Մոդ (նավ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
«Մոդ» նավը բաց ծովում

«Մոդ» (նորվ.՝ Maud), Ռուալ Ամունդսենի և Օսկար Վիստինգի արշավախմբի նավը, որով կատարվել են Հյուսիսային ծովային ուղով նավարկություններ (1918-ից 1920 թվականներիին) և նավախոտորում Արևելասիբիրական ծովով (1922-ից 1925 թվականները): Նավն անվանել են ի պատիվ Նորվեգիայի թագուհի Մոդ Մեծբրիտանացու (1869-1938):

1908 թվականին Ռուալ Ամունդսենը որոշում կայացրեց նավախոտորում կատարել հինգ տարով պակովային սառույցներում Բերինգի նեղուցից մինչև Շպիցբերգեն կղզի. նպատակը Հյուսիսային բևեռ հասնելն էր: Այդ ճամփորդության համար Ռուալ Ամունդսենին տրամադրեցին «Ֆրամ» առագաստանավը: Նախկինում այդպիսի նավախոտորում կատարել էր նորվեգացի բևեռախույզ Ֆրիտյոֆ Նանսենը 1893-ից 1896 թվականներին: Ամունդսենը որոշել էր, որ էքսպեդիացիան կսկսի 1910 թվականին, սակայն իմանալով այն լուրը, որ արդեն Հյուսիսային բևեռը նվաճված է, միտքը փոխում է և որոշում է մեկնել հակառակ ուղղությամբ՝ Հարավային բևեռ՝ Անտարկտիդա: «Ֆրամը», որը դիմացել էր երկու արշավների Արկտիկայում և մեկ՝ Անտարկտիդայում, ինչպես նաև շուրջերկրյա ճանապարհորդություն, խիստ վնասվել էր: Դրան ավելացրած նաև այն հանգամանքը, որ նավը պետական սեփականություն էր համարվում: Ուստի կարող էր միջամտել Ամունդսենի ճանապարհորդություններին: Որոշելով, որ առաջին մարդն է դառնալու, ով լինելու է և՛ Հյուսիսային, և՛ Հարավային բևեռում, Ամունդսենը սկսում է նոր՝ սեփական նավի շինարարությունը:

Գիտարշավի նախապատրաստություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նավը կառուցվում էր Ռուալ Ամունդսենի անձնական միջոցներով՝ «Ֆրամի» գծագրերից օգտվելով: Սակայն այս անգամ հաշվի էին առնված մի շարք հանգամանքներ.

  • Անձնակազմի թիվը պակասեցնել՝ հասցնելով 9-ի (յուրաքանչյուրն ուներ անհատական սենյակ)
  • Արհեստանոցներ ու լաբորատորիաներ էին նախատեսված
  • Կար հիդրոինքնաթիռ և ռադիոկայան:

Նավիջեցումը կատարվեց 1917 թվականի հունիսի 7-ի առավոտյան՝ արշալույսին: Ի դեպ, բացման հանդիսավոր արարողության ժամանակ շամպայնի փոխարեն օգտագործվել է սովորական սառցալուլա: Գիտարշավի մասնակիցների հանդերձավորումը շատ բարդ կերպով ընթացավ: Նույնիսկ մթերապաշարը պատվիրեցին ԱՄՆ-ից: Անգնահատել դեր խաղացին այս հարցում ամերիկացի ճանապարհորդ, բևեռախույց Լինքոլն Էլսվորրտն ու Ֆրիտյոֆ Նանսենը[1]. այդ ժամանակ Նանսենը ԱՄՆ-ում Նորվեգիայի արտակարգ և լիազոր դեսպանն էր: Սարքավորումների մեծ մասը, նույնիսկ ապրելու սենյակների կայույքը ապասարքավորեցին «Ֆրամից»: Գերմանիայի կողմից ստորերկրյա պատերազմ ծավալելու պատճառով Ամունդսենի գիտարշավը մեկնեց Հյուսիսարևելյան ծովային ուղով: Ենթադրվում էր, որ դրեյֆող սառույցները նավին կհասցնեն դեպի բևեռ, որը հնարավորություն կտա կատարել գիտարշավ դեպի Հյուսիսային Գրենլանդիա, որի համար Կոլումբոսի հրվանդանում լրացուցիչ ամբարներ էին ձևավորել:

