Սոֆոկլես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Սոփոկլեսից)
Jump to navigation Jump to search
Սոֆոկլես
Ny Carlsberg Glyptothek - Sophokles.jpg
Ծնվել է մոտ. մ. թ. ա. 496[1]
Ծննդավայր Կոլոնոս
Վախճանվել է մ. թ. ա. 406[1]
Վախճանի վայր Աթենք, Հին Աթենք
Մասնագիտություն ողբերգակ
Լեզու հին հունարեն
Ազգություն հույն
Քաղաքացիություն Հին Աթենք
Ժանրեր հին հունական ողբերգություն
Ուշագրավ աշխատանքներ Էդիպուս արքա, Oedipus at Colonus, Անտիգոնե, Philoctetes, Ajax, Electra և Trachiniae
Զավակներ Iophon[2] և Ariston
Սոֆոկլես Վիքիքաղվածքում
Sophocles Վիքիպահեստում

Սոֆոկլես[3][4] ((/ˈsɒfəkliːz/, հին հուն․՝ Σοφοκλῆς, Sophoklēs, մոտ մ.թ.ա. 497/6 – 406/5 մ.թ.ա., ձմեռ)[5], հին հույն երեք ողբերգակներից մեկը, ում գործերը պահպանվել են: Նրա առաջին թատերախաղերը գրվել են ավելի ուշ, քան Էսքիլոսինը, բայց Եվրիպիդեսի գործերից ավելի վաղ կամ գրեթե նույն ժամանակ: Սոֆոկլեսը գրել է շուրջ 123 պիես[6], սակայն դրանցից ամբողջությամբ պահպանվել են միայն հետևյալ յոթը՝ «Այաս», «Անտիգոնե», «Տրաքինուհիներ», «Էդիպուս արքա», «Էլեկտրա», «Ֆիլոկտետես» և «Էդիպուսը Կոլոնոսում» [7]: Շուրջ 50 տարի Սոֆոկլեսը ամենահայտնի թատերագիրն է ճանաչվել Աթենք քաղաք-պետությունում, բազմիցս հաղթել այստեղ անցկացվող մրցույթներում, որոնք տեղի էին ունենում Լենեայի և Դիոնիսոսի կրոնական փառատոների ժամանակ: Նա մասնակցել է ավելի քան 30 մրցույթի, հաղթել է մոտ 24 անգամ և երբեք երկրորդ հորիզոնականից ցածր տեղ չի զբաղեցրել: Էսքիլոսը հաղթել է 13 մրցույթում և երբեմն պարտվել է Սոֆոկլեսին, մինչդեռ Եվրիպիդեսը հաղթել է չորս մրցույթում[8]:

Սոֆոկլեսի ամենահայտնի ողբերգություններն են «Էդիպուսը» և «Անտիոգենեն»: Դրանց սովորաբար անվանում են «Թեբեական» ողբերգություններ, ընդ որում՝ այդ երկուսից յուրաքանչյուրը մաս է կազմել մի-մի առանձին քառերգության, որոնց մնացած երեքական մասերը կորել են:

Սոֆոկլեսն ազդել է թատերգության զարգացման վրա, հատկապես նրանով, որ ավելացրել է երրորդ դերասանին՝ դրանով իսկ կրճատելով երգչախմբի դերը դիպաշարը (սյուժեն) ներկայացնելու գործում և ավելի մեծ դինամիզմ (շարժունակություն) հաղորդելով թատերախաղին: Բացի այդ, նրա ստեղծած կերպարներն առավել ամբողջական են, քան նախորդ թատերագիրներինը, ինչպես, օրինակ, Էսքիլեսի կերպարները [9]:

Կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրողի մարմարյա արձանը, հավանաբար Սոֆոկլեսը

Սոֆոկլեսի հայրը՝ Սոփիլուսը, հարուստ էր և անդամակցում էր Ատտիկայի Հիպեոս Կոլոնուսի փոքրիկ համայնքին, որը դարձել էր իր պիեսներից մեկի գեղարվեստական միջավայրը: Հավանաբար նա ծնվել է այստեղ[10][11]: Սոֆոկլեսը ծնվել է Մարաթոնյան ճակատամարտից մի քանի տարի առաջ, ք.ա. 490 թ․ (ստույգ թվականը անհայտ է, հավանաբար 497/6 թ․)[10][12]: Սոֆոկլեսը ծնվել է հարուստ ընտանիքում (հայրը զենք էր պատրաստում) և լավ կրթություն է ստացել: Սոֆոկլեսի առաջին գրական փառքը եղել է Ք.ա. 468 թվականին, երբ նա արժանացավ առաջին մրցանակին Դիոնիսիոսի թատրոնի մրցույթում[10][13]՝ այդպիսով առավելության հասնելով այդ ժամանակների աթենյան թատերգության վարպետի՝ Էսքիլեսի հանդեպ: Ըստ Պլուտարքոսի հաղթանակը տրվեց անսովոր հանգամանքներում: Ընդունված կարգով՝ վիճակահանությամբ, դատավորներին ընտրելու փոխարեն՝ արքոնտն առաջարկում է Կիմոնին և մեկ այլ ստրատեգոսի որոշել հաղթողին։ Պլուտարքոսը հետագայում պնդում է, որ հենց այս պարտությունից հետո էսքիլեսը շուտով մեկնում է Սիցիլիա[14]: Թեև Պլուտարքոսը հաստատում է , որ սա Սոֆոկլեսի առաջին գործն էր, սակայն այժմ կարծում են , