Ստեֆան Բանախ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ստեֆան Բանախ
լեհ.՝ Stefan Banach
Stefana Banach - ستيفان بناخ.jpg
Ծնվել էմարտի 30, 1892(1892-03-30)[1][2][3][4][5][6][7]
Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[8]
Մահացել էօգոստոսի 31, 1945(1945-08-31)[8][9][2][3][4][5] (53 տարեկանում) կամ օգոստոսի 3, 1945(1945-08-03)[6] (53 տարեկանում)
Լվով, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ[8][6]
բնական մահով
ԳերեզմանԼիչակիվ գերեզմանատուն[10]
ՔաղաքացիությունԱվստրո-Հունգարիա
Flag of Poland.svg Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ)Լվովի համալսարան, «Լվովի պոլիտեխնիկա» ազգային համալսարան և Institute of Mathematics of the National Academy of Sciences of Ukraine?
Գործունեության ոլորտմաթեմատիկա և ֆունկցիոնալ վերլուծություն
ԱնդամակցությունPolish Academy of Learning?, Լվովի գիտական ընկերություն, Polish Mathematical Society? և Լեհական գիտությունների ակադեմիա
Ալմա մատեր«Լվովի պոլիտեխնիկա» ազգային համալսարան և Կրակովի համալսարան
ԿոչումԼեհական գիտությունների ակադեմիա
Գիտական աստիճանփիլիսոփայության դոկտոր (1920)
Տիրապետում է լեզուներինլեհերեն[9]
Գիտական ղեկավարHugo Steinhaus? և Kazimierz Twardowski?[11]
Եղել է գիտական ղեկավարՍտանիսլավ Մազուր[12]
Հայտնի աշակերտներՍտանիսլավ Մազուր
Քաղվածքներ Վիքիքաղվածքում
Stefan Banach Վիքիպահեստում

Ստեֆան Բանախ (լեհ.՝ Stefan Banach, մարտի 30, 1892(1892-03-30)[1][2][3][4][5][6][7], Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[8] - օգոստոսի 31, 1945(1945-08-31)[8][9][2][3][4][5] կամ օգոստոսի 3, 1945(1945-08-03)[6], Լվով, Ուկրաինական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ[8][6]), լեհ ականավոր մաթեմատիկոս, Յան Կազիմիրի համալսարանի պրոֆեսոր (1924), Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկան (1939):

Եղել է Լեհաստանի գիտությունների ակադեմիայի անդամ, ժամանակակից ֆունկցիոնալ վերլուծության ու Լվովի մաթեմատիկական դպրոցի հիմնադիրներից մեկն է:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեֆան Բանախի արձանը Կրակովում

Ստեֆան Բանախը ծնվել է 1892 թվականին Ստեֆան Գրեչեկի ու Կատաժնա Բանախի ընտանիքում, որոնք եղել են հարավլեհական Պոդհալե գավառից: Հայրը եղել է շարքային և ամուսնանալու իրավունք չի ունեցել, իսկ մայրը եղել է չափազանց աղքատ, որպեսզի կարողանա պահել երեխային, այդ պատճառով էլ իր մանկության վաղ տարիները Բանախն անցկացրել է մորական տատի մոտ:

Կրակովյան 4-րդ գիմնազիայում սովորելուց հետո (1902-1910) ընդունվել է Լվովի պոլիտեխնիկական դպրոցի ինժեներիայի ֆակուլտետ ցամաքային ճանապարհային ինժեներիա մասնագիտացմամբ, որտեղ ավարտել է ուսումնական չորրորդ տարին (1913-1914):

1920-1922 թվականներին Լվովի պոլիտեխնիական համալսարանում մաթեմատիկայի ամբիոնում որպես օգնական աշխատել է պրոֆեսոր Անտոնի Լոմնիցկու մոտ: Հրատարակել է մի շարք գիտական աշխատություններ: 1920 թվականին պաշտպանել է ատենախոսություն և ստացել փիլիսոփայության դոկոտորի կոչում: 1922 թվականից զբաղեցրել է պրոֆեսորի և մաթեմատիկայի ամբիոնի ղեկավարի պաշտոն, իսկ 1927 թվականից դարձել է Լվովի համալսարանի առանձին ամբիոնի վարիչ: 1924 թվականին ընտրվել է Գիտության լեհական ակադեմիայի թղթակից-անդամ:

1939 թվականի մարտից մինչև կյանքի վերջը (1945) նախագահել է Լեհական մաթեմատիկական ընկերությունը, եղել է Գիտության լեհական ակադեմիայի դափնեկիր (1939): 1939 թվականին, երբ Արևմտյան Ուկրաինան միացել է ԽՍՀՄ-ին, զբաղեցրել է Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետի դեկանի պաշտոնը և միաժամանակ ղեկավար պաշտոն զբաղեցրել ՈւԽՍՀ-ի Գիտությունների ակադեմիայի մաթեմատիկայի ինստիտուտում: Որոշ ժամանակ նա համատեղության կարգով ղեկավարել է նաև Լվովի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի տեսական մեխանիկայի ֆակուլտետը: 1940 թվականին ընտրվել է Լվովի քաղաքային խորհրդի անդամ:

Ստեֆան Բանախի և լեհ մեկ այլ մաթեմատիկոս Օտտո Նիկոդիմի արձանը Կրակովում

2017 թվականին, երբ պատրաստվում էին նշելու Ստեֆան Բանախի 125-ամյակը և մանրամասն ուսումնասիրում էին արխիվները, պարզվել է, որ Բանախը, չնայած խորհրդային շրջանի աղբյուրների փաստարկումների, չի հանդիսացել ՈւԽՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ[13]:

