Լորենի մանրատերև

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լորենի մանրատերև
NajevskaLipa1.JPG
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Կարգ Տուղտածաղկավորներ
Ընտանիք Լորենազգիներ
Ցեղ Լորենի
Տեսակ Լորենի մանրատերև
Լատիներեն անվանում
Tilia cordata
Հատուկ պահպանություն

Լորենի մանրատերև (լատ.՝ Tilia cordata), լորենազգիների ընտանիքի, լորենի ցեղի բույս։

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տերևաթափ, խոշոր, ճյուղավորված ծառ է՝ 15-28 մ բարձրությամբ և 0,8-1 մ (երբեմն՝ 2 մ) բնի տրամագծով, որի սաղարթի վերին ճյուղերն ուղղված են դեպի վեր, միջինները՝ հորիզոնական դիրք ունեն, իսկ ներքևինները դեպի ցած են հակված։ Բնի և հին ճյուղերի կեղևը գորշ է, երկարավուն ակոսավոր, ստվերոտ կողմում դեղնականաչ, լուսավորված մասում՝ մուգ գորշավուն։ Երիտասարդ ընձյուղները կարմրագորշավուն են, ծածկված մանր ոսպնյակներով։ Բողբոջները թեք ձվաձև են, 4-8 մմ երկարությամբ և 2-2,5 մմ լայնությամբ, մերկ, դեղնագորշավունից մինչև գորշակարմիր, թարթիչաեզր թեփուկներով ծածկված։ Ֆերտիլ ընձյուղների տերևները կլորավուն են, երբեմն՝ մի փոքր երկարավուն, 5-9 սմ երկարությամբ և 5-8 սմ լայնությամբ, սովորաբար սիմետրիկ, սրտանման, հազվադեպ անհավասարաչափ և հատված հիմքով, ատամնաեզր, վերևի կողմից՝ կանաչ, մերկ, ներքևի կողմից՝ կապտավուն, ջղերի անկյուններում դեղին մազիկների փնջերով։ Տերևակոթունները բարակ են, մերկ, 3-4 (երբեմն՝ 2-5) սմ երկարությամբ։ Ստերիլ (անպտուղ) ճյուղերի տերևները ավելի խոշոր են։ Մացառային ճյուղերի վրա դելտայաձև են (եռանկյուն), մինչև 15 սմ երկարությամբ և 10 սմ լայնությամբ, խոշոր ատամնաեզր։ Ծաղկակից տերևները երկարավուն են՝ 6-8 սմ երկարությամբ և 1-2 սմ լայնությամբ, որը ծաղկակիրին է ամրացած իր երկարության մեկ երրորդի մասով, մերկ է։ Ծաղկաբույլերը կազմված են 3-11 ծաղիկներից, ծաղկակիրը մերկ է, կոկոնները՝ կլոր։ Բաժակը ունի 3-4 մմ երկարություն, 1 -1,5 մմ լայնություն։ Պսակաթերթիկները ունեն 4-5 մմ երկարություն և մոտ 1 մմ լայնություն։ Առէջները ունեն 5-6 մմ երկարություն։ Սերմնարանը գնդաձև է, ծածկված սպիտակ մազմզուկներով։ Սռնակը մերկ է, 3-4 մմ երկարությամբ, հնգաբլթակ սպիով։ Պտուղը գնդաձև է կամ թեթևակի երկարավուն, 5-7 մմ տրամագծով, նուրբ թաղիքային ՛աղվամազով ծածկված։ Ծաղկում է հունիսին, պտուղները հասունանում են օգոստոս-սեպտեմբերին։

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնական պայմաններում տարածված է Կովկասում, Արևմտյան Եվրոպայում, Փոքր Ասիայում, Իրանում, Միջերկրական ծովի ափերին, Ղրիմում, Արևմտյան Սիբիրում։ Հայաստանի տարածքում հանդիպում է հյուսիսարևելյան շրջաններում և Հանքավանի ու Ծաղկաձորի շրջակայքում, միջին ու վերին անտառային գոտիներում։ Չափազանց ցրտադիմացկուն է, խոնավասեր, պահանջկոտ է հողի նկատմամբ։ Տիպիկ ցուրտ կլիմայի բույս է, որը միանգամայն վատ է տանում օդի չորությունն ու բարձր ջերմաստիճանները։ Դա է պատճառը, որ մանրատերև լորենին Արարատյան դաշտում չափազանց վատ է աճում, տերևներն արևային այրվածքներ են ստանում և մեծ մասամբ արդեն օգոստոսի երկրորդ կեսին սկսվում է անբնական հարկադրական տերևաթափը։ Բացի այդ, ամռան շոգ օրերին տերևները ստանում են մուգ կանաչ գունավորում, փոքրանում են և ծառի ընդհանուր տեսքը խիստ փոխվում է։ Նման դեպքերում դրությունը չի փրկում անգամ առատ ու հաճախակի ոռոգումը։

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս ծառատեսակի մեղրը Հին Եգիպտոսում օգտագործվել է սրանից դեռևս 6000 տարի առաջ։ Ընդհանրապես այն ամենուրեք համարվել է բնության առանձնահատուկ պարգև։ Հին հունական առասպելի համաձայն, անմահ աստվածների ըմպելիք ամբրոսիան պարունակում էր նաև լորենու մեղր։ Մանրատերև լորենու անտառները մեղվաբուծության հրաշալի վայրեր են։ 1 հա համատարած ծառուտը տալիս է մինչև 1458,6 կգ նեկտար, որի մեջ շաքարի բացարձակ բաղադրությունը կազմում է 641,78 կգ։ Դրա շնորհիվ 1 հա լորենու համատարած տնկարկը տալիս է 802 կգ բարձրորակ մեղր։ Մեկ ծաղիկը պարունակում է 7,46-27,16 մգ նեկտար։ Այս ծառատեսակի ծաղիկներից ստանում են նաև եթերայուղ, որի պարունակությունը հասնում է 0,042-0,1 %: Լուբը օգտագործում են կոպիտ թել և գործվածքներ ստանալու համար։ Պտուղներից կարելի է սուրճի սուռոգատ պատրաստել։ Չմաքրած պտուղները պարունակում են 23, իսկ մաքրածները 50 % դեղին գույնի յուղ։ Լայնորեն է օգտագործվում կանաչապատման բնագավառում։ Ունի մի շարք պարտիզային ձևեր, որոնք աչքի են ընկնում տերևների գույնով, ձևով, սաղարթի ձևով և այլն[1]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հարությունյան Լ․ Վ․, Հարությունյան Ս․ Լ․, Հայաստանի դենդրոֆլորան, հ. 1, Երևան, «Լույս հրատարակչություն», 1985, էջ 290-292։