Ուելսի արքայազն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուելսի արքայազնի փետուրներ, հերալդիկ կրծքանշանը «Իխ դիեն» (գերմ.՝ «ICH DIEN», Ես ծառայում եմ) նշանաբանով[1]

Ուելսի արքայազն կամ Վալիի արքայազն (անգլ.՝ Prince of Wales, վալլիերեն՝ Tywysog Cymru), 12-րդ դարի սկզբներին Ուելսում ծնված իշխանական տիտղոս, հետագայում անգլիական գահի արու ժառանգին տրվող տիտղոս, 1707 թվականից Անգլիայի և Շոտլանդիայի իրավաբանական միավորումից հետո (1282) Մեծ Բրիտանիայի գահի թագաժառանգին տրվող տիտղոս: Տիտղոսի կրումը չի ենթադրում գահի իրավահաջորդում: Որպես կանոն, թագաժառանգորդուհուն չի տրվում Ուելսի արքայադուստր տիտղոսը. այն օգտագործում է միայն արքայազնի կնոջ նկատմամբ: Այս ավանդույթից բացառություն է 1525 թվականին Հենրի VIII Թյուդորի կողմից Ուելսի արքայադուստր տիտղոսի շնորհումը իր դստերը՝ Անգլիայի ապագա թագուհի Մարիա I Անգլիացուն: Արքայազն տիտղոսի հետ շնորհվում է Չեսթերի դուքս տիտղոսը: Ուելսի արքայազն տիտղոսը թագաժառանգին տրվում է որպես պատիվ և արժանիք: Գահ բարձրանալուց հետո արքայազն տիտղոսը սղվում է:

Ներկայիս Ուելսի արքայազնը Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Եղիսաբեթ II-ի ավագ որդի Չարլզն է, որի ինվեստիտուրայի (տիտղոսի հանձնման արարողություն) ընթացակարգը կատարվել է 1969 թվականի հուլիսի 1-ին: Նա երբևէ եղած Ուելսի արքայազններից ամենատարեցն է: Ուելսի արքայազնի կինը իրավունք ունի կոչվել Ուելսի արքայադուստր: Չարլզի առաջին կինը Դիանան կրել է այդ տիտղոսը: Չարլզի երկրորդ կինը՝ Կամիլան գերադասում է միայն Կորնուոլի դքսուհի տիտղոսը, քանի որ Ուելսի արքայադուստրը ասոցացվում է Դիանայի հետ[2]:

Տիտղոսի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիտղոսը հայտնի է վաղ միջնադարից: Մինչև XIII դարի վերջը տիտղոսը կրել են Անգլիայի արևմուտքում գտնվող Ուելսի իշխանապետության տիրակալները: Անգլիայից անկախ Ուելսի տիրակալներից (Ուելսի արքայազն) վերջինը եղել է Լլիվելին ապ Գրիֆիդը, որը սպանվել է 1282 թվականին մարտի դաշտում: XIII դարի վերջում Անգլիայի թագավոր Էդուարդ I -ի կողմից Ուելսի գրավումից հետո Ուելսը կորցրել է իր անկախությունը և Ուելսի արքայազն տիտղոսը անցել է անգլիական թագին ու սկսել է պատկանել նրա թագաժառանգին:

Ըստ ավանդության, Էդուարդ I-ը դիմել է խորամանկության, որ հասնի Ուելսում Անգլիայի թագի գերիշխանության: Այդ երկրամասում լուրջ ռազմական հաջողությունների հասնելով՝ նա հավաքել է Վալլիի իշխաններին և նրանց առաջարկել է ճանաչել վասալային կախվածությունը Անգլիայից: Նրանք գլխավոր պայման են դրել՝ պահանջելով, որ Ուելսի արքայազնը լինի ծնունդով տեղաբնիկ և անգլերեն ոչ մի բառ չիմանա: Էդուարդն անմիջապես հանդիսավոր երդում է տվել, որ կպահպանի այդ պայմանը: Իշխանները վասալային կախվածության պայմանագիրը ստորագրել են, որից հետո Էդուարդը վահանի վրա ներկայացրել է իր որդուն (ապագա թագավոր Էդուարդ II-ին), որը ծնվել էր նախօրեին Վալլիի Կարնարվոն ամրոցում և բացականչել է.

