Վանի թագավորության գիրը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուրարտու

Վանի թագավորության լեզուն ու գիրը և նրա ազգակից խուրրիերեն լեզվով խոսող ժողովուրդները մ. թ. ա. 2-1-ին հազարամյակներում լայնորեն տարածված էին Հայկական բարձրավանդակի վրա։ Վանա լճից հարավ-արևելք, ներկայիս Ռևանդուզ քաղաքի շրջանում ընկած Մոոսասիրի շրջանը, հավանաբար, տարածման հարավային սահմանն էր։ Այն անմիջապես հարում էր ասորեստանյան լեզվի տարածման տերիտորիային և Վանա լճի հյուսիսային ափերին գտնվող Ջիուկոլնի երկրի բնակչությունը նույնպես ուրարտական պիտի լիներ։ Խուրրի-ուրարտական բնակչության հյուսիսային սահմանը պարզ չէ Հավանական Է, որ այն անցնում Էր անդրարաքսյան շրջաններով։ Վաղ ստրկատիրական Հասարակությանը Հայաստանում. Ուրարս, ու Ուրարտերեն լեզվի ուսումնասիրության համար հիմնական նյութ են ծառայում ուրարտական արձանագրությունները, Լրացուցիչ տեղեկություններ կարելի է քաղել ասորեստանյան աղյուրներից, որտեղ զգալի թվով հատուկ անուններ են վկայված, Որոշակի օգնություն են ցույց տալիս խուրրիերեն լեզվի տվյալները, որի հետ ուրարտերենը մոտ ազգակցություն ունի, Մեզ հասել են ուրարտական միքանի հարյուր արձանագրություններ, գրված քարի, մետաղի, ոսկրի, վերջապես կավե սալիկների վրա։

Ուրարտական վիպագիր արձանագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուրարտական արձանագրություններ

Ուրարտական վիպագիր արձանագրությունները ծայրահեղորեն միանման են մեծամասամբ պարունակում են հաղորդումներ արշավանքների և հաղթանակների, տեղեկություններ շինարարական աշխատանքների (ամրոցների, պալատների, տաճարների կառուցման, ջրանցքների անցկացման, խաղողի և պտղատու այգիներ գցելու մասին։ Արձանագրություննեի մի փոքր մասը պարունակում է կրոնական և պաշտամունքային բովանդակությամբ տեքստեր, արձանագրություններ այդ միանմանությունը դժվարացնում է լեզվական շատ հարցերի լուծումը, ուստի և միշտ չէ, որ հաջողվում է տեքստը թարգմանելլի անկատար վավերականությամբ և հիմնավոր։ Ամենից ավելի մեծ դժվարություններ է հարուցում կավե սալիկների տեքստերի մեկնաբանությունը։ Դրանք ուրարտական թագավորների նամակներն են փոխարքաներին կամ տնտեսական դիվանների վավերագրեր։ Կոշկաձև կավանոթներ. Կարմիր բլուր ժողովրդի պատմություն Ուրարտերեն ունեցել Է և իր հիեորոգլիֆ գիրը, որը սահմանափակ տարածում ուներ և դուրս չէր գալիս նեղ տնտեսական ու պաշտամունքային կարիքների սահմաններից։ Կարելի Է ենթադրել, որ ուրարտացիները, ինչպես և ասորեստանցիները քարի և կավի վրա արձանագրելու համար օգտագործվող սեպագրերին զուգահեռ կիրառում Էին նաև արամենական գիրը պապիրուսի վրա և Կարմիր -բլուրում գտնվել Է մեկրուլլա կնիքի դրոշմվածքով, ՛որով, դատելով նրա ստորին մասում եղած դրոշմից, կնքված Է եղել հենց պապիրուսի փաթեթը, որն այրվել է հրդեհի ժամանակ։ Վիպագիր արձանագրություններից դատելով, ուրարտական սեպագիրը փոխ Է առնվել նոր-ասորեստանյան սեպագրից 9-րդ դարում է սակայն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք հատկապես աչքի են ընկնում կավե սալիկների գրության ձևերի մեջ, թույլ են տալիս խոսելու ուրարտական սեպագրին այլ ավելի հին մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակին վերաբերող խեթախոլրրիա-կանակունքների մասին:Ոըրարտական գիր

Վանի թագավորներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արգիշտի I

Ուրարտական թագավորների մեզ հայտնի հնագույն արձանագրությունները Սարդուրիի Լոոտիպրիի որդու ( մ. թ. ա. 9-րդ դարի 30 -ական թվականներ ), գրված են ասորերեն լեզվով։ Ուրարտերենով գրված մեզ հայտնի առաջին արձանագրությունները պատկանում են այդ թագավորի հաջորդին Իշպուինիին։ Այդ ժամանակից սկսած ( 9-րդ դարի վերջին քառորդ ), Ուրարտուում արձանագրությունները կազմում Էին հիմնականում ուրարտերեն լեզվով, միայն երկու դեպք Է հայտնի, երբ արձանագրությունները կազմվել են երկու լեզվով ուրարտերեն և ասորերեն (Քելիշինի և Ւոփոլղավայի երկլեզվյան արձանագրությունները )։ Ուրարտական ամենաուշ սեպագիր տեքստերը պատկանում են մ. թ. ա. 6-րդ դարի սկզբի թագավոր Ռոոսա Դ-ին (« Ռոոսա, Ռոոսայի որդին )։ Նրանք գլանաձև կնիքների դրոշմերեն կավե աղյուսակի և բուլլայի վրա։ Ուրարտական դրության մեջ սեպաձև նշանները մոտավորապես նույն գծագրությունն ունեն, ինչոր նոր ասորեստանյան սեպագրի համապատասխան նշանները, սակայն, ի տարբերություն ասորեստանյան նշանների, որոնք եռանկյուն գլխիկ և գծի տեսքով առանցք ունեն, ուրարտական նշանները գրեթե միշտ խիստ ձգված եռանկյունիների տեսք ունեն։ Ուրարտական սեպագիրը ունի և այլ յուրօրինակ գծեր է դրա հիմնական սկզբունքները այստեղ նույնն են, ինչ որ ասորեստանյան կամ որևէ այլ սեպագրինը։ Կան նշաններ ձայնավորների, երկձայնվանկերի և եռաձայնավանկերի համար, գաղափարագրեր, այսինքն հասկացություններ արտահայտող նշաններ ( օրինակ « երկիրե, « շոլրե, « աստվածե և այլն ) ։ Պետք է ընդգծել, որ ուրարտական արձանագրությունները ըմբռնելի են զգալի չափով հենց շնորհիվ այդ գաղափարագրերի, ինչպես և նրանց տարատեսակը կազմող սահմանիչների (դետերմինատիվների ), որոնք նույն նշանակությունը ունենալով ասորերեն և ուրարտերեն արձանագրություններում, հաճախ հնարավորություն են տալիս հասկանալու ուրարտական տեքստի իմասար առանց իմանալու այս կամ այն բառի ուրարտերեն հնչման ձևը։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հայ ժողովրդիպատմություն