Retrieved 2009 թ․ մարտի 27.
  6. 6,0 6,1 6,2 "Hypothyroidism Causes, Symptoms, Diagnosis, Treatment Information Produced by Medical Doctors". MedicineNet.com. Retrieved 2009 թ․ մարտի 27.
  7. Cooper DS (May 1989). "Thyroid hormone treatment: new insights into an old therapy". JAMA. 261 (18): 2694–5. doi:10.1001/jama.1989.03420180118042. PMID 2709547.
  8. Clyde PW, Harari AE, Mohamed Shakir KM (2004). "Synthetic Thyroxine vs Desiccated Thyroid -Reply (citing Cooper, DS, above)". JAMA: The Journal of the American Medical Association. 291 (12): 1445. doi:10.1001/jama.291.12.1445-b.
  9. Wiersinga WM (2001). "Thyroid hormone replacement therapy". Hormone Research. 56 (Suppl 1): 74–81. doi:10.1159/000048140. PMID 11786691.
  10. "Consequences of Not Taking Thyroid Medications - Implications of Failing to Take Prescription Thyroid Drugs" Archived 2009-02-16 at the Wayback Machine., Retrieved on 2009-3-27
  11. "Armour Thyroid" Archived 2010-07-21 at the Wayback Machine., Retrieved on 4-1-2009
  12. "Nature-Throid", Retrieved on 4-1-2009
  13. "Armour Thyroid Shortages Worsening: What Can Thyroid Patients Do?" Archived 2009-03-03 at the Wayback Machine., Retrieved on 2009-3-27
  14. Liothyronine