Հաղարջենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հաղարջենի
Ribes sanguineum ծաղիկները
Ribes sanguineum ծաղիկները
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Ընտանիք Կոկռոշազգիներ
Ցեղ Հաղարջենի
Լատիներեն անվանում
Ribes
L., 1753
Հոմանիշներ
Տիպիկ ներկայացուցիչներ
պատկեր

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Հաղարջենի (լատ.՝ Ribes), կոկռոշազգիների (Grossulariaceae) ընտանիքի բույսերի ցեղ։

Տարածում[խմբագրել]

Ribes petraeum Sturm51.jpg

Մոտ 50 տեսակ աճում են Եվրոպայում, Ասիայում, Հյուսիսային Ամերիկայում։
Հայաստանում հաղարջենին վայրի վիճակում աճում է Եղեգնաձորի, Ախուրյանի, Արթիկի, Սևանի ավազանի, Զանգեզուրի, Լոռու, Շիրակի տարածքներում։ ՀՀ-ում հանդիպում է 6 տեսակ՝ արևելյան, ալպիական, Բիբերշտեյնի, հայկական, Ախուրյանի, սովորական։ Տարածված է անտառներում, նոսրանտառներում, թփուտներում, ժայռաճեղքերում, կիրճերում և այլուր։ Սովորական հաղարջենին աճեցվում է գրեթե բոլոր մարզերում։ Մշակության մեջ տարածված են նաև սև ու կարմիր հաղարջենիների ներմուծված տեսակները։ Հաղարջենու Ախուրյանի և հայկական տեսակները բնաշխարհիկներ են. գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում։[1]

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

1,5-2,5մ բարձրությամբ թփեր։ Տերևները պարզ են, 3-5 բլթականի, ատամնաեզր։ Ծաղկաբույլը՝ ողկույզ է, ծաղիկները՝ մանր, հաճախ երկսեռ, հազվադեպ բաժանասեռ և երկտուն։ Պտուղը հատապտուղ է՝ սև, կարմիր և այլ գույնի, թթվաշ։ Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։ Պտուղները բուրավետ են, պարունակում են շաքարներ, թթուներ, վիտամիններ, պեկտինային նյութեր, ներկանյութեր, օգտագործվում է ինչպես թարմ այնպես էլ վերամշակված վիճակում։[2] Հաղարջենին խոնավասեր է, բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով։

Ծաղկի բանաձև՝ \ast K_{4-5} \; C_{4-5} \; A_{4-5} \;  G_{(2-4)}: Ծաղկի բանաձևը հաստատուն չի:[3]

Տեսակներ[խմբագրել]

Հայտնի է 150 տեսակ, որոնցից 57-ը՝ մշակվող։

կիրճերում, թփուտներում:

  • Հայկական հաղարջենի հանդիպում է Վայոց ձորի մարզում (Ջերմուկի շրջակայքում), աճում է գետեզրերին և գետափերի քարքարոտ մասերում, վերին լեռն, գոտում առաջացնում է փոքր մացառուտներ:

Այս բնաշխարհիկ տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում:

Ribes alpinum - berries (aka).jpg
Ribes aureum20120505 03.jpg
Ribes cereum var cereum 2.jpg
Ribes divaricatum 5378.JPG
Ribes malvaceum var veridifolium 2.jpg
Grosello rojo (Ribes rubrum), Múnich, Alemania, 2012-06-07, DD 01.jpg
Ribes sanguineum blossom (aka).jpg
Ribes speciosum flowers 2004-02-23.jpg
Grosella espinosa (Ribes uva-crispa), Múnich, Alemania, 2012-06-07, DD 01.jpg

Հիբրիդներ[խմբագրել]

Տնտեսություն[խմբագրել]

Հաղարջի արտադրությունը 2005 թվականին[4]
հազար տոննա
Երկիր Արտադրություն
Ռուսաստան Ռուսաստան 431,5
Լեհաստան Լեհաստան 186,8
Գերմանիա Գերմանիա 128,8
Ուկրաինա Ուկրաինա 24,8
Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա 19,7
Ավստրիա Ավստրիա 19,4
Չեխիա Չեխիա 15,1
Հունգարիա Հունգարիա 12,1
Ֆրանսիա Ֆրանսիա 11,4
Դանիա Դանիա 11,3

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել]

Պտուղը հյութալի, բուրավետ, թթվաշ հատապտուղ է՝ սև, կարմիր, դեղին և այլ գույների: Պարունակում է շաքարներ, թթուներ, վիտամիններ, պեկտինային, աղաղա- և ներկանյութեր: Օգտագործվում է թարմ և վերամշակված (հյութ, ջեմ, մուրաբա և այլն): Խոնավասեր է: Բազմանում է սերմերով և արմատային մացառներով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Դպրոցական մեծ հանրագիտարան, գիրք 1, հատոր 2, էջ 8:
  2. Այգեգործի տեղեկատու, Երևան 1989
  3. Андреева И. И., Родман Л. С. Ботаника. — 3-е, перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 428. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1
  4. FAOSTAT, выбрать: countries by commodity; selected item: currants; 2005.

Գրականություն[խմբագրել]

  • Вавилов А. С. Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке.
  • Турова А., Сапожникова Э. О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92—93.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png