Գերմանական բռնազավթման տարիներին Լվովի համալսարանը փակվել է, իսկ Բանախը հայտնվել է բանտում, սակայն կարճ ժամանակ անց դուրս է եկել և կարողացել է աշխատանքի անցնել գիտահետազոտական ինստիտուտում պրոֆեսոր Ռուդոլֆ Վայգլի ղեկավարությամբ. այնտեղ փորձում էին տիֆի դեմ պատվաստանյութ ստանալ: Սա այն քիչ հնարավորություններից մեկն էր, որի շնորհիվ Բանախը կարող էր աշխատել օկուպացված Լվովում: Բանախի հետ այդ նախագծի շուրջ աշխատում էին լեհական մտավորականության այլ ներկայացուցիչներ ևս:

Լվովի ազատագրումից հետո Բանախը կրկին գլխավորել է Լվովի համալսարանի ֆիզմաթ ֆակուլտետը և օգնել այն վերականգնելուն` այդ ընթացքում նաև դիտարկելով Կրակով մեկնելու տարբերակը, որտեղ նրան առաջարկում էին գլխավորել Յագելոնի համալսարանի համապատասխան ֆակուլտետը: Նրա թեկնածությունը նաև շոշափվել է Լեհաստանի կրթության նախարարի պաշտոնի համար, սակայն հիվանդությունը (թոքերի քաղցկեղ), որ նրա մոտ ախտորոշվել էր հունվարին, և մահն օգոստոսին կիսատ են թողել գիտնականի նպատակների իրագործումը:

Ստեֆան Բանախը մահացել է 1945 թվականի օգոստոսի 31-ին, թաղված է Լիչակովի գերեզմանատանը:

1946 թվականին Բանախի անունով է անվանակոչվել Լվովի փողոցներից մեկը:

Գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանախն ապացուցել է բաց արտացոլման թեորեմը: Առաջ է քաշել վարկած (Բանախի վարկած). ցանկացած բաժանելի բանախյան տարածք ունի հաշվարկելի հիմք[14]:

Բանախը մաթեմատիկոսների մասին ասել է.

Aquote1.png Մաթեմատիկոսը նա է, որ կարողանում է համաբանություններ գտնել տարբեր պնդումների միջև, իսկ լավագույն մաթեմատիկոսը նա է, որ սահմանում է ապացույցների համաբանություն: Առավել ուժեղ մաթեմատիկոսը նա է, որ սահմանում է համաբանությունների ապացույցները, իսկ ամենից ուժեղ մաթեմատիկոսը նկատում է տեսությունների համաբանությունը, բայց կարելի է պատկերացնել նաև այն, թե ով է տեսնում համաբանությունների մեջ եղած համաբանությունները: Aquote2.png


Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեֆան Բանախի գերեզմանը Լվովի Լիչակովի գերեզմանատանը
  • Լեհական մաթեմատիկական ընկերությունը սահմանել է Բանախի մրցանակ (1946), նրա անունով են կոչվել բազմաթիվ քաղաքների փողոցներ:
  • 1972 թվականին Մաթեմատիկայի ինստիտուտին կից ստեղծվել է Ստեֆան Բանախի անվան միջազգային մաթեմատիկական կենտրոնը:
  • 1992 թվականին Բանախի հարյուրամյակի կապակցությամբ սահմանվել է Ստեֆան Բանախի շքանշան, որը տրվում է մաթեմատիկական գիտություններում ունեցած առանձնահատուկ ներդրումների համար[15]:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Rachunek różniczkowy i całkowy (tom 1), wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów, 1929, s. 294 (լեհ.)
  • Rachunek różniczkowy i całkowy (tom 2), wyd. Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa, 1930, s. 248 (լեհ.)
  • Teoria operacji. Tom I: Operacje liniowe, wyd. Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki, Warszawa, 1931, s. VIII + 236 (լեհ.)
  • Théorie des opérations linéaires, Warszawa, 1932 (ֆր.)
  • Banach S. Mechanika. — Warszawa-Lwów-Wilno, 1938. (լեհ.)
  • Banach S. Mechanics. — Warszawa-Wrocław, 1951. (անգլ.)
  • Banach S. Wstęp do teorii funkcji rzeczywistych. — Warszawa-Wrocław, 1951. (լեհ.)
  • Banach S. Œuvres. — Warszawa: PWN, 1967. — Т. 1.
  • Banach S. Œuvres. — Warszawa: PWN, 1979. — Т. 2.
  • Банах С. Дифференциальное и интегральное исчисление = Rachunek różniczkowy i całkowy / Перевод с польского и редакция С.И. Зуховицкого. — Издание 2-е, исправленное и дополненное. — М.: Наука, 1966. — 437 с.(չաշխատող հղում)
  • Банах С. Курс функціонального аналізу (лінійні операції). — К.: Радянська школа, 1948. — 424 с.(ուկր.)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Стефан Банах. // Успехи математических наук. Новая серия. — 1946. — Т. 1, вып. 3—4 (имеется библиография работ Банаха).
  • Математики. Механики. Биографический справочник / Сост. А. Н. Боголюбов. — Киев: Наукова думка, 1983. — С. 30. — 639 с.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #11865697X // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Store norske leksikon — 1978.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Czech National Authority Database
  7. 7,0 7,1 սեփականություն
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Банах Стефан // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  10. Личаківський некрополь — P. 119.
  11. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  12. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  13. Самойленко А. М., Банах Т. О.,Стефан Банах і математика у Львові в першій половині ХХ століття (до 125-річчя від дня народження) // Вісник НАН України, 2017, No 11. — С. 92—102.
  14. Соболев В. И. Лекции по дополнительным главам математического анализа. — М.: Наука, 1968 — стр. 214.
  15. Instytut Matematyczny PAN — Medal im. S. Banacha