Ավստրո-Հունգարական բևեռային գիտարշավ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ավստրո-Հունգարական բևեռային գիտարշավ
XTegetthoff.jpg
Թվական 13.06.1872 - 25.09.1874
Պատճառ Անհայտ տարածքների ուսումնասիրություն
Մասնակիցներ 24
Հետևանք Ֆրանց Իոսիֆի Երկրի, այդ թվում Եվրազայի ամենահյուսիսային կետի համարվող Ռուդոլֆ կղզու հայտնաբերում և մասսամբ հետազոտում
Մահ(եր) Օտտո Կրիչ

Ավստրո-Հունգարական բևեռային գիտարշավ, Հյուսիսային ծովային ճանապարհի որոնմանն ուղղված արկտիկական գիտարշավ, որը տեղի է ունեցել 1871-1874 թվականներին Յուլիուս Պայերի և Կառլ Վեյպրեխտի ղեկավարությամբ: Գիտարշավի ընթացքում բացահայտվել և մասսամբ ուսումնասիրվել արշիպելագը, որը կոչվում է Ֆրանց Իոսիֆ:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1860-ական թվականներին Յուլիուս Պայերի և Կառլ Վեյպրեխտի կողմից առաջարկվեց Նոր Երկրից հյուսիս-արևելք գտնվող տարածքների ուսումնասիրության նախագիծ: Տվյալ շրջանը այդ ժամանակներում դեռևս չուսումնասիրված էր: Ներկայացնելով հետազոտության կարևորությունը՝ կարողացան ստանալ ավստրո-հունգարական ազնվականության հարուստ ներկայացուցիչների աջակցությունը:

Գիտարշավի նպատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանց Իոսիֆի արշիպելագ (նշված է կարմիր գույնով)

Գիտափորձի նպատակն էր Խաղաղ և Ատլանտյան օվկիանոսների հյուսիս-արևելյան միջանցքի հայտնաբերումը:[1]: Նախագիծն իրենից ենթադրում էր 2.5 տարվա ընթացքում Նորվեգիայից Ամերիկա ճանապարհորդությունը[2]:

Ավստրիական աշխարհագրական ընկերության ղեկավարն իր օրագրում գիտական արշավի նպատակների մասին գրել է.

«Սառույցի բարենպաստ պայմաններում նախատեսված է անցնել արևմուտքից մինչև Բերինգի նեղուց և այնտեղով վերադառնալ: Առավել լայն հնարավորության հասնելը երկրորդական խնդիր է և առաջարկվում է բացառապես բարենպաստ պայմաններում: Հյուսիսային բևեռ մուտք գործելը թույլատրվում է միայն այն դեպքում, եթե երկու ձմեռվա և երեք ամառվա ընթացքում Բերինգի նեղուց հասնել անհնարին կլինի: Գիտարշավի մեկնարկային կետ նշանակվում է Նոր Երկրի հյուսիսային ափը, որքան հնարավոր է խուսափել Սիբիրի ուսումնասիրված ափերին մոտենալուց»[3]:

Գիտարշավի նախաձեռնողներից Յուլիուս Պայերը գրել է հետևյալը

«Մեր հետազոտության հեռահար նպատակը, այսպես ասած մեր ճանապարհորդության իդեալը, համարվում էր հյուսիս-արևելյան անցումը: «Տեգետհոֆի» մոտակա նպատակը Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսԻ և Նոր Երկրից դեպի հյուսիս-արևելք գտնվող տարածքի ուսումնասիրությունն էր: Սակայն հյուսիս-արևելք հնարավոր չեղավ մտնել և կանգնեցինք Նոր Երկրից 100 միլ հեռավորության վրա: Սառույցները նավը տանում էին հյուսիս-արևելքից հեռու՝ հակառակ ուղղությամբ: Բերինգի նեղուցով անցնել չհաջողվեց, սակայն «Տեգետհոֆի» անձնակազմը այդ հարցում չեն զղջում»[3]:

Ֆինանսավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գտարշավի ամբողջական ֆինանսաֆորումը կազմել է 175 հազար ֆլորին: Այդ գումարից 40 հազար ֆլորինը տրամադրել է կոմս Վիլչեկը, կայսր Իոսիֆ Ֆրանցը պետական նպաստի տեսքով տրամադրել է չորս հազար ֆլորին, կոմս Ֆրանց Սալմը փոխանցել է 20 հազար ֆլորին, Վիեննայի աշխարհագրական ընկերությունը՝ 100 ֆլորին, Մշակույթի և կրթության կայսերա-թագավորական նախարարությունը՝ երեք հազար ֆլորին: Բացի այդ, Համաշխարհային IV ցուցահանդեսից առաջ, որը տեղի է ունեցել Վիեննայում 1873 թվականին, հավաքվել է շուրջ 12.5 հազար ֆլորին[4]:

Նավի նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտարշավի համար Բրեմերհավենում գտնվող «Teklenborg & Beurmann» նավաշինարանի կողմից 1871 թվականի սկզբին կառուցվեց «Ադմիրալ Տեգետհոֆ» նավը: Այն իրենից ներկայացնում էր 220 տոնա ջրածավալի և 38.34 մետրանոց եռակայմ առագաստանավ (բարկենտին): Նավը հագեցված էր 100 ձիաուժ ունեցող գոլորշային շարժիչով: Նավում կարելի էր ունենալ մինչև 130 տոննա ածուխ: Նավում տեղավորել էին 2.5-3 տարվա ճանապարհորդության սննդամթերք[4]:

Արշավախումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուլիուս Պայեր

Գիտարշավի խմբում ընդգրկվեց Ավստրո-Հունգարիայի տարբեր շրջաններից հավաքագրված 24 մարդ, որոնք հանդիսանում էին Ադրիատիկ ծովի նավատորմի անձնակազմի անդամներ: Նրանց մեծ մասը Իստրիայից և Դալմաթիայից էին: Հենց այս վայրերից էին նավատորմի համար հավաքագրում անձնակազմի անդամներ: Անզնակազմի անդամներից 9-ը ավստրիացիներ էին, 1 հունգար, 1 չեխ Մորավիայից, 1 (ենթադրաբար) իտալացի և շուրջ 12 իստրիացիներ և խորվաթներ, որոնց մեծ մասը Ռիեկա, Պլոմին, Լովրան, Բակար, Վոլոսկո, Ցրես, Մալի Լոշին, Բրաչ, Խվար բնակավայրերից էր:

  • Կառլ Վեյպրեխտ - նավարկության ընթացքում գիտարշավի հրամանատար (Միշելսթադից)
  • Յուլիուս Պայեր - ցամաքում իրականացվող հետազոտությունների ընթացքում գիտարշավի հրամանատար (Տեպլիցեյից)
  • Գուստավ Բրոշ (Gustav Brosch) - առաջին սպա (Չոմուտովյից, Բոհեմիա)
  • Էդուարդ Օրել (Eduard Orel) - երկրորդ սպա (Նով Յիչին, Մորավիա)
  • Դոկտոր Յուլիուս Կեպես (Dr. Julius Kepes) - նավային բժիշկ (Vari a.d. Theiß-ից, Հունգարիա)
  • Էլինգ «Օլաֆ» Կառլսեն (Elling «Olaf» Carlsen) - նիզակակիր, սառույցի նավատար (առևտրային նավի հրամանատար Թրոմսյոյից)
  • Պետռո Լուիսինա - боцман, капитан (Չերսոյից)
  • Անտոն (Անտե) Վեսերինա (Anton (Ante) Vecerina) - ատաղձագործ (Դրագայից)
  • Օտտո Կրիչ (Otto Krisch) - մեխանիկ, մեքենավար (Պաչլավիցից, Մորավիա)
  • Յոզեֆ Պոսպիշիլ (Josef Pospischil) - հրշեջ, հնոցապան (Պշերովից)
  • Յոհան Օրաչ (Johann Oratsch) - խոհարար (Գրացից)
  • Ալեքսանդր Կլոց (Alexander Klotz) - սառույցների վրայի ուղեկցող, որսորդ (Պասեիերից)
  • Յոհան Հալեր (Johann Haller) - սառույցների վրայի ուղեկցող, որսորդ (Պասեիերից)[4]