Aquote1.png Ահա ձեզ Ուելսի արքայազն, ծնունդով ձեր երկրից և նա ոչ մի բառ չգիտի անգլերեն: Aquote2.png

Այս լեգենդը հայտնի է 16-րդ դարից։ Իսկ իրականում Էդուարդ I-ի ժամանակաշրջանում Անգլիայի ազնվականությունը նորմանդական էր և խոսում էր հին ֆրանսերենով: Բայց Էդուարդ II-ը իսկապես ծնվել է Կարնարվոնում, երբ իր հայրը գտնվում էր Ուելսում:

Շնորհման կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուելսի արքայազն տիտղոսը ինքնաբերաբար շնորհվող կամ ժառանգվող տիտղոս չէ: Այն ամեն անգամ շնորհում է միապետը, սովորաբար ժառանգի կարգավիճակ ստանալուց մի քանի ամիս կամ նույնիսկ տարիներ անց։ Ավագ որդիների մի շարք ժառանգներ այդպես էլ չեն ստացել Ուելսի արքայազնի տիտղոս, մասնավորապես, ապագա Հենրի VI-ը (նրա հայրը Հենրի V-ը մահացավ որդու ծնվելուց անմիջապես հետո, և նա միանգամից գահ բարձրացավ), Հենրի VIII-ի երկու ավագ որդիները, որոնք մանուկ հասակում մահացել են: Բոլոր այս արքայազնները կրել եմ միայն Կորնուոլի դուքս տիտղոսը:

Ուելսի արքայազնն անցնում է նաև ֆորմալ ինվեստիտուրա, որի ընթացքում միապետը նրա գլխին Ուելսի արքայազնի թագ է դնում: Արքայազնի անչափահասության դեպքում ինվեստիտուրան կարող է տեղի ունենալ տիտղոսի շնորհումից մի քանի տարի անց: 1911 թվականից ինվեստիտուրան կատարվում է Ուելսի Կարնարվոնի ամրոցում, որտեղ ծնվել է Էդուարդ II-ը: Ուելսում արարողության անցկացման նախաձեռնողը եղել է վալլիացի Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջը:

Սովորաբար Ուելսի արքայազն է դառնում միապետի ավագ որդին, սակայն այս տիտղոսը երկու անգամ շնորհվել է թագավորների թոռներին (ապագա Ռիչարդ II և Ջորջ III) նրանց հայրերի մահից հետո: Երկու անգամ Ուելսի արքայազնի մահից հետո (Արթուրը 1502 թվականին և Հենրին 1612 թվականին) այդ կոչումը փոխանցվել է նրանց կրտսեր եղբայրներին, որոնք հետո գահ բարձրացան որպես Հենրի VIII Թյուդոր և Կարլ I:

Մեծ Բրիտանիայում այդ տիտղոսը այժմ կրում է արքայազն Չարլզը (Կարլ)՝ թագուհի Եղիսաբեթ II-ի ավագ որդին, որը հանդիսանում է Ուելսի 21-րդ արքայազնը: Գահի ժառանգորդ է դարձել 1952 թվականի փետրվարին՝ պապի մահից հետո, սակայն Ուելսի արքայազն տիտղոսը ստացել է միայն 1958 թվականին, իսկ ինվեստիտուրան անցել է 1969 թվականին, երբ լրացավ նրա 20 տարին:

Այլ տիտղոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուելսի արքայազն տիտղոսի հետ միասին որպես կանոն շնորհվում է Չեսթերի դուքս երկրորդական տիտղոսը: Բացի այդ, միապետի ավագ որդին ինքնաբերաբար (միապետի ընտանիքում լույս աշխարհ գալու պահից կամ մոր կամ հոր գահ բարձրանալուց) ստանում է Կորնուոլի դուքս անգլիական տիտղոսը, իսկ 1603 թվականին անգլո-շոտլանդական անձնական ունիայից հետո նաև Ռոթսեյի դուքս շոտլանդական տիտղոս մի շարք այլ երկրորդական տիտղոսների հետ միասին:

Ուելսի արքայազնների ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուելսի արքայազնի Անգլիայից անկախ տիտղոսակիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկեր Անուն Ում ժառանգորդն է եղել Ծննդյան ամսաթիվ Տիտղոսի շնորհում Տիտղոսի վերջ Մահվան ամսաթիվ Այլ տիտղոսներ Ուելսի արքայադուստր (կինը)
Դավիթ ապ Լլիվելին  Լլիվելին Մեծի
որդի
մոտ 1215 1240
ապրիլի 11,
առաջին հիշատակումը փաստաթղթերում
1244
1246
փետրվարի 25
Իզաբելլա դե Բրաոզ
Llywelyn the Last at Cardiff City Hall.jpg Լլիվելին ապ Գրիֆիդ

