Ընձյուղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Quince Blossom with removed watermark.jpg
Flower Buds.jpeg

Ընձյուղ (լատ.՝ gémma) տերևներ ու բողբոջներ կրող ճյուղավորված ցողուն։ Բարձրակարգ բույսերի հիմնական օրգաններից է։

Մեկ վեգետացիայի շրջանում բողբոջից զարգացած ընձյուղ կոչվում է տարեկան։ Բազմամյա բույսերը տարեկան ընձյուղներից կազմված ամբողջական համակարգ են։ Միամյա բույսերի գլխավոր ցողունը և կողքային բողբոջներից առաջացած ճյուղերը դիտվում են որպես առանձին ընձյուղներ։

Ընձյուղը մետամեր օրգան է, որտեղ միանման կառուցվածք ունեցող հանգույցները և միջհանգույցները հաջորդում են միմյանց։

Ընձյուղի մասեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընձյուղի դասակարգումները

Ցողունի այն հատվածը, որից սկսվում է տերևը, կոչվում է հանգույց, իսկ երկու հանգույցների միջև ընկած ցողունի հատվածը՝ միջհանգույց։ Հանգույցի վերևում, տերևախոցում առաջանում է տերևածոցային բողբոջը։ Լավ արտահայտված միջհանգույցների դեպքում ընձյուղը կոչվում է երկարավուն։ Իսկ եթե հանգույցները մոտեցված են և չեն նկատվում կոչվում է կարճացած ընձյուղ (պտղաշիվ, վարդակ)։

Մեթամերիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաճախ ընձյուղն ունենում է մի քանի հանգույցներ և միջհանգույցներ։ Ընձյուղի համանուն օրգաններ ունեցող հատվածների այդպիսի կրկնությունը կոչվում է մեթամերիա (մարմնահատվածավորություն)։ Տիպիկ ընձյուղի յուրաքանչյուր մեթամեր կազմված է տերևով և տերևածոցային բողբոջով հանգույցից և ներքևում գտնվող միջհանգույցից։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբերում են՝

  • կարճացած
  • երկարացած ընձյուղներ։

Կարճացած ընձյուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարճացած ընձյուղի միջհանգույցները համեմատաբար դանդաղ են աճում, տերևները մնում են թերզարգացած, սակայն առատ ծաղկում և պտղակալում են։ Այդպիսի ընձյուղներ ունեն տանձենին, բալենին, նշենին, սոճին և այլն։ Երբեմն միջհանգույցների կարճացումը կատարվում է բույսի հիմքի մասում, որն առաջ է բերում վարդակային ձևեր (եզան լեզու, ծտապաշար, խատուտիկ և այլն)։

Մետամորֆոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բողբոջ

Ընձյուղ ենթարկվում է մետամորֆոզի.

Ընձյուղ կարող է ձևափոխվել՝

Անբարենպաստ պայմաններում ընձյուղներ կարող են զարգանալ բույսի քնած բողբոջներից (ծփիի, թխկենու, կաղնու և այլ բների վրա)։ Դա նվազեցնում է ծաղկային բողբոջների քանակը, իջեցնում բերքատվությունը, սակայն կիրառվում է դեկորատիվ այգեգործության մեջ՝ կանաչ ցանկապատ ստեղծելու նպատակով։

Փոխակերպված ընձյուղներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոճղարմատ

Կոճղարմատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Կոճղարմատ

Կոճղարմատը բազմամյա խոտաբույսերի ստորգետնյա ընձյուղ է։ Վերջիններիս ծոցերում կամ հանգույցներում առաջանում են բողբոջներ, որոնք ամեն տարի ստորգետնյա նոր ընձյուղներ և հավելյալ արմատներ են առաջացնում։ Կոճղարմատի ծերացած մասերի մահացման դեպքում վերգետնյա հատվածները միմյանցից առանձնանում են, տեղի է ունենում բնական վեգետատիվ բազմացում։ Կոճղարմատները հողում տարածվում են հորիզոնական ուղղությամբ, երբեմն՝ թեքությամբ։ Որոշ բույսերի կոճղարմատները պարունակում են դեղանյութեր (կատվախոտ), ներկանյութեր (կզմուխ), դաբաղանյութեր (մատրասդ)։ Երկար կոճղարմատներ ունեցող բույսերն օգտագործվում են ավազուտների ամրացման համար։

Պալար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պալար
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Պալար

Պալարը բույսերի հաստացած (ձևափոխված) ընձյուղը, ենթաշաքիլային ծունկը կամ հավելյալ արմատը։ Ըստ ձևավորման տեղի տարբերում են ցողունային և արմատային պալարներ։ Պալարները կարող են լինել՝ վերգետնյա և ստորգետնյա։

