Միջերկրածովյան կրիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Միջերկրածովյան կրիա
Միջերկրածովյան կրիա
Միջերկրածովյան կրիա
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Դաս Սողուններ (Reptilia)
Կարգ Կրիաներ (Testudines)
Ընտանիք Ցամաքային կրիաներ (Testudinidae)
Ցեղ Testudo
Տեսակ Միջերկրածովյան կրիա (T. graeca)
Միջազգային անվանում
Testudo graeca
Տարածվածություն և պահպանություն
Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝ Status iucn3.1 VU hy.svg
Խոցելի տեսակ

Տաքսոնի տարածվածությունը
Տաքսոնի տարածվածությունը

Միջերկրածովյան[1], հունական կամ կովկասյան կրիա (լատ.՝ Testudo graeca), ցամաքային կրիաների (լատ.՝ Testudinidae) ընտանիքին պատկանող եվրոպական 4 ներկայացուցիչներից մեկն, որը գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում։ Այս ընտանիքի այլ ներկայացուցիչներն են բալկանյան կրիան (լատ.՝ Testudo hermanni), սահմանային ցամաքային կրիան (լատ.՝ Testudo marginat) և միջնասիական կրիան (լատ.՝ Testudo horsfieldii

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնասիական կրիան ունի բարձր, օվալաձև ատամնավոր մոտ 35 սմ երկարությամբ, բաց-դեղնականաչ կամ դեղնավուն գորշ գույնի, մուգ բծերով կարապաքս։ Առջևի վերջույթներին կա 5 կամ 4 ճանկ։ Ազդրերի հետնամասում առկա է եղջրային ելուն։ Հաճախ ունի կենտ վերպոչային վահանիկ, բաց գույնի մուգ բծերով պլաստրոն, որոշ առանձնյակների մոտ պլաստրոնը կարող է բացակայել։ Արուների մոտ այն կենտրոնական մասում գոգավոր է, իսկ վերպոչային թիթեղիկը գդալանման արտափքված է։

Կարապակսի երկարությունը՝

  • Testudo graeca graeca – մինչև 30 սմ։
  • Testudo graeca anamurensis – մինչև 27 սմ։
  • Testudo graeca antakyensis – մինչև 16 սմ։
  • Testudo graeca armeniaca – մինչև 26 սմ։
  • Testudo graeca buxtoni – մինչև 27 սմ։
  • Testudo graeca cyrenaica – մինչև 20,5 սմ։
  • Testudo graeca floweri – մինչև 15 սմ։
  • Testudo graeca ibera – մինչև 26 սմ։
  • Testudo graeca nabeulensis – մինչև 18 սմ։
  • Testudo graeca nikolskii – մինչև 30 սմ։
  • Testudo graeca pallasi – մինչև 25 սմ։
  • Testudo graeca perses – մինչև 19 սմ։
  • Testudo graeca soussensis – մինչև 25 սմ։
  • Testudo graeca terrestris – մինչև 25 սմ։
  • Testudo graeca zarudnyi – մինչև 28 սմ։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջերկածովյան կրիայի բնակության արեալն ընդգրկում է Հյուսիսային Աֆրիկան, հարավային Եվրոպան և հարավարևմտյան Ասիան։ Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում այն տարածված է Կովկասի սևծովյան ափին (Անապաից դեպի հյուսիս մինչև Սուխում), նաև Վրաստանում, Հայաստանում, Ադրբեջանում և Դաղստանում։

Ենթատեսականեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս տեսակի կրիաների ենթատեսակների բաժանումը դժվար է։ Երեք մայրցամաք ընդգրկող մեծ արեալի հետևանքով նաև նրանց տեղաբաշխվածությունը տարբեր լանդաշաֆտներում և տարբեր կլիմայական պայմաններում, բիոտոպերը առաջացնում են բազմաթիվ տարբերակներ։ Այս պահին հայտնաբերված են մոտ 20 ենթատեսակ, որոնցից ամենահայտնիներն են՝

Էկոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապրում է տարբեր ապրելավայրերում, չոր տափաստաններում, աղքատ խոտածածկով, թփուտներով, նոսրանտառով կամ լեռնային անտառով ծածկված սարալանջերին, ինչպես նաև ցածրադիր անտառներում և այգիներում: Ակտիվ են ապրիլից մինչև նոյեմբերի կեսերը: Ձմեռում են սովորաբար աղվեսների և գորշուկների բներում: Սնվում են հյութալի խոտաբույսերով և քիչ քանակությամբ անողնաշարավորներով: Զուգավորումը սկսվում է ապրիլ-մայիսին: Հունիսից սկսած մեկ սեզոնի ընթացքում ձվադրում են երեք անգամ` ձվերը թաքցնելով հողում փորած փոսի մեջ (2-8 ձու): Ինկուբացիան տևում է 2-3 ամիս: Սեռահասուն են դառնում կյանքի 12-14 տարում[2]:

Պահպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրանցված էր նախկին ԽՍՀՄ-ի Կարմիր գրքում: ԲՊՄՄ Կարմիր ցուցակի չափորոշիչներով գնահատվում է որպես խոցելի տեսակ։

Հայաստանում մոտավոր քանակությունը կազմում է 900-1000 առանձնյակ: 10 հա վրա հանդիպում է 1-5 առանձնյակ:

Սպառնացող վտանգներից են բնորոշ ապրելավայրերի յուրացումը (հատկապես Հայաստանի հարավային մասում), ապօրինի և անվերահսկելի որսը:

Պահպանվում է «Խոսրովի անտառ» և «Շիկահող» արգելոցներում, «Դիլիջան» և «Արևիկ» ազգային պարկերում, ինչպես նաև որոշ պետական արգելավայրերում[2]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии», страница:155
  2. 2,0 2,1 Հայաստանի Կարմիր գիրք (հայերեն)։ Երևան: ՀՀ Բնապահպանության նախարարություն։ 2010։ ISBN 978-99941-2-420-6