Բադրիջան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սմբուկ
Բադրիջան
Բադրիջան
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Ընտանիք Մորմազգիներ
Ցեղ Սմբուկ
Տեսակ Սմբուկ սևապտուղ
Լատիներեն անվանում
Solanum melongena L.
syn.
  • Solanum esculentum Dunal
  • Solanum melongena var. depressum L.
  • Solanum melongena var. esculentum (Dunal) Nees
  • Solanum melongena var. serpentinum L.[1]

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Բադրիջան կամ սմբուկ (լատ.՝ Solanum melongena), մորմազգիների ընտանիքի միամյա և բազմամյա բույս, որը բավականին մեծ տեղ է զբաղեցնում սննդի և պահածոների արդյունաբերությունում։ ՀՀ-ում տարածված է մշակության մեջ:

Անվանում[խմբագրել]

Բադրջանը երբեմն անվանում են «հայկական վարունգ» (չշփոթել հայկական վարունգի՝ սեխի տեսակի հետ)։[2] Հայտնի ճանապարհորդ Ա. Բ. Կլոտ-Բեյը, Եգիպտոսով ճանապարհորդելիս նկարագրելով բանջարանոցային բույսերը, նշում է, որ այդ երկրում առանձնացնում են հայկական վարունգի երկու տեսակ. սպիտակ (Բիդինջան աբադ) և մանուշակագույն (Բիդինջան էսուետ)[3].

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

ծաղիկը

Ցողունը կանգուն է, ճյուղավորվող, թավոտ, բարձրությունը՝ 70–180 սմ: Տերևները խոշոր են, պարզ, հերթադիր, կոթունավոր, թավոտ, ձվաձևից մինչև լայն նշտարաձև: Ծաղիկները մանուշակագույն են՝ մեկական կամ ողկույզներով:

Պտուղը կլորավուն, տանձաձև, գլանաձև, մանգաղաձև, բացից մինչև մուգ մանուշակագույն հատապտուղ է (զանգվածը՝ 40–100 գ): Սննդի մեջ պտուղներն օգտագործվում են տեխնիկական հասունացման փուլում:

Մերձարևադարձային և բարեխառն գոտիներում մշակում են սածիլներով՝ որպես միամյա բույս: Սերմերը ջերմատներում և ջերմոցներում ցանում են դաշտ տեղափոխելուց 45-60 օր առաջ:

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Բադրիջանի պտուղների չոր նյութը կազմում է 7-12%, իսկ շաքարը՝ 3-4%։ Բացի այդ, բադրիջանի պտուղները պարունակում են 0,034% ֆոսֆոր, 0,001% երկաթ և 0,01% կիր, որոնք շատ անհրաժեշտ են մարդու օրգանիզմի համար։ Բադրիջանը վիտամիններով առանձնապես հարուստ չէ, թեև պարունակում է որոշ քանակությամբ B2, PP և C վիտամիններ։

Պտուղը պարունակում է չոր նյութեր, շաքարներ, սպիտակուցներ, ճարպեր, վիտամիններ, կալցիումի, ֆոսֆորի, երկաթի և այլ աղեր: Սմբուկը ջերմա- և խոնավասեր է, սննդանյութերի նկատմամբ՝ պահանջկոտ:

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել]

Բադրիջանից պատրաստում են բազմազան ճաշեր։ Բադրիջանի պտուղներից հրուշակեղենի արդյունաբերությունում պատրաստում են բարձրորակ մուրաբաներ և ցուկատներ։

Հայկական խոհանոցում բադրիջանով ուտեստները չունեն հաուկ անուններ, սակայն շատ նման են իրենց պատրաստման եղանակով հայտնի ռատատույ ֆրանսիական և այլ երկրների կերակրատեսակների հետ:[4].

Տարածում[խմբագրել]

Վայրի սմբուկն աճում է Հարավարևելյան Ասիայում (Հնդկաստան, Մյանմա): Մշակվում է Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Հյուսիսային և Կենտրոնական Ամերիկայում:

ՀՀ-ում սմբուկի մշակությունը լայնորեն տարածված է: Մշակում են առավելապես Արարատյան դաշտում, նախալեռնային գոտում:

Վիճակագրություն[խմբագրել]

Ամբողջ աշխարհում սմբուկի արտադրությունը
Տասը ամենաշատ արտադրող երկրները 2012 թվականին[5]
(Տոննա)
Հորիզոնական Երկիր Արտադրություն Հորիզոնական Երկիր Արտադրություն
1 {{{2}}} Չինաստան 28,800,000 6 Flag of Indonesia.svg Ինդոնեզիա 518,827
2 {{{2}}} Հնդկաստան 12,200,000 7 {{{2}}} Իրաք 460,000
3 {{{2}}} Իրան 1,300,000 8 Flag of Japan.svg Ճապոնիա 327,400
4 {{{2}}} Եգիպտոս 1,193,854 9 {{{2}}} Իսպանիա 246,600
5 {{{2}}} Թուրքիա 799,285 10 {{{2}}} Իտալիա 217,690

Սորտեր[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Всё о лекарственных растениях на ваших грядках / Под ред. Раделова С. Ю.. — СПб: ООО «СЗКЭО», 2010. — С. 4—7. — 224 с. — ISBN 978-5-9603-0124-4
  • Баклажан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png