Յոզեֆ Հայդն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow blue.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Հայդն (այլ կիրառումներ)
Ֆրանց Յոզեֆ Հայդն
Franz Joseph Haydn
Haydn portrait by Thomas Hardy (small).jpg
(երգահան)
Ծնվել է մարտի 31 , 1732
Ծննդավայր Ավստրիա
Մահացել է մայիսի 31 , 1809

Ֆրանց Յոզեֆ Հայդն (գերմաներեն՝ Franz Joseph Haydn, մարտի 31, 1732 - մայիսի 31, 1809), ավստրիացի մեծ երգահան, «Վիեննայի դասական դպրոցի» ներկայացուցիչ, սիմֆոնիայի և լարային քառյակի երաժշտական ժանրերի հիմնադիրներից մեկը։

Կյանքը[խմբագրել]

Ծնվել է 1732 թ., Վիեննայից ոչ հեռու Ռոռաու գյուղում, արհեստավորի ընտանիքում։ Աշխատանքի ազատ ժամերին Հայդնի տանը հավաքվում էին երաժշտասերներ, երգում, պարում, նվագում, լսում հյուրասեր տան տիրոջ՝ Հայդնի հոր երգեցողությունը։ Արդեն 5 տարեկանից փոքրիկ Հայդնը գրավում է երաժիշտների ուշադրությունը իր արտակարգ լսողությամբ և ռիթմի զգացողությամբ։ Նրա զրնգուն և գունեղ ձայնը շատերն էր հիացնում և նա ընդունվում է եկեղեցական երգչախումբ։ Շատ շուտով նա դառնում է մենակատար, սովորում է նվագել ջութակ և կլավիսին։ Փորձում է նաև ստեղծագործել։ Եկեղեցին մի դպրոց էր, որտեղ Հայդնը սովորեց 9 տարի։ Երբ Հայդնի ձայնը «կոտրվեց», նրան հեռացրին եկեղեցուց։ Սկսվեց նրա ինքնուրույն կյանքը՝ լի տառապանքներով։ Սովից փրկվելու համար նա չնչին դասեր էր տալիս, ջութակ էր նվագում երեկույթներին և փողոցում։ Պատվերներով Հայդնը սկսում է գրել իր առաջին ստեղծագործությունները, որոնց վրա մեծ հետք են թողել փողոցում լսած ավստրիական, հունգարական, ուկրաինական և շատ ուրիշ ժողովուրդների երգերը։

1761 թ. պատանի, բայց արդեն ճանաչված Հայդնը հրավիրվում է հունգարական հարուստ իշխան Էստերհազիի մոտ՝ երգչախումբ ղեկավարելու։ Փոքրիկ Էյզենշտատ քաղաքում, թագավորական պալատում, 30 երկար տարիներ է անցկացնում Հայդնը խմբավարի պաշտոնում։ Հայդնը արտահայտեց իր ժամանակաշրջաննի զգացմունքներն ու մտքերը։ Նրա երաժշտությունը տարբերվում է լավատեսությամբ, լուսավորությամբ և ոճի պարզությամբ։ Հայդնը շատ աշխատասեր է եղել։ Ինքը՝ աշխատանքը, Հայդնին գերագույն հաճույք է պատճառել։ Հայդնը կարող էր լինել ուրախ և միաժամանակ դրամատիկ, մտահոգ ու անդարդ, լարված և անկաշկանդ։

Ժառանգությունը[խմբագրել]

Հայդնը ունեցել է երկար կյանք և թողել մեծ ժառանգություն՝ 104 սիմֆոնիա, 83 կվարտետ, 52 սոնատ, 20 օպերա, 14 մեսսա և 2 օռատորիա։ Նրա գրած սիմֆոնիաներից հատկապես հայտնի են «Հրաժեշտի սիմֆոնիան» (No. 45, 1772), «Օքսֆորդյան սիմֆոնիան» (No. 92, 1789), «Ողբերգական սիմֆոնիան», 6 «Փարիզյան» (1785 - 1786 гг.) և 12 Լոնդոնյան (1791 - 1792թթ., 1794 - 1795 թթ.) սիմֆոնիաները։ Ստեղծել է նաև 14 օրատորիաներ, որոնցից առավելապես հայտնի են «Աշխարհի արարումը» (գերմ.՝ Die Schöpfung, 1796-98թթ.) և «Տարվա եղանակները» (գերմ.՝ Die Jahreszeiten

«Սիմֆոնիայի հայր»[խմբագրել]

Հայդնը համարվել է սիմֆոնիայի հայր։ Ճիշտ է, մինչև նրան էլ գրվել են սիմֆոնիաներ, բայց Հայդնը հանդիսացավ սոնատասիմֆոնիկ ցիկլի ստեղծողը՝ I մաս - Սոնատ, ալեգրո, II մաս - Andante՝ դանդաղ մաս, արտահայտում է քնարական տրամադրություն, III մաս - Մենուետ (18-րդ դարի սիրված ստեղծագործություն) IV մաս – Ֆինալ՝ արագ տեմպով, պատային բնույթով։ Դա ստեղծագործության լավատես ավարտն է։ Այսպես են կառուցել սիմֆոնիան նաև Հայդնի ժամանակակիցներ Մոցարտը և Բեթհովենը։