Փորագրություն մետաղի վրա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Jesus Christ (German steel engraving).jpg

Փորագրություն մետաղի վրա (ֆր.՝ gravure՝ graver բառից — հատել), գրաֆիկական արվեստի տեսակ[1]: Մետաղի վրա փորագրությունը լինում է էլեկտրամեխանիկական, ձեռքի, լազերային: Հայտնի են նաև փորագրանկարներ քարի, սրի, նետերի սայրերի վրա: Մետաղի վրա փորագրությունն առաջին անգամ ներկայացվել է 1792 թվականին, ամերիկացի Ջեյքոբ Փերքինսի (1766–1849) կողմից, թղթադրամների տպագրության համար[2]:

Տեխնիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետաղի վրա փորագրությունը գրավյուրի ամենատարածված տեսակներից է: Տեխնիկան աշխատատար է: Մետաղը (հիմնականում՝ ցինկ, պղինձ կամ պողպատ) ծածկում են թթվադիմացկուն լաքի շերտով (գումմիարաբիկ), ապա նկարը փակցնում մետաղին և փորում ասեղով: Այնուհետև ուրվագծվում է պատկերը այնպես, որ փորագրաասեղը, լաքը քերծելով, հասնի մետաղին[3]: Հետո տախտակը այրում են թթվով, որը ներգործում է միայն քերծված տեղերի վրա: Տարբեր խորությունների ստացման համար տախտակի այն հատվածները, որոնք դրոշմվածքում պետք է ավելի թույլ լինեն, նորից են լաքապատում: Մի անգամ ևս թթվով քայքայելով տախտակը` այն գծերը, որոնք լաքով պատված չեն, բնականաբար ավելի ցայտուն են դառնում: Դա կարելի է կրկնել մի քանի անգամ, մինչև որ տախտակի վրա ստացվի ցանկալի արդյունք: Քայքայելուց հետո տաք ջրով մաքրում են լաքը և նկարը պատրաստում տպագրման: Տպագրության ժամանակ ներկը մետաղից անցնում է թղթին: Այս կերպ օֆորտը համարվում է խորը տպագրության ձևերից մեկը: Հաճախ օգտագործվում են տարբեր միջոցներ, որոնք նկարին հաղորդում են տոնային լուծումներ (կանիֆոլ` եղևնու յուղ): Ամենատարածված մետաղը ցինկն է, որի կիրառությունը հարմարավետ է նրանով, որ հեշտ է քայքայվում ազոտական թթվով, տալիս է տոնային բազմազանությամբ նկարչական տպագրություններ[4]: Նպատակահարմար է օգտագործել 1.5-3 մմ հաստությամբ թղթեր:

Մետաղի վրա փորագրության տարատեսակներն են.

Չոր ասեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս տեխնիկան առաջացել է 15-րդ դարի կեսերին և միանգամից բավականին մեծ տարածում գտել: Այն կիրառվում է մեր օրերում ևս: Նկարը մետաղի վրա փորագրվում է չոր ասեղով՝ որտեղից էլ գալիս է տեխնիկայի անվանումը կամ ալմաստի բյուրեղով: Ասեղը հեշտությամբ է փորում այն հատվածները, որոնք դանակն ամբողջությամբ չի փորում: Չոր ասեղի գծերը խորը և ծավալային չեն: Ի տարբերություն օֆորտի` այստեղ դրանք շատ ազատ չեն, սակայն հատիչին գերազանցում են: Գծերի վերջավորությունները հիմնականում սուր են, քանի որ տարված են ասեղով: Չոր ասեղի տեխնիկան առավելապես օգտագործել են Դյուրերն ու Ռեմբրանդտը: Հայ կերպարվեստում չոր ասեղի տեխնիկան օգտագործել են Էդգար Շահինը[5] («Ադա», «Աճպարար», «Անգործը») և Տիգրան Փոլատը («Փարիզի Էդգար Քինեի շուկան», «Պոլ Վեռլեն», «Շարպոնի դաշտը»)[6][7]:

Կետախածագծում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի է 15-րդ դարի վերջից: Ինչպես մատիտի տեխնիկան, սա ևս կիսով չափ հանդիսանում է հատիչային գրավյուրի, կիսով չափ օֆորտի տարատեսակ: Աշխատանքի առաջին էտապն իրականանում է օֆորտի գրունտի, իսկ քայքայումից հետո` անմիջապես տախտակի վրա: Նկարը կառուցվում է տարբեր խորություններով: Նկարը կազմված է հստակ գծերից, որոնք երբեմն եռանկյունաձև են, երբեմն` անկյունային: Գունավոր տպագրություններն արվում են մեկ տախտակից:

Մմեցցո-տինտո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջացել է 17-րդ դարում: Առանձնահատկությունը «թավշյա», լույսի անցումներով լի, բայց քիչ քանակությամբ տպագրություններ տալն է: Լուսային և տոնային անցումները կտրուկ չեն, մի տոնը ձուլված է մյուսին, տարորոշվում է աստիճանաբար: Գունավոր նկարը տպագրվում է մեկ մետաղյա տախտակից: Յուրաքանչյուր տպագրությունից հետո մետաղը ներկվում է նորից: Այս տեխնիկան առաջին անգամ փորձել է Գերմանիայում ստեղծագործող հոլանդացի նկարիչ Լյուդվիգ Վոն Զիգենը՝ 1642 թվական:

Հայ նկարիչներից իր փորագրություններում մեցցո-տինտոն շատ է օգտագործել Հակոբ Կոջոյանը («Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերայի պարտիտուրայի ֆորզացը»):

Հատիչ կամ գրավյուր հատիչով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սա մետաղի վրա փորագրության ամենահին տեխնիկաներից է, որի ժամանակ նկարը դնում են մետաղի վրա (ավելի հաճախ` պղնձի) և փորագրում սուր, կտրող գործիքով` հատիչով: Ապա մետաղը մանրակրկիտ մաքրում են առաջացած փոշուց, ներկում լաքով այնպես, որ լաքը լցվի խորը փորված հատվածների մեջ: Նկարի հարթ մասերից ներկը մաքրում են և տպագրում: Այս կերպ տեխնիկան դասվում է խորը տպագրության դասին: Տեխնիկայի հիմքում ընկած են արհեստները, մասնավորապես մետաղյա իրերի վրա զարդանախշեր փորագրելը: Հիմնականում սա հուշանվերների, զարդերի և զենքերի պատրաստման ոլորտում է կիրառվում: Այս տեխնիկան օգտագործել են Մ. Շոնգաուերը և Ա. Դյուրերը՝ («Քրիստոսի չարչարանքը» սյուիտը, «Ադամի և Եվայի արտաքսումը դրախտից», «Մելանխոլիա») Գերմանիայում, Ա. Մանտենյան և Մ. Ռայմոնդին՝ Իտալիայում, Լ. Լեյդենսկին՝ Նիդերլանդներում, Վորտման Ալբերտը՝ Ռուսաստանում (Եկատերինա I-ի դիմանկարը), Հովհաննես Քաթանյանը` Հայաստանում («Ուգոլինոյի մահը») և այլ նկարիչներ:

Այս տեխնիկայում փորագրողի աշխատանքային պրոցեսը, որի ընթացքում տախտակի առանցքի շուրջն է պտտվում հատիչը, համընկնում է նույն նկարչի կամ տպագրողի աշխատանքի հետ: Այսինքն, նկարիչը, փորագրողն ու տպագրողը հատիչի տեխնիկայի դեպքում միևնույն մարդն են և նրանք բոլորն էլ աշխատում են հատիչով ստեղծված նույն նկարի վրա: Հիմնականում նկարելու համար ընտրվում են այնպիսի առարկաներ կամ պատկերներ, որոնք նկարելիս առավելագույնս հնարավոր է ցույց տալ հատիչի հնարավորությունները: Հատիչով արված նկարի կետերն ունենում են եռանկյունու տեսք, քանի որ ստացվում են գործիքի ծայրով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Jánská P, 2010, s. 20
  2. Giuseppe Longhi, «La calcografia propriamente detta: ossia L'arte d'incidere in rame coll'acqua-forte, col bulino e colla punta ; ragionamenti letti nelle adunanze dell'I. R. Istituto di scienze, lettere ed arti del regno Lombardo-Veneto ... Volume 1. Concernente la teorica dell'arte»։ Stamperia Reale։ Վերցված է 016-08-16 
  3. Krejča A, 1981, s. 74
  4. Gascoigne, 55 h
  5. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007 
  6. Տիգրան Փոլատի ստեղծագործությունները Հայաստանի ազգային պատկերասրահում
  7. Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]