Սերկևիլենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սերկևիլ
Սերկևիլի ծառը
Սերկևիլի ծառը
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Տիպ Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Վարդածաղկավորներ
Ընտանիք Վարդազգիներ
Ցեղ Սերկևիլ
Լատիներեն անվանում
Cydonia
Հոմանիշներ
  • Cydonia vulgaris Pers.
  • Pyrus cydonia L.

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Սերկևիլ (լատ.՝ Cydōnia), վարդածաղկազգիների (Rosaceae) ընտանիքին պատկանող բույս։ Սերկևիլ սովորական կամ սերկևիլ երկարավուն (լատ.՝ Cydonia oblōnga), այս դասի միակ ներկայացուցիչն է։

Տարածում[խմբագրել]

Հիմնականում տարածված է Կովկասում, Անդրկովկասում և Միջին Ասիայում։[1]. Ադրբեջան, Դաղստան, Թուրքմենիա (Կոպեդագ)[2]։ Լայն տարածում է գտել նաև Միջերկրական ծովում, Ասիայում, հարավային և կենտրոնական Եվրոպայում։ Աճեցնում են Եվրոպայի շատ շրջաններում (մինչև Շոտլանդիա և Նորվեգիա), Հյուսիսային և Հարավային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայում, Ավստրալիայում և Օվկիանիայում։

Էկոլոգիա[խմբագրել]

Բուսաբանական նկարագիրը
«Köhler’s Medizinal-Pflanzen» գրքից, 1887

Այն աճում է տափաստանային անտառներին եզրերին, բացատներում, գետերի ափերին, լեռների ինչպես ստորին, այնպես էլ վերին լանջերին, ծովի մակարդակից բարձրությունը կազմում է 1400 մ։ Գերադասում է խորը, փխրուն, պարարտ և խոնավ հողեր։ Հանդիպում է նաև ավազոտ հողերում, կարմրահողերում, սևահողերում, ինչպես նաև ճահճային տարածքներում։

Կովկասում աճում է չոր հողում կաղնու, սոճու, ալոճենու, վայրի վարդի հետ միասին, հաճխ նաև հանդիպում է գերճահճային տարածքներում։ Երկար ժամանակ կարող է գոյատևել խոնավության բացակայության պայմաններում նաև առանց ոռոգման. այնուհանդերձ կարող է լինել և հակառակը՝ դիմանալ ուժեղ խոնավությանը, օրինակ՝ Աստրախանում դիմանում է, պարբերաբար տեղի ունեցող ջրհեղհեղների ժամանակ։

Սերկևիլրը առավել պտղատու է կավահողերում։ Միևնույն ժամանակ չոր հողերում պտուղները փոքր են և չոր, իսկ խոնավ հողերում առավել հյութալի են։ Աճեցված ծառերի պտուղները հասնում են 2 կգ, վայրի՝ 60-100 գ։ Վայրի սերկևիլի պտուղները քիչ են 2-10 պտուղ մի ծառի վրա։

Սերունդները բազմանում են էտումներով, պատվաստներով, արմատների հատումներով։

Գրեթե բոլոր հին ծառերը սիմբիոզի մեջ են մտնում սնկերի հետ՝ Fomes fulva։

Sclerotinia cydoniae բորբոսասունկը ծածկում է տերևները, ինչը ուժեղ ազդում է ծառի չափսերի և նրա բերքատվության վրա։

Բուսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Թափվող ծառ կամ թփուտ 1,5 մինչև 4-5 մ բարձրությամբ, դեպի վեր բարձրացող ճյուղերով։

Տերևները հերթադիր են, ձվաձև կամ օվալաձև, երբեմն էլիպսաձև, հազվադեպ կլորացված, ծայրերը սուր կամ բութ, սեպաձև, երկարությունը 5-10-ից մինչև 12 սմ, լայնությունը 7,5 սմ։

Ծաղիկները կանոնավոր, հիմնկանում միամյա։ Պսակը բաց վարդագույն, սպիտակ կամ վարդագույն, մեծ մինչև 4,5-5 սմ տրամագծով։ Թերթիկները 15-25, սովորաբար 20։ Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին։

Պտուղը կեղծ խնձոր է 5 կորիզներով, մազոտ, գրեթե գնդաձև կամ տանձաձև, կիտրոնի կամ մուգ դեղին գույնով, երբեմն կարմրավում, ունի 2,5-3,5 սմ տրամագիծ, վայրի տեսակները մինչև 15 սմ։ Կեղևը շատ բուրավետ է, քիչ հյութալի։ Ունի դառը համ, տձև, քաղցրավուն։ Սերմերը կարմրա-շականակագույն ձվաձև, 1000 սերմի կշիռը կազմում է 24-44 գ[2]։

