Եզան լեզու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Եզան լեզու
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Բարդածաղկավորներ
Ընտանիք Ջրախոտազգիներ
Ցեղ Եզան լեզու
Լատիներեն անվանում
Plantago
L., 1753
Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Եզան լեզուն (լատ.՝ Plantágo) ջրախոտազգիների ընտանիքին պատկանող միամյա, երկամյա, բազմամյա խոտաբույսերի, հազվադեպ՝ կիսաթփերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 260 (այլ տվյալներով 150) տեսակ[2]։

Հայաստանում[խմբագրել]

ՀՀ-ում՝ 10 տեսակ՝

  • Եզան լեզու մեծ (P.major),
  • Եզան լեզու նշտարատերև (P. lanceolata),
  • Եզան լեզու անհարթ (P. scabra),
  • Եզան լեզու ծովափնյա (P. maritima),
  • Եզան լեզու սևացող (P. atrata) և այլն։

Տարածում[խմբագրել]

Բուսաբանական նկարազարդումը Գ. Հ. Շուբերտի «Naturgeschichte des Pflanzenreichs»

Հանդիպում է Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Սյունիքի և այլ մարզերում, իսկ առաջին երկուսը՝ ՀՀ բոլոր մարզերում։ Աճում է ավազոտ ու աղուտ խոնավ հողերում, անտառի բացատներում, մարգագետիններում, ճանապարհների, գետերի, առուների եզրերին, աղբոտում է ցանքերը։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Ծաղկակիր ցողունի բարձրությունը 5-50 (80) սմ է։ Տերևները ջղավոր են, հիմնականում՝ արմատամերձ վարդակում, երբեմն՝ հերթադիր կամ հակադիր, գծաձև, գծանշտարաձև, ձվաձև, էլիպսաձև։ Ծաղկաբույլը հասկ է կամ գլխիկ, ծաղիկները՝ մանր, երկսեռ, սպիտակավուն։ Ծաղկում է ապրիլ-օգոստոսին։ Պտուղը բազմասերմ տուփիկ է, սերմերը՝ մանր։ Պտուղները հասունանում են ամռան ամիսներին։ Կարող է հասնել 10-30 սմ բարձրության։ Աճում է ճամփեզրերին, աղբուտներում, տնամերձ հողամասերում, մարգագետիններում, ցանքսերի մեջ։ Տերևները ուտելի են։

Պատմություն[խմբագրել]

Համարվում է, որ եզան լեզուն Հյուսիսային Ամերիկայում հայտնվել է Եվրոպայից՝ եվրոպական գաղութացման ժամակաշրջանում։ Բնիկ հնդկացիները այն անվանում էին «սպիտակամորթի ոտնահետք» կամ էլ «անգլիացու ոտ», քանի որ հայտնաբերում էին այդ բույսը միայն այն տեղերում, որտեղ եվրոպացիներ էին անցել[3]։

Կենսաբանական առանձնահատկություններ[խմբագրել]

Եզան լեզուն կերային բույս է համարվում շատ թիթեռների տեսակների համար, այդ թվում Agrochola, Caradrina, Conistra erythrocephala, Conistra rubiginosa, Diarsia dahlii, Eugnorisma glareosa, Euxoa ochrogaster, Orthodes crenulata, Perigrapha i-cinctum, Polymixis flavicincta, Protorthodes oviduca, Pseudorthodes vecors, Sideridis turbida, Spodoptera exigua, Syngrapha devergens, Syngrapha hochenwarthi, Xestia sexstrigata, ուտիճների դաս Amata, Artimelia, Atlantarctia, Hyphoraia, Ocnogyna, Arctia caja, ուտիճներ Borearctia menetriensi, Chelis simplonica, Coscinia bifasciata, Diacrisia sannio, Diaphora sordida, Dysauxes ancilla, Epatolmis caesarea, Epicallia villica, Eucharia festiva, Grammia quenseli, Parasemia plantaginis, Phragmatobia fuliginosa, Phragmatobia placida, Spilarctia glatignyi, Spilosoma urticae, Autographa mandarina և Autographa aemula, աղավնների դասիCandalides, Dicallomera fascelina, Euphydryas, Melitaea, Eupoecilia angustana, Falseuncaria degreyana, Heliconiinae Euptoieta claudia, երկրաչափ Idaea muricata, Junonia, Mellicta, Lemonia philopalus, Malacosoma franconicum, Pyrausta despicatus[4]։

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Պարունակում է գլիկոզիդներ, ֆլավոնիդներ, վիտամին K, ասկորբինաթթու, դաբաղող նյութեր, պոլիսախարիդներ, ֆիտոնցիդներ և այլն[5]։

Բուժական նշանակություն[խմբագրել]

Բուժական նպատակներով օգտագործում են բույսի տերևները և սերմերը, երբեմն՝ նաև արմատը։ Ունի ընդհանուր հանգստացնող, ճնշումն իջեցնող, խորխաբեր, խորխը ջրիկացնող, վերքը լավացնող, մանրէասպան, հյուսվածքների ամբողջականությունը վերականգնող ազդեցություններ[5]։

Հայտնի է, որ նախկինում մարդիկ այն կիրառում էին վերքերը բուժելու և որպես օձի կծածի դեմ միջոց. արդյունավետությունը կարծես թե գիտականորեն հիմնավորված է[6]։

Կիրառվում է բրոնխիտների, կապույտ հազի, բրոնխիալ ասթմայի, թոքերի պալարախտի, գաստրիտների, ստամոքսի և 12-մատնյա աղու խոցային հիվանդությունների (ցածր կամ բարձր թթվայնության պայմաններ) դեպքում։ Բույսի ջրաթուրմը և թարմ հյութը օգնում են վերքերի արագ մաքրմանը և սպիացմանը։ Թարախային վերքերի, չիբանների ժամանակ լավ լվացված, թարմ տերևը օգտագործվում է թրջոցի ձևով[7]։

Տեսակներ[խմբագրել]

Plantago lanceolata

Դասն ընդգրկում է ավելի քան 150 տեսակ[8], բաժանվում է 5 ենթադասի։ Որոշ տեսակներ[9].

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Plantago L. (англ.) (Проверено 8 августа 2009)
  2. The Plant List: Plantago
  3. Sauer, Leslie Jones (1998). The Once and Future Forest. Island Press. p. 49. ISBN 1-55963-553-3. http://books.google.am/books?id=bC76cUM721sC.
  4. Подорожник на nic.funet.fi
  5. 5,0 5,1 Է. Ղուկասյան, «Բուժում դեղաբույսերով» Երևան, «Նարեկացի» հրատարակչություն, էջ 30։
  6. D. Jackson & K. Bergeron Plantain Alternative Nature Online Herbal
  7. Բաղադրատոսմերը կարելի է գտնել հետևյալ գրքում՝ Է. Ղուկասյան, «Բուժում դեղաբույսերով» Երևան, «Նարեկացի» հրատարակչություն, էջ 30։
  8. The Plant List: Plantago
  9. Согласно данным GRIN. См. карточку растения.
  10. NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Plantago L.(անգլերեն)

Գրականություն[խմբագրել]

  • Ю.К. Школьник Растения. Полная энциклопедия растений. — М.: ЭКСМО, 2009. — ISBN 978-5-699-10969-2
  • Подорожник — статья из Большой советской энциклопедии (Проверено 2 января 2010)
  • Подорожник // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png