Գրիֆիդ ապ Լլիվելին II
որդի

մոտ 1223 1267
սեպտեմբերի 29
1282
դեկտեմբերի 11

զոհվել է ճակատամարտում

արքայազն Գվինեդա Էլեոնոր դե Մոնֆոր
Դավիթ ապ Գրիֆիդ Լլիվելին ապ Գրիֆիդի
եղբայր
մոտ 1238  1282
դեկտեմբերի 11
1283
հոկտեմբերի 3

մահապատժի է ենթարկվել Շրուսբերիում

լորդ Սնոուդոն Էլիզաբեթ Ֆերես

Անգլիայի թագաժառանգ Ուելսի արքայազններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկեր Անուն Նախորդը Ծննդյան օր Թագաժառանգի հռչակում Տիտղոսի հանձնում Տիտղոսի վերջ Մահվան տարեթիվ Այլ տիտղոսներ Ուելսի արքայադուստր (կինը)
EdwardII-Cassell.jpg Էդուարդ Կարնարվոնցի
հետագայում
Էդուարդ II
թագավոր
Էդուարդ I 1284
ապրիլի 25
1284
օգոստոսի 19
1301
փետրվարի 7
1307
հուլիսի 7

թագավոր է դարձել

1327
սեպտեմբերի 21
Պոնտյեի կոմս,
Չեսթերի կոմս
Plantagenet, Edward, The Black Prince, Iconic Image.JPG Էդուարդ Սև արքայազն Էդուարդ III 1330
հունիսի 15
1343
մայիսի 12[3]
1376
հունիսի 8
Չեսթերի կոմս,
Կորնուոլի դուքս
Ջոանա Քենթի դքսուհի
Richard II of England.jpg Ռիչարդ Պլանտագենետ,
հետագայում
Ռիչարդ II
թագավոր
1367
հունվարի 6
1376
հունիսի 8
1376
նոյեմբերի 20[3]
1377
հունիսի 22

թագավոր է դարձել

1400
փետրվարի 14
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Henry5.JPG Հենրի Մոնմուտ,
հետագայում
Հենրի V
թագավոր
Հենրի IV 1387
սեպտեմբերի 16
1399
սեպտեմբերի 30
1399
հոկտեմբերի 15[3]
1413
մարտի 21

թագավոր է դարձել

1422
օգոստոսի 31
Լանկաստերի դուքս,
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Edward of Westminster.jpg Էդուարդ Վեստմիստերցի Հենրի VI 1453
հոկտեմբերի 13
1454
մարտի 15[3]
1471
ապրիլի 11
հորը տապալելով
1471
մայիսի 4
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Աննա Նեվիլ
King-edward-v.jpg Էդուարդ Յորք,
հետագայում
Էդուարդ V
թագավոր
Էդուարդ IV 1470
նոյեմբերի 4
1471
ապրիլի 11
1471
հունիսի 26[3]
1483
ապրիլի 9

թագավոր է դարձել

1483? Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Edward of Middleham (geograph).jpg Էդուարդ Պլանտագենետ Ռիչարդ III մոտ 1473 1483 1483
օգոստոսի 24[3]
9 апреля 1484
ապրիլի 9
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Սոլսբերիի կոմս
Anglo-Flemish School, Arthur, Prince of Wales (Granard portrait) -004.jpg Արթուր Թյուդոր Հենրի VII 1486
սեպտեմբերի 20
1489
նոյեմբերի 29
1502
ապրիլի 2
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Եկատերինա Արագոնացի
HenryVIII 1509.jpg Հենրի Թյուդոր,
հետագայում
 Հենրի VIII
թագավոր
1491
հունիսի 28
1502
ապրիլի 2
1504
փետրվարի 18[3]
1509
ապրիլի 22
թագավոր է դարձել
1547
հունվարի 28
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Յորքի դուքս
Edward VI of England c. 1546.jpg Էդուարդ Թյուդոր
հետագայում
Էդուարդ VI
թագավոր