Պտուղները հասնում են սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին։

Արտադրություն[խմբագրել]

Ամենաշատ արտադրող երկրները - 2011 թվականին
Երկիր տոննա
{{{2}}} Թուրքիա 127,767
{{{2}}} Չինաստան 120,000
{{{2}}} Ուզբեկստան 73,000
{{{2}}} Մարոկկո 45,556
{{{2}}} Իրան 35,430
{{{2}}} Արգենտինա 26,864
{{{2}}} Ադրբեջան 23,924
{{{2}}} Իսպանիա 14,000
Flag of Serbia.svg Սերբիա 13,955
{{{2}}} Ալժիր 13,500
Source։ UN FAOSTAT[3]
Տանձի և սերկլիլ արտադրանքը 2005 թվականին


Բուսական հումք[խմբագրել]

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Սերմերը պարունակում են լորձ (մինչև 20 %), գլիկոզիդամին (0,53 %), օսլա, դաբաղանյութեր, էմուլսին ֆերմենտներ, ճարպային յուղ (8,15 %)։

Հասուն պտուղները պարունակում են շաքար (մինչև 10,85 %, այդ թվում ֆրուկտոզ մինչև 6,27 %), պրոտոպեկտին (4,7 %), եթերային յուղեր և օրգանական թթուներ (1,22 % խնձորաթթու, լիմոնաթթու, գինեթթու)։ Պտուղների կեղևում հայտնաբերվել են էթիլենային և պերարգոնային եթերներ, որոնք պտուղնեին տալիս են յուրահատուկ հոտ։ Պտուղներից պատրաստված հյութը պարունակում է խնձորաթթու (մոտավորապես 3,5 %), շաքար և ակացիա։

Սերկևիլի ծառը

Պահեստավորում[խմբագրել]

Quittenbaum cydonia oblonga.jpg

Բուժական պրակտիկայում օգտագործում են պտուղները, սերմերը և տերևները։

Պտուղները հավաքում են հասած, միջուկը ուղարկում են հետագա մշակման, իսկ սերմերը չորացնում են 40-50 °C ջերմաստիճանում։ Տերևները հավաքում են հունիս-հուլիս ամիսներին, որից հետո չորացնում են ջերմոցներում՝ 40-50 °C։

Սերմերը և տերևները պահում են լավ փակված տարաներում մեկ տարի ժամկետով։

Դեղագործական հատկություններ[խմբագրել]

Սերկևիլից դեղորայքները օգտագործում են որպես տոնիկ։ Սերկևիլի սերմերն ու պտուղները օգտագործվում են որպես կապակցող դեղամիջոց աղեստամոքսային տրակտի հիվանդությունների ժամանակ։ Որպես միզամուղ միջոց` այն լայնորեն կիրառվում է սրտանոթային հիվանդությունների վիճակը թեթևացնելու համար, իսկ սերմերից պատրաստած թեյը` մրսածության, հազի, բրոնխիտի բուժման համար։

Նշանակությունը և կիրառումը[խմբագրել]

Պտուղները
Սերկևիլիս մարմելադ

Սերկևիլը Միջերկրածովյան երկրներում հնագույն ժամանակներից համարվում է սիրո և պտղաբերության խորհրդանիշ, ի պատիվ Վեներա աստվածուհու[4]։

Սերկևիլը հայտնի է որպես պտղատու ծառ, որը տալիս է գեղեցիկ և անուշահոտ պտուղներ։ Պտուղները հումքի տեսքով օգտագործում են զովաչուցիչ ըմպելիքների, մալմելադ, ժելեներ, դոնդողներ պատրաստելու համար, ինչպես նաև որպես միսը համեմելու համար։ Ավանդական բժշկությունում սերմերը օգտագործում են փորկապության, կոլիտների, շնչառական հիվանդությունների, արգանդի արյունահոսության, հազի համար։

Հասուն պտուղները օգտագործվում են տուբերկուլյոզի, ասթմայի, գաստրիտի, աղիքային հիվանդությունների համար։ Ջրային լուծույթը որպես աչքի կաթիլ՝ լորձաթաղանթի վնասվածքների դեպքում, կոսմետիկ միջոց, մազաթափության համար։

Հատկությունները և փայտի նշանակությունը[խմբագրել]