Հյուսիսային ծովային ուղի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մոդ» նավը մայրաքաղաք Օսլոյից հեռացավ 1918 թվականի հունիսի 24-ին: Նավի անձնակազմը բաղկացած էր թվով 9 մարդկանցից, որոնցից չորսը մասնակցել էին նաև Ամունդսենի մյուս գիտարշավներին: Նավի հրամանատարը նորվեգացի ճանապարհորդ Հելմեր Հանսենն էր (Հարավային բևեռի հաղթահարման վետերան): Նավի անձնակազմի մեջ էր նաև երկրաֆիզիկոս Հարալդ Սվերդրուպը: Յուգոյան Շառ նեղուցում անձնակազմին է միացել կիսառուս-կիսանորվեգացի Գենադի Օլոնկինը. նա երկրորդ մեքենավարի ու ռադիոհաղորդի պաշտոնն էր զբաղեցնում «Մոդ»-ի վրա: 1920 թվականին Հանսենի և Ամունդսենի միջև ծագած վիճաբանության հետևանքով «Մոդի»-ի հրամանատարը դարձավ Օսկար Վիստինգը:

1918 թվականի սեպտեմբերի 9-ին «Մոդը» Չելյուսկինի հրվանդանում սեղմվեց սառույցների մեջ, իսկ սեմպտեմբերի 30-ին Ամունդսենը ընկավ տախտակամածից սառույցների վրա և կոտրեց ձախ ձեռքը երկու տեղից՝ ուսահոդից վերև ու ներքև: Կոտրվածքն ուղեկցվում էր նյարդային ջղակծկումներով: Եվս հինգ շաբաթ անց Ամունդսենը հազիվ փրկվեց գազազած արջի ճիրաններից ու ստացած լուրջ վնասվածքներ մեջքի հատվածում: Արեդեն Միացյալ Նահանգներում պարզվեց, որ կոտրվածքները կպչել են ծուռ ու ձեռքերի երկարության տարբերությունը կազմում էր 5 սմ: Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին Ռուալ Ամունդսենը ծանր թունավորվեց ածխագազից՝ սխալ տեղադրված գազալամպի հետևանքով և այդ պահից սկսած սրտի լուրջ խնդիրներ առաջացան բևեռախույզի մոտ:

Ձմեռումը շատ ծանր անցավ: Առագաստագործ Ռյոնյոն տառապում էր ալկոհոլիզմով (նա նաև զուգահեռ աշխատում էր նավում որպես կոկ և ազատ ելումուտ ուներ սպիրտի պահեստներ): Անձնակազմի որոշ անդամների մոտ զգացվեց նյարդային ցնցումների նախանշաններ: Հիվանդ Ամունդսենի և անձնակազմի միջև շատացան վիճաբանությունները:

1919 թվականի սեպտեմբերին նավը լքեցին երկու հոգի՝ երիտասարդ նավաստի Պետեր Տեսսենն ու փորձառու նավազ Պաուլ Կնուդսենը[2]:

Ամունդսենը տարբեր ժամանակներում ու տարբեր առիթներով բացատրել է, թե ինչու են նրանք ուղևորվել Դիքսոն, որը 800 կմ հարավ-արևմուտք է գտնվում: Սկզբում նա ասում էր, որ Կնեդսենին անհարաժեշտ է փոստով նամակ ուղարկել Նորվեգիայի կառավարությանը արշավախմբի ձեռքբերումների մասին: Դա այնքան էլ համոզիչ փաստարկ չէր, որովհետև նրա նամակին Նորվեգիայիում ոչ ոք չէր սպասում: Ավելի ուշ նա մեկնաբանեց, որ Պետեր Տեսենը ուժեղ գլխացավեր ունի և պետք է բուժզննում անցնի: Դեպի հայրենիք նրանք այդպես էլ չվերադարձան: Մնացորդները հայտնաբերվեցին 1921-ից 1922 թվականներին ռուս ճանապարհորդներ Ն. Ա. Բեգիչևի և Ն.Ն. Ուրվանցևի կողմից: Ըստ էության Կնուդսենը կորավ սառցահալատեղում, իսկ Տեսսենը անհայտ պայմաններում մահկանացուն կնքեց Դիքսոն կղզու բևեռային հետազոտական կայանից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա: Նրա կմախքի լուսանկար արել է ռուս հիդրոլոգ Գ.Ն. Ռիբինը 1922 թվականի հուլիսին[3]:

