Վանկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Վանկ, արտասանական նվազագույն միավոր է, որը հնչեղությամբ ավելի ուժեղ է իրեն սահմանազատող հնչյուններից և սերտ արտասանական ամբողջություն է կազմում իր բաղադրիչներով։ Վանկը կապ չունի իմաստային հարաբերությունների կառուցվածքային ձևավորման հետ[* 1]։ Այն մաքուր արտասանական տարբերակ է։

Կենդանի խոսքի հնչերանգային ուժեղացումները, թուլացումներն ու դադարները բնական անհրաժեշտութուն են։ Խոսողը չի կարող հնչյուններն արտասանել օդի մի հոսքով. նրա շնչառությունը չի բավարարի։ Անհրաժեշտ են դադարներ օդի նոր պաշար առնելու համար։ Հնչյունները հավասար ուժգնություն ու տևականություն չունեն, խոսելիս արտասանական ապարատում առաջանում են փակվածքներ ու բացվածքներ, որոնք պայմանավորում են ընդհատումները, թուլացումներն ու ուժեղացումները։ Ուրեմն՝ բառերի մեջ հնչյունների կապակցությունը ուղեկցվում է ուժեղացումների, թուլացումների, դադարների հաջորդությամբ ու նախորդությամբ, որոնք պայմանավորում են վանկի գոյությունը[1]։

Վանկ հասկացությունը լեզվաբանության մեջ ուսոււմնասիրվում է 2 բնորոշմամբ։ Այն կենսաբանական երևույթ է, այսինքն վանկը դիտվում է որպես ձայն կամ ձայնային խումբ,որը արտասանության ժամանակ մարդու արտասանական ապարատում արտաբերվում է օդի 1շնչով։ Իր հերթին՝ հնչեղության տեսակետից վանկ ասելով կարող է հասկացվել խոսքի այնպիսի հատված, որի սահմաններում մեկ հնչյունը տարբերակվում է իրեն անմիջապես մոտ գտնվող հնչյունից ամենաբարձր հնչեղությամբ։[* 1]

Երկրորդ բնորոշումը հիմնված է հնչյունների հնչեղության և լարվածության վրա։ Մեր լսողությամբ շատ դյուրին է տարբերել հնչյունների հնչեղությունը։ Ձայնավորներն ու ձայնորդները ավելի հնչեղ են, քան մյուսները։ Եվ եթե մենք որևէ հնչյունաշղթա արտաբերենք, այդ շարքում պարզ կտարբերակվեն հնչյունները՝ ըստ հնչեղության. այդ տարբերության շնորհիվ ամբողջական հնչյունաշղթան կազմում է ալիքաձև մի շղթա՝ հիմնված արտասանվող հնչյունների ուժեղացման ու թուլացման վրա։

Լարվածությունը կապված է ոչ թե մեր լսողության, այլ արտասանական ապարատի աշխատանքի հետ։ Որքան հնչեղ է արտասանվող հնչյունը, այնքան նվազ է մեր արտասանական օրգանների լարումը, և ընդհակառակը։ Այսպիսով՝ եթե հնչեղության տեսակետից ավելի լիահունչ են ձայնավորները, հետո՝ ձայնորդները, շփական ձայնեղները, խուլերը և, վերջում, պայթականները, ապա արտասանական ապարատի լարվածության տեսակետից շարքը շրջվում է։ Ելնելով այդ հատկանիշից՝ ոմանք վանկը համարում են ժամանակային մի հատված, որ պարունակում է հնչեղության ուժեղացում երկու պակաս հնչեղ մոմենտների միջև։ Վանկի մեջ առավելագույն հնչեղություն ու նվազագույն լարվածություն ունեցող հնչունը կոչվում է վանկարար հնչյուն։ Օրինակ՝ «վար » վանկի մեջ այդ հնչյունը «ա»-ն է։ Մյուս հնչյունները՝ «վ»-ն և «ր»-ն, կոչվում են ոչ վանկարար հնչյուններ։ Հայերենում վանկարար են միայն ձայնավորները։ Ըստ հնչեղության՝ առավելագույն լիահունչ է ա ձայնավորը, ապա հաջորդաբար՝ է, օ, ի, ու, ը [2]։

Վանկում հնչյունները հնչեղությամբ խմբավորվում են տարբեր հիմունքով՝ ձայնեղներ, ձայնորդներ, մնացածը՝ խուլեր։