Հենրի VIII 1537
հոկտեմբերի 12
1537 1547
հունվարի 28
թագավոր է դարձել
1553
հուլիսի 6
Կորնուոլի դուքս,
Չեսթերի կոմս
Henry Prince of Wales 1610 Robert Peake.jpg Հենրի Ստյուարտ Յակով I 1594
փետրվարի 19
1603
մարտի 24
1610
հունիսի 4[3]
1612
նոյեմբերի 6
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս
և այլն
Prince Charles the Future Charles I by Robert Peake, 1613. (University of Cambridge).jpg Չարլզ Ստյուարտ
հետագայում
Չարլզ I թագավոր
1600
նոյեմբերի 19
1612
նոյեմբեր 6
1616
նոյեմբերի 4[3]
1625
մարտի 27
թագավոր է դարձել
1649
հունվարի 30
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Յորքի դուքս,
Օլբանի դուքս,
Օրմոնդի մարքիզ,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
Ռոսսի կոմս
և այլն
King Charles II by Adriaen Hanneman.jpg Չարլզ Ստյուարտ,
հետագայում
Չարլզ II
թագավոր
 Չարլզ I 1630
մայիսի 29
հայտարարվել է
1638-1641
[3]
1649
հունվարի 30
տիտղոսը լուծարվել է
(թագավոր է դարձել 1660)
1685
փետրվարի 6
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
Ռենֆրյուի բարոն
և այլն
King George II by Charles Jervas.jpg Ջորջ Ավգուստ,
հետագայում
Ջորջ II
թագավոր
Ջորջ I 1683
նոյեմբերի 10
1714
օգոստոսի 1
1714
սեպտեմբերի 27
1727
հունիսի 11
թագավոր է դարձել
1760
հոկտեմբերի 25
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Քեմբրիջի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Կարոլինա Բրանդենբուրգ-Անսբախցի
Frederick Prince of Wales.jpg Լուիս Ֆրեդերիկ Ջորջ II 1707
փետրվարի 1
1707
հունիսի 11
1729
հունվարի 8[3]
1751
մարտի 31
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Էդինբուրգի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Ավգուստա Սաքսեն Գոթեցի
George III in Coronation Robes.jpg Ջորջ Վիլհելմ Ֆրեդերիկ
հետագայում
Ջորջ III
թագավոր
1738
հունիսի 4
1751
մարտի 31
1751
ապրիլի 20
1760
հոկտեմբերի 25
թագավոր է դարձել
1820
հունվարի 29
Էդինբուրգի դուքս,
Չեսթերի կոմս
և այլն
George IV bust1.jpg Ջորջ Ավգուստ Ֆրեդերիկ
հետագայում
Գեորգ IV
թագավոր
Ջորջ III 1762
օգոստոսի 12
1762
օգոստոսի 19[3]
1820
հունվարի 29
թագավոր է դարձել
1830
հունիսի 26
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Կարոլինա Բրաունգշվեյգցի
Prince Edward 1860.jpg Ալբերտ Էդուարդ,
հետագայում
Էդուարդ VII
թագավոր
Վիկտորիա 1841
նոյեմբերի 9
1841
դեկտեմբերի 8
1901
հունվարի 22
թագավոր է դարձել
1910
մայիսի 6
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Ալեքսանդրա Դանիացի
NSRW George V when Duke of Cornwall and York.png Ջորջ
հետագայում
Ջորջ V
թագավոր
Էդուարդ VII 1865
հունիսի 3
1901
հունվարի 22
1901
նոյեմբերի 9
1910
մայիսի 6

стал королём

1936
հունվարի 20
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Յորքի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Մարիա Թեքսացի
Edward V111 circa1915.jpg Էդուարդ,
հետագայում
Էդուարդ VIII
թագավոր
,
որից հետո
Վինձորի դուքս
Ջորջ V 1894
հունիսի 23
1910
մայիսի 6
1910
հունիսի 23
1936
հունվարի 20
թագավոր է դարձել
1972
մայիսի 28
Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
Charles, Prince of Wales.jpg Արքայազն Չարլզ Եղիսաբեթ II 1948
նոյեմբերի 14
1952
փետրվարի 6
1958
հուլիսի 26
- Կորնուոլի դուքս,
Ռոթսեի դուքս,
Չեսթերի կոմս,
Կարիկի կոմս,
և այլն
1. Դիանա Սպենսեր
2. Կամիլա Շանդ
(չի օգտագործում Ուելսի արքայադուստր տիտղոսը)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Pinches, J.H.; Pinches, R.V. (1974). The Royal Heraldry of England. London: Heraldry Today. ISBN 090045525X.
  2. Gwenllian. Princess of Wales (անգլ.)
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 «Prince of Wales — Previous Princes» (անգլերեն)։ princeofwales.gov.uk։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-25-ին։ Վերցված է 2010-03-18 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]