Վերգետնյա պալար գլխավոր ցողունի առանցքային (կաղամբագոնգեղ) կամ կողմնային ընձյուղների (խոլորձ) հաստացումն է։

Ստորգետնյա պալար՝ ենթաշաքիլային ծնկի (արջտակ) կամ ստորգետնյա ընձյուղների (կարտոֆիլ, գետնախնձոր) հաստացումն է։

Պալարներով բույսերը կարող են ձմեռել և վեգետատիվ ճանապարհով բազմանալ։ Բացի այդ պալարները օգտագործվում են սննդի մեջ և կենդանիներին կերակրելու համար։

Սոխուկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոխուկ
    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սոխուկ

Սոխուկը կամ կոճղեզը ստորգետնյա ձևափոխված ընձյուղ՝ խիստ կարճացած ցողունով և թեփուկանման, մսալի տերևներով։ Կոճղեզը ծառայում է ջրի, սննդանյութերի (հատկապես շաքարների) պահեստման, ինչպես նաև վեգետատիվ բազմացման ու նորոգման համար։

Սոխուկային ներքին թեփուկները հյութալի են, հաստ, պարունակում են սննդարար նյութեր։ Որոշ բույսերի (օրինակ, շուշանի) թեփուկները նեղ են, կղմինդրի ձևով դասավորված, մյուսներինը (սոխ, հակինթ) լայն են, իրար ընդգրկող։ Կոճղեզը հատկանշական է շքանարգիզազգիներին, շուշանազգիներին, որոնց մեծ մասը աճում է շոգ, չորային պայմաններում։

Պալարասոխուկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փշեր (Chuquiraga oppositifolia)

Պալարասոխուկը արտաքինից նման են սոխուկի, բայց բոլոր տերևաթեփուկները չոր են, իսկ պաշարանյութերը կուտակվում են ցողունային մասում (քրքում, թրաշուշան

Փշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ունեն տարբեր ծագում՝ ընձյուղից (խնձոր, տանձ, սզնի), տերևի (ծորենի) կամ նրա մասերից, տերևակիցներից (սպիտակ ակացիա), տերևաթիթեղի մասից (բարդածաղկավորներ)։ Փշերը բնորոշ են տաք, չոր միջավայրում ապրող բույսերին։

Բեղիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեղիկները առաջանում են ընձյուղից (խաղող), տերևից (դդմազգիներ) կամ նրա մասերից, տերևիկներից (ոլոռ) տերևաթիթեղից (տափոլոռ), տերևակիցներից (պարիլյակ)։ Ծառայում է հենարանին կպչելու համար։

Աճ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընձյուղը երկարությամբ աճում է գագաթով՝ այնտեղ գտնվող գագաթնային մերիսթեմայի գործունեության հետևանքով։ Բացի այդ, շատ բույսերի ընձյուղներ նկատելի երկարում են շնորհիվ ներդրման աճի, որը պայմանավորված է ներդրման մերիսթեմայով։

Ulmus rubra flower buds.jpg

Եթե ընձյուղն աճում է անորոշ երկար ժամանակ ի հաշիվ միևնույն գագաթնային մերիսթեմայի, ապա այդպիսի աճը կոչվում է մոնոպոդիալ։ Սակայն շատ բույսերի գագաթնային մերիսթեման գործում է սահմանափակ ժամանակ, սովորաբար մեկ վեգետացիոն շրջանում։ Այդ դեպքում հաջորդ սեզոնում ընձյուղի աճը շարունակվում է ի հաշիվ ամենամոտ կողքային բողբոջի։ Տեղի է ունենում վերագագաթավորում։ Ընձյուղի այդպիսի աճը կոչվում է սիմպոդիալ։

Աճման ուղղություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղղաձիգ աճող ընձյուղները կարող են լինել.

  • կանգուն,
  • կառչող,
  • փաթաթվող։

Գետնին պառկած ընձյուղները կոչվում են պառկող։ Ընձյուղները կարող են փոխել աճման ուղղությունը, այդ դեպքում կոչվում են վեր բարձրացող, վերընթաց։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բուսաբանություն, Վ. Գ. Խրժանովսկի, Ս. Ֆ. Պոնոմարենկո
  • Н. Е. Булыгин, В. Т. Ярмишко Дендрология. — М.։ изд-во Московского государственного университета леса, 2003. — стр 19. ISBN 5-8135-0048-0
  • А. О. Слюсарев, О. В. Самсонов, В. М. Мухін та ін. «Біологія: навчальний посібник». Пер. з рос. та ред. В. О. Мотузного. 2-ге вид. Київ։ Вища школа, 1999.
  • Биология. Большой энциклопедический словарь. Москва։ Большая Российская энциклопедия, 1998.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]