Ընդհանուր տեղեկություններ վանկի մասի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե լեզվաբանության մեջ հնչույթը համարվում է ձայնային նվազագույն միավոր, ապա վանկը առանձնացվում է որպես արտասանական նվազագույն միավոր կամ խոսքի միավոր։ Վանկի ճիշտ սահմանումը կարող է փոփոխվել տարբեր հեղինակների մոտ, օրինակ միավորը կարող է անվանվել ամենակարճը և ոչ թե ամենաերկարը, այն կախված է տերմինի օգտագործման անբաժանելիությունից, այսինքն անհնարին է նրան տարրալուծել առավել փոքր միավորների։ Վանկը կարող է բաղկացած լինել մեկ կամ մի քանի հնչյուններից, որոնք որոշակի դերով խոսքի շղթայում անմիջականորեն հաջորդում են իրար՝ արտասանության տեսանկյունից անբաժանելի մնալով։

Լեզուների շարքում, որոնց թվին են դասվում ռուսերենը, անգլերենը և ֆրանսերենը, վանկը իմաստային կապ չունի բառի բովանդակության և ձևաբանական բաժնի հետ, որի մասն կազմում է։ Վանկի սահմանումը այդպիսի լեզուներում հանդիսանում է փոփոխվող և կարող է փոփոխվել յուրաքանչյուր փոփոխության դեպքում, բայց քերակության սահմաններում։

Եթե «дом» բառում կա մեկ վանկ, որը ներառում է ողջ արմատը, ապա «дома» ձևում առաջին վանկը ներառում է արմատի մի մասը, իսկ արմատից մնացած վերջին տառը միանում է վերջավորությանը և ձևավորվում է երկրորդ վանկը։ Այդպիսի իրավիճակ հանդիպում է բաղադրյալ բառերում, երբ մի վանկի կազմում ներառվում են, օրինակ, նախածանցի վերջին հատվածն ու լիիմաստ բառի առաջին մասը։ Երբեմն, ինչպես, օրինակ, ֆրանսերենում, վանկը կարող է համատեղել երկու կարեւոր բառերի սկիզբը եւ վերջը։

Ռուսերենում, եթե երկու բառերը չեն վերաբերում սպասարկու բառերին, նրանց միջև բառային սահմանը պահպանվում է։

Այդպես էլ գոյություն ունեն լեզուներ, որտեղ վանկը կոնկրետ կրթություն է, կառուցվածք և սահման, որը խոսքի շղթայում ոչ մի դեպքում չի փոփոխվում։ Տարբեր սեռերի լեզուները՝ չինական կամ վիետնամական լեզուներում, այս յուրահատկության շնորհիվ անվանվում է վանկային (այլ կերպ ասած՝ վանկային կառուցվածքի լեզուներ): Վանկերի կայունությունը այս լեզուներում կապված է այն բանի հետ, որ վանկը ներկայանում է որպես առանձին ձևույթի արտահայտման միջոց և փաստացի դառնում է հնչյունաբանական նվազագույն միավոր՝ հնչյունի փոխարեն։Նման վանկը սահմանվում է որպես սիլաբեմա։

Վանկերի դասակարգումը

I.Ըստ կազմության վանկերը լինում են․

  1. Բաց,որոնք վերջանում են վանկարար հնչյունով, որին չի հաջորդում այլ հնչյուն,
  2. Փակ,որոնք վերջանում են ոչ վանկարար հնչյունով։

Որոշ լեզուներում վանկի երկու տեսակներն էլ օգտագործվում է ակտիվորեն, մյուսներում՝ փակ վանկը բացակայում է։

II.Ըստ ձայնավորների թվի վանկերը լինում են․

  1. Երկար, որի կազմության մեջ ներառում են կամ երկար ձայնավորներ, կամ բաղաձայնների խումբ,
  2. Կարճ, որի կազմության մեջ ունեն կարճ ձայնավորներ և միաժամանակ բացակայում է բաղաձայնների խումբը։

Վանկի երկար և կարճ տարբերակումը բնորոշ է եղել մասնավորապես հին հունարենին և լատինական լեզուներին։ Արդի ժամանակներում այս դասակարգումը բնորոշ է արաբական լեզուներին։

Ռուսերենում վանկերը դասակարգվում են․

  • ըստ վերջում ձայնավոր հնչյունի առկայության՝ բաց և փակ,
  • ըստ սկզբում ձայնավոր հնչյունի առկայության՝ ծածկված և ոչ ծածկված,
  • ըստ քանակական բնութագրի՝ ուժեղ (վերջանում է երկար ձայնավորով կամ ձայնավոր+բաղաձայն) և թույլ (վերջանում է կարճ гл ) ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ջահուկյան Գ. Բ., Աղայան Է. Բ., Առաքելյան Վ. Դ., Քոսյան Վ. ա., Հայոց լեզու, 1 մաս, Ա պրակ, «Լույս» հրատարակչություն, Եր., 1980:
  1. 1,0 1,1 За исключением слоговых языков. Например, в китайском языке один иероглиф соответствует одному слогу и, соответственно, слог имеет самостоятельный смысл.