Փայտը բաց դեղին է կամ բաց վարդագույն, դժվար տեսանելի աճի օղակներով, ամուր, լավ փայլով։ Արդյունաբերությունում օգտագործվում է ոչ հաճախ։ Ռուսաստանում խոստումնալից շահագործում չի սպասվում, պատճառը պաշարների քանակության սակավությունն է։ Հնդկաստանի հյուսիսում օգտագործում են փորագրությունների, հուշանվերների, փոքր նավերի նախագծման համար։

Տաքսոնոմիա[խմբագրել]

Սերկևիլի ծաղիկները

Սերկևիլի սովորական տեսակը ընդգրկվում է սերկևիլ ընտանիքի, Spiraeoideae ենթաընտանիքի, Վարդազգիների (Rosaceae) ընտանիքի, վարդածաղկավորների (Rosales) կարգի մեջ

Ձևեր[խմբագրել]

Տեսակի ներսում տարբերվում են հետևյալ ձևերը՝

  • Cydonia oblonga f. pyramidalis C.K.Schneid. — բրգանման պսակով,
  • Cydonia oblonga f. marmorate C.K.Schneid. — տերևները դեղին և սպիտակ բծերով,
  • Cydonia oblonga f. maliformis C.K.Schneid. — խնձորանման պտուղներով,
  • Cydonia oblonga f. pyriformis Rehd. — տանձանման պտուղներով,
  • Cydonia oblonga f. lusitanica C.K.Schneid. — տանձանման, շերտավոր պտուղներով.

Տեսակներ[խմբագրել]

Տեսակներից արտադրված ԽՍՀՄ-ում և աճեցված Ռուսաստանում, ինչպես նաև հարևան երկրներում, առավել տարածվածներ են՝


  ավելի շատ 8 ընտանիք (համաձայն APG II Համակարգի)   7 ցեղ  
         
  կարգ
Վարդածաղկավորներ
    Ենթաընտանիք
Spireynye
    Սերկևիլ
միակ տեսակ
Սերկևիլ սովորական
               
  բաժին
Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր
    Ընտանիք
Վարդազգիներ
    ցեղ
Pyreae
   
             
  ավելի շատ 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր
(համաձայն APG II Համակարգի)
  2 ենթաըտանիք
(Համաձայն APG II Համակարգի)
  մոտավորապես 60 տեսակ
     

Մշակվում է Կովկասում

  • Աթբաշի - մշակում են Կովկասում
  • Դալմական քաղցր - մշակում են Կովկասում
  • Ջարդաշ - մշակում են Կովկասում
  • Կարա սերկևիլ - մշակում են Կովկասում
  • Կարաբուդակհենթ - մշակում են Կովկասում
  • Շու - սերկևիլ - մշակում են Կովկասում
  • «Մեղրիի թթու - մշակում են Կովկասում
  • «Մեղրիի խոշորապտուղ - մշակում են Կովկասում
  • Նոյեմբերյանի քաղցր - մշակում են Կովկասում
  • Օրդուբադի թթու - մշակում են Կովկասում
  • Օրդուբադի քաղցր - մշակում են Կովկասում
  • Թաշ սերկևիլ - մշակում են Կովկասում

Մշակվում է Ուկրաինայում և Ռուսաստանի եվրոպական մասերում

  • Անժարական - մշակել է Ղրիմի
  • Աստրախան սերկևիլ - զարգացած է Ռուսաստանի եվրոպական մասին
  • Սերկևլի Միչուրական - զարգացած է Ռուսաստանի եվրոպական մասին
  • Մշակվում են Կենտրոնական Ասիայում
  • Ատի-բեգի
  • Վաղ Օշական
  • Սամարադական դեղին
  • Տաշկենտի սովորական
  • Շիրին-բեգի

Կենտրոնական Ասիայի սորտերը զիջում են Կովկասի սորտերին պտուղնեիր մեծությամբ, բայց ունեն գերազանց համ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. По данным сайта GRIN (см. карточку растения).
  2. 2,0 2,1 Атлас лекарственных растений СССР / Гл. ред. акад. Н. В. Цицин. — Медгиз, 1962. — С. 11. — 702 с.
  3. «Statistics from: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division»։ UN Food and Agriculture Organization Corporate Statistical Database։ http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor։ 
  4. Гладкова, 1981

Գրականություն[խմբագրել]

  • Гладкова, В. Н. Семейство розовые, или розовоцветные (Rosaceae) // Жизнь растений. В 6 т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 175—187. — 512 с. — 300 000 экз.
  • Мазнев, Н. И. Энциклопедия лекарственных растений. — 3-е изд., испр. и доп. — М.: Мартин, 2004. — ISBN 5-8475-0213-3

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png