Թիրոիդ հորմոններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
T3-ի և T 4-ի սինթեզի սխեման
Թիրօքսին
Եռյոդթիրոնին

Թիրոիդ հորմոններ, զույգ հորմոններ՝ եռյոդթիրոնին (Т3) և թիրօքսին (Т4), որոնք արտադրվում են վահանագեղձի կողմից։ Այս հորմոնները սինթեզվում են թիրոզինի հիմքի վրա և կարգավորում են նյութափոխանակությունը։ T3 և T4 մոլեկուլները պարունակում են յոդ՝ յուրաքանչյուրը համապատասխանաբար 3 և 4 ատոմ։ Յոդի անբավարարության դեպքում այս հորմոնների սինթեզը վահանագեղձի կողմից նվազում է և հանգեցնում է վերջինիս ախտաբանական մեծացման։ Այս հիվանդությունը հայտնի է տեղային խպիպ անվանումով։ Թիրոիդ հորմոններից արյան մեջ ավելի մեծ քանակությամբ հանդիպում է թիրօքսինը։ T4/T3 հարաբերությունը արյան մեջ կազմում է մոտ 14։1[1] ։ T4-ի փոխակերպումը կենսաբանորեն մոտ 4 անգամ ավելի ակտիվ Т3-ի իրականացվում է բջիջներում՝ դեյոդինազ ֆերմենտի 3 իզոֆորմների մասնակցությամբ։ T4-ից T3-ի առաջացմանը հաջորդում է դեկարբօքսիլացում և յոդի անջատում՝ համապատասխանաբար առաջացնելով յոդթիրոնամին և թիրոնամին։ Յոդինազ ֆերմենտի երեք իզոմերները պարունակում են սելեն և վերջինիս պարունակությունը սննդի մեջ շատ կարևոր է T3-ի սինթեզի համար։

Առաջին անգամ թիրօքսինը մնացած նյութերից առանձնացվել է Էդվարդ Քելվին Քենդըլի (անգլ.՝ Edward Calvin Kendall) կողմից[2]: 2016 թվականին ԱՄՆ-ում թիրոիդ հորմոններն իր պահանջվածությամբ զբաղեցրել են 119-րդ հորիզոնականը և դրանք ձեռք բերելու համար գրանցվել է ավելի քան 6 մլն․ դեղատոմս[3]։

Գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրոիդ հորմոնների ազդեցություննը տարածվում է գրեթե բոլոր բջիջների վրա։ Նրանք բարձրացնում են ընդհանուր նյութափոխանակության մակարդակը, ակտիվացնում են սպիտակուցների սինթեզը, կարգավորում են երկար ոսկորների աճը (աճի հորմոնի հետ միասին) և նյարդային հյուսվածքի ձևավորման ու հասունացման գործընթացները, ինչպես նաև մեծացնում են բջիջների զգայունությունը կատեխոլամինների (օր․՝ ադրենալին) նկատմամբ։ Թիրոիդ հորմոններն անհրաժեշտ են բոլոր բջիջների զարգացման և տարբերակման համար։ Այս հորմոնները կարգավորում են սպիտակուցների, ճարպերի և ածխաջրերի նյութափոխանակությունը, մասնակցում են բջջի էներգիայի աղբյուրների օգտագործման գործընթացներին։ Նրանք մասնակցում են նաև վիտամինների նյութափոխանակությանը։ Թիրոիդ հորմոնները պատասխանատու են մարդու օրգանիզմում ջերմակարգավորման գործընթացների համար։

Բժշկական կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

T3 և T4 հորմոնները կիրառվում են օրգանիզմում դրանց պակասորդի (հիպոթիրոիդիզմ) դեպքում։ Նրանք հեշտությամբ ներծծվում են աղիքներում, այդ պատճառով էլ օգտագործվում են դեղահաբերի տեսքով։ T4-ը որպես դեղամիջոց հայտնի է Լեվոթիրօքսին անվանումով։ Բնական թիրոիդ հորմոնները ստացվում են խոզի վահանագեղձի մզվածքից, որը բացի վերոնշյալ հորմոններից պարունակում է նաև կալցիտոնին։

Առաջին անգամ սինթետիկ թիրօքսինը սինթեզվել է 1926 թվականին Շառլ Ռոբերտ Հարինգթոնի (Charles Robert Harington) և Ջորջ Բարգերի (George Barger) կողմից։

Հիպոթիրոիդիզմի բուժման ժամանակ մեծ կիրառություն ունի լեվոթիրօքսինը և նրա անալոգները[4][5][6]։ Կիրառվում է նաև կաթնասունների վահանագեղձի մզվածքը[6][7][8]։ Լեվոթիրօքսինը պարունակում է միայն T4 և կիրառելի չէ այն հիվանդների համար, որոնց օրգանիզմում խախտված է T4-ից T3-ի ստացման գործընթացը[9]: Այս հիվանդների համար ցուցված է բնական թիրոիդ հորմոնները, որոնք պարունակում են և՛ T4, և՛ T3[6][10][11][12][13], կամ էլ սինթետիկ T3 պարունակող դեղամիջոցներ[14]։

Արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրեոդիդ հորմոնների սինթեզի գծապատկերը

Թիրոիդ հորմոնները արտադրվում են վահանագեղձի բշտիկանման բջիջների կողմից և նրանց արտադրությունը կարգավորվում է մակուղեղի առաջնային բիլթում արտադրվող Թիրեոտրոպ հորմոնի (ԹՏՀ) միջոցով։ Հյուսվածքներում թիրօքսինը ձևափոխվում է եռյոդթիրոնինի․ վերջինս իր կենսաբանական ակտիվությամբ 3-5 անգամ գերազանցում է թիրօքսինին։

Տեղափոխում պլազմայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիրոիդ հորմոնները արյան պլազմայում մեծամասամբ տեղափոխվում են հատուկ «տրանսպորտային սպիտակուցների» օգնությամբ։ Հորմոնների միայն չնչին մասն է տեղափոխվում ազատ վիճակում և կենսաբանորեն ակտիվ է։ Բժշկական տեսանկյունից շատ կարևոր է արյան պլազմայում ազատ հորմոնների քանակական որոշումը։ «Կապված» հորմոնները կենսաբանորեն ակտիվ չեն և ազատ T3/T4 -ի հարաբերակցության որոշումը շատ կարևոր է։ Ընդհանուր թիրօքսինի որոշումը արյան մեջ կարող է սխալ եզրահանգման հանգեցնել։

Հորմոնի տեսակ Պարունակություն (%)
Թիրօքսին կապող սպիտակուցի հետ միացած 70%
Տրանսթիրետինի կամ «թիրօքսին կապող պրեալբումինի» հետ միացած 10-15%
ալբումինի հետ միացած 15-20%
չկապված T4 (ազատ T4) 0.03%
չկապված T3 (ազատ T3) 0.3%

T3 և T4 հորմոնները ճարպալույծ լինելով հանդերձ՝ բջջաթաղանթով դեպի բջիջ անցնելու համար տեղափոխվում են հատուկ փոխադրող սպիտակուցների միջոցով, որի համար որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործվում է ԱԵՖ-ը:

Թիրոիդ հորմոնների նորմալ քանակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հորմոնի տեսակ նմոլ/լ
Ընդհանուր թիրօքսին (Т4) 62-141 նմոլ/լ
Ազատ թիրօքսին 1․5-2․9 մկգ/100 մլ
Ընդհանուր եռյոդթիրոնին (T3) 1․17-2․18 նմոլ/լ
Ազատ եռյոդթիրոնին 0.4 նգ/100 մլ
Կալցիտոնին 5․5-28 պմոլ/լ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Thyroidal and peripheral production of 3,5,3'-triiodothyronine in humans by multicompartmental analysis»։ The American Journal of Physiology 258 (4 Pt 1): E715–26։ April 1990։ PMID 2333963։ doi:10.1152/ajpendo.1990.258.4.E715 
  2. «1926 Edward C Kendall»։ American Society for Biochemistry and Molecular Biology։ Վերցված է 2011-07-04 
  3. «The Top 300 of 2019»։ clincalc.com։ Վերցված է 22 December 2018 
  4. Robert Lloyd Segal, MD Endocrinologist
  5. «preferred thyroid hormone --Levothyroxine Sodium (Synthroid, Levoxyl, Levothroid, Unithroid)»։ MedicineNet.com։ Վերցված է 27 March 2009 
  6. 6,0 6,1 6,2 «Hypothyroidism Causes, Symptoms, Diagnosis, Treatment Information Produced by Medical Doctors»։ MedicineNet.com։ Վերցված է 27 March 2009 
  7. «Thyroid hormone treatment: new insights into an old therapy»։ JAMA 261 (18): 2694–5։ May 1989։ PMID 2709547։ doi:10.1001/jama.1989.03420180118042 
  8. «Synthetic Thyroxine vs Desiccated Thyroid -Reply (citing Cooper, DS, above)»։ JAMA: The Journal of the American Medical Association 291 (12): 1445։ 2004։ doi:10.1001/jama.291.12.1445-b 
  9. «Thyroid hormone replacement therapy»։ Hormone Research 56 (Suppl 1): 74–81։ 2001։ PMID 11786691։ doi:10.1159/000048140 
  10. "Consequences of Not Taking Thyroid Medications - Implications of Failing to Take Prescription Thyroid Drugs", Retrieved on 2009-3-27
  11. "Armour Thyroid", Retrieved on 4-1-2009
  12. "Nature-Throid", Retrieved on 4-1-2009
  13. "Armour Thyroid Shortages Worsening: What Can Thyroid Patients Do?", Retrieved on 2009-3-27
  14. Liothyronine