Սառույցներից ազատվեց 1919 թվականի սեպտեմբերի 12-ին և 11 օր անց «Մոդը» ստիպված կանգ առավ ձմեռելու Այոն կղզու մոտ՝ Նորսիբիրական կղզիների և Բերինգի նեղուցի միջև: Նավի վրա մեծ ապստամբություն բարձրացավ այդ առիթով: 1919 թվականի դեկտեմբերի 1-ից 1920 թվականի հունիսի 14-ին Օսկար Վիստինգն ու նրա օգնականը փորձեցինների շնասահնակների օգնությամբ հասնել դեպի Նոմ՝ Ալյասկա, բայց Ռուսաստանում բռնկված քաղաքացիական պատերազմի պատճառով նրանք կարողացան հասնել ընդամենը մինչև Անադիր և բարեհաջող հետ դարձան: Այստեղ նրանք իմացան, որ ավարտվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը:

Միայն երկու տարի անց «Մոդը» հասավ Ալյասկա, որտեղ պարզվեց, որ արշվախումբը սնանկ է: Որոշվեց պետությունից սուբսիդիա խնդրել: Ամունդսենը երրորդ անգամ ձմեռեց. այս անգամ նա ձմեռեց ռուսական Սերդցե Կամեն հրվանդանում: Այստեղ բևեռախույզը որդեգրեց երկու չուկչա երեխաների՝ 4 և 10 տարեկան, որոնց հետո ուղարկեց Նորվեգիա կրթություն ստանալու:

«Մոդ» նավի մնացորդները 1998 թվականին

1921 թվականին Ռուալ Ամունդսենը արշավախմբի ղեկավարումն հանձնեց Օսկար Վեստինգին և հեռացավ Հարավային բևեռը նվաճելու պլանների մասին մտորելու: Նավն ուղղություն վերցրեց դեպի ամերիկյան Սիեթլ քաղաք, որպեսզի այնտեղ վերականգնեին:

«Մոդը» 1922-ից 1925 թվականներին դրեյֆեց Արևելասիբիրական ծովի մոտ գտնվող ծանծաղուտում և ազատվեց Ֆրամի սառցակալման վայրից ոչ հեռու գտնվող վայրում:

Արշավախումբը հսկայական տեղեկություններ հավաքագրեց աստղագիտության և երկրաֆիզիկայի մասին: Անգին նյութեր, որոնք վերաբերում էին էթնոգրաֆիային, կենդանաբանությանն ու թռչնագիտությանը:

Տրանսբևեռային դրեյֆը հաջողություն չունեցավ:

«Մոդ»-ի հետագա ճակատագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1925 թվականի օգոստոսին «Մոդը» վաճառվեց Հուդզոնի ծոցի ընկերությանը՝ պարտքերի պատճառով: Նավն օգտագործվեց Կանադայում մատակարարման նպատակներով: 1926 թվականին սեղմվեց սառույցների մեջ Քեյմբրիջ-Բեյ գյուղի մոտ: Այստեղ նավը 1930 թվականին խորտակվեց ծանծաղուտում: 1990 թվականին Կանադայի և Նորվեգիայի կառավարությունները որոշում կայացրին նավը հանել ծովից և ռեստավրացիայի ենթարկել: Կոորդինատներ: 69°07′08″ հս․ լ. 105°01′12″ ամ. ե. / 69.11889° հս․. լ. 105.02000° ավ. ե. / 69.11889; 105.02000

2016 թվականի սեպտեմբերի վերջին «Մոդը» հանեցին նորվեգական մասնագետները Յան Վանգորդի ղեկավարությամբ: Այդ աշխատանքի վրա փրկարարները ծախսեցին ուղիղ վեց տարի: Պետք է նշել նաև, որ աշխատանքներն ընթանում էին միայն ամառային սեզոնին, երբ ծովի ջրերը ազատվում էին սառույցներից: Մասնագետները օգտագործեցին 50 փչովի գմբեթներ, որոնցով դուրս հանեցին նավը: Ամեն մի գմբեթն ուներ 4 տոննա ամբարձիչ ուժ: Ներկա պահին նավը մաքրման փուլում է գտնվում:

2017 թվականին պլանավորվում է, որ Մոդը կլինի հայրենիքում:планируют вернуть на родину.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Буланн-Ларсен, Тур. Амундсен. М., 2005. С. 244.
  2. William Barr The Last Journey of Peter Tessem and Paul Knutsen, 1919.
  3. Тессем и Кнудсен.(չաշխատող հղում)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Амундсен, Руаль. На корабле «Мод». Экспедиция вдоль северного побережья Азии, М.—Л., 1929;
  • Буланн-Ларсен, Тур. Амундсен. М., 2005. С. 233—278. (Серия ЖЗЛ.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]