Գիտարշավի ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1872 թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտարշավի մասնակիցներն ու «Տեգետհոֆ» նավը

1872 թվականի հունիսի 13 «Տեգետհոֆ» նավը դուրս գալիս է Բրեմերհաֆենից և ուղևորվում դեպի Բարենցի ծով:

Այդ տարին շատ սառցապատ էր ծովը, և «Տեգետհոֆ» նավը սառույցները ճեղքելով հասավ Նոր երկրի արևմտյան ափ: Աշնանը նավը սառույցների հետ դուրս է մղվում բաց ծով: Սկսվում են փոթորիկներով ու ալեկոծությամբ ուղկեցվող բևեռային գիշերները:130 օր նավը գտնվում էր սառույցներով ճզմվելու և ծովի հատակը սուզվելու վտանգի մեջ: Գրեթե ամեն օր գիտարշավի մասնակիցները պատրաստվում էն լքել նավը. «Դրանք սոսկալի պահեր էին, երբ ստիպված էինք հագնվել զգալով, թե ինչպես է նավի կառամատույցը ճռռում սեղմվելուց: Վազում ես դեպի տախտակամած՝ պատրաստ թողնել նավն ու ճանապարհորդել դեպի մի վայր, որ մեզանից ոչ ոք չգիտեր: Իսկ սառույցները շարունակում էին հավաքվել մեկը մյուսի վրա՝ բարձրանալով տախտակամած»[5]:

1873 թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գարնանը, երբ սառույցները հալվում էին, քամին և ջրի հոսանքը նավը տարավ շատ հեռու այն վայրից, որտեղ արգելափակվել էր սառույցներով: Այդպիսով նավը հայտնվեց Նոր Երկրից 250 կմ դեպի հյուսիս հեռավորության վրա՝ ջրեր, որտեղ մարդը դեռևս չէր այցելել: Ամռանը իրավիճակը չփոխվեց, և գիտարշավի անդամները սկսեցին պատրաստվել երկրորդ ձմռանը: Սակայն 1873 թվականի օգոստոսի 30-ին հաստատվեց այն տեղեկատվությունը, որ Բարենցի ծովից հյուսիս առկա է ցամաք: «Անսպասելիորեն հյուսիսում մառախուղը նոսրացավ, և մենք տեսանք ժայռեր: Իսկ մի քանի րոպե անց մեր աչքերի առջև նշմարվեց լեռնային երկրի համայնապատկերը, որը շողում էր այնտեղ առկա սառցադաշտերի հետևանքով»[5]: Ավստրիացիները նոր հայտնաբերված ցամաքը անվանեցին Ֆրանց Իոսիֆի Երկիր:

Նոր բացահայտումից հետո նավը ջրի հոսանքով շարժվեց դեպի հարավ և միայն նոյեմբերի 1-ին գիտարշավի մասնակիցները կարողացան դուրս գալ բաց ցամաք: Առաջինը նրանք այցելեցին Ֆրանց Իոսիֆի Երկրից հարավ-արևելք գտնվող կղզի, որն անվանեցին Վիլչեկ: Հետագա հետազոտությունները անհնար էր շարունակել մինչև բևեռային գիշերվա ավարտ:

1874 թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեգետհոֆ հրվանդան

1874 թվականի մարտին լնդախտից մահացավ Օտտո Կրիժը: Բայց հենց այդ գարնանը տարածված հիվանդությունը վերացավ հիմականում սպիտակ արջերի հաջող որսի շնորհիվ: Նրանք սպանել էին 67 կենդանի:

Մարտի սկզբին արևածագին սկսվեցին սահնակային գիտարշավի նախապատրաստումը: Նրանք այցելեցին Գալիայի կղզում գտնվող Տեգետհոֆի հրվանդան, Սոնկլարի սառցադատ: Սառցադաշտի վերևում ջերմաստիճանը չափազանց ցածր էր: Ջերմաչափը ցույց էր տալիս -50° Ցելսիուս: Նման պայմաններին չպատրաստված անձնակազմի անդամների համար վրաններում գիշերակացը ահավոր դժվար էր:

Սահնակային գիտարշավը կայացավ մարտի վերջին: Ընդամենը երեք շուն կար, այդ իսկ պատճառով սահնակները ձգում էին մարդիկ: Այդ ժամանակ գիտարշավի անդամները հասան Ֆրանց Իոսիֆի Երկրի ամենահեռու կետ, որն անվանեցին Ֆրիգելի հրվանդան: Պայերը չգիտեր, որ այդ հրվանդանը հանդիսանում է արշիպելագի ամենահյուսիսային կետը: Նա կարծում էր, որ հյուսիսում գտնվում է այլ ցամաք, որը նա անվանեց Պետերմանի Երկիր[6]:

Մայիսին Վեյպրեխտը որոշեց թողնել սառույցներով պատված նավը և վերադառնալ դահուկներով ու նավակներով: 1874 թվականի օգոստոսի 14-ին գիտարշավի մասնակիցները հասան բաց ծով, իսկ ավելի ուշ՝ Նոր Երկիր, որտեղ նրանց փրկեց ռուսական ձկնորսական նավը: Սեպտեմբերի 3-ին նրանք արդեն գտնվում էին Նորվեգիայի Ֆինմարք ֆյուլքեյի Վարդյո բնակավայրում:

Արդյունքներ, նշանակություն, գիտարշավի հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրո-Հունգարական գիտարշավին նվիրված բաժինը Վիեննայի թանգարանում

1875 թվականին Ֆիզիկոսների և բնագետների 48-րդ ասամբլեայում Կառլ Վեյպրեխտը ներկայացրեց «Արկտիկայի հետազոտության հիմնական սկզբունքները» թեմայով հաշվետվություն հաշվետվություն: Նա ներկայացրեց միաժամանակ գործող մի քանի բևեռային կայաններ կառուցելու գաղափար, որոնք պետք է համակարգված և սինխրոն կերպով դիտարկումներ անեին, որպեսզի ներկայացնեն տարածության և ժամանակի փոփոխությունների բնութագիրը[7]: Ենթադրվում էր, որ հետազոտությունները պետք է իրականացվեին հենց ցամաքայինկայաններում, այլ ոչ թե նավերով: Այդ հաշվետվությունը նպաստեց այն բանին, որ 1879 թվականին Միջազգային մետերոլոգիական համաժողովում հաստատվի Միջազգային բևեռային տարվա անցկացման գաղափարը:

1970-ական թվականների վերջերին Ծովային նախարարության Դիկսոնյան հիդրոբազայի մասնագետները Լամոն կղզում գտան Կառլ Վեյպերխի նամակը:Նրանք հանդիպեցին կիսաքանդված քարե աշտարակի, որը քանդելուց հետո ներսում հայտնաբերեցին փայտյա գլանակ, որը փակված էր խցանով և լցված սուսրով: Նամակը, մոտավորապես 100 տարի մնալով պահոցի մեջ, պարունակում էր գիտարշավի աղետալի իրավիճակի և արշիպելագի հարավ-արևելյան վերջավորության կոորդինատների մասին տեղեկատվություն: Թերթերը փաթաթված էին փայլաթիթեղով և մոմով, ինչն էլ նպաստել էր դրանց լավ պահպանմանը: Հիդրոգրաֆների (ջրագիրների) կողմից նամակը փոխանցվում է Լենինգրադում գտնվող Արկտիկայի և Անտարկտիդայի թանգարանին: Լքելով Ֆրանց Իոսիֆի Երկիրը՝ Յուլիուս Պայերը ասել է. - «Կանցնեն տարիներ, իսկ այս անհյուրընկալ ափերը կմնան այնպիսին, ինչպիսին որ հիմա են, և կրկին այստեղ կտիրի նրանց վեհ միայնությունը, որ խախտվել էր մեր կողմից... Մեր կողմից հայտնաբերված երկիրը դժվար թե երբևէ մարդկությանը որևէ նյութական օգուտ տա»[8]:

1990 թվականին տեղի ունեցավ գիտարշավ դեպի Հյուսիսային բևեռ, որի ընթացքում մասնակիցները այցելեցին 19-րդ դարից սկզբից մինչև 20-րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում տարբեր երկրների կողմից կազմակերպված գիտարշավների այցելած վայրերը: Տեղի ունեցավ նաև այցելություն Օտտո Կրիժայի գերեզման, սկանավորվեց գերեզմանի վրա տեղադրված խաչի վրայի լատունե սալիկի գրությունը: Գիտարշավից հետո կատարվեց սալիկի վրայի տեքստի թարգմանությունը. - «Այստեղ մահացել է Օտտո Կրիչը՝ ավստրիական գիտարշավի «Ադմիրալ Տեգետհոֆ» նավի մեքենավարը: 18.03.74 թ. Ապրել է 29 տարի: Խաղաղություն քո հոգուն»[9][10]

2003 թվականին հրապարակվեց Քրիստոֆ Ռանսմայերի «Սառույցի և խավարի սարսափները» (գերմ.՝ Die Schrecken des Eises und der Finsternis վեպը[11]): Վեպի հերոսը որոշում է անցնել գիտարշավի անցած ճանապարհով: Տեքստում ներկայացված են գիտարշավի մասնակիցների նամակագրությունից և օրեգրերից հատվածներ:

2005 թվականի գարնանը տեղի ունեցավ ռուս-ավստրիական գիտարշավ առաջին հայտնաբերողների անցած ճանապարհով[12]

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Österreichische nationalbibliothek, Hundert Jahre Franz Josef's Land: Katalog einer Ausstellung im Prunksaal der Österreichischen Nationalbibliothek (Vienna 1973).(գերմ.)
  • Julius von Payer New Lands within the Arctic Circle (1876)(անգլ.)
  • Andreas Pöschek: Geheimnis Nordpol. Die Österreichisch-Ungarische Nordpolexpedition 1872-1874. - Wien: 1999 (download as PDF).(գերմ.)
  • Johan Schimanski and Ulrike Spring, Passagiere des Eises. Polarhelden und arktische Diskurse 1874, Wien: Böhlau 2015, 978-3-205-79606-0.(գերմ.)
  • Karl Weyprecht, Die Metamorphosen des Polareises. Österr.-Ung. Arktische Expedition 1872-1874 (The Metamorphosis of Polar Ice. The Austro-Hungarian Polar Expedition of 1872-1874).(գերմ.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. З.Ф.И. Открытие // География. — 2009. — № 6.(ռուս.)
  2. Никита Овсянников։ «По тонкому льду»։ GEO Непознанный мир: Земля 
  3. 3,0 3,1 Борис Норд Льды и люди. — Архангельск, 1931.(ռուս.)
  4. 4,0 4,1 4,2 «The Austro-Hungarian North Pole Expedition of 1872-74»։ Istianet.org. Navy.Sea (անգլ.)
  5. 5,0 5,1 Ю. Пайер 725 дней во льдах Арктики. — Ленинград: Главсевморпуть, 1935. — 304 с.(ռուս.)
  6. В. Ю. Визе Моря советской Арктики. — Ленинград: Главморсевпуть, 1948. — С. 119-125. — 418 с.(ռուս.)
  7. Weyprecht K. Principes fondamentaux de l'exploration arctique.. — Vienna, 1875.(ֆր.)
  8. Валерий Ярославцев Земля Франца-Иосифа. — Красноярск: Красноярское книжное издательство, 1989.(ռուս.)
  9. «Земля Императора Франца-Иосифа»։ Transport.ru։ Վերցված է 2017-01-23 (ռուս.)
  10. «Земля Императора Франца-Иосифа»։ Фотоальбом.SU։ 2010-06-23։ Վերցված է 2017-01-23  (ռուս.)
  11. Christoph Ransmayr Die Schrecken des Eises und der Finsternis. — Frankfurt am Main: Fischer, 2003. — ISBN 3-596-25419-1(գերմ.)
  12. Никита Овсянников։ «По тонкому льду»։ GEO Непознанный мир: Земля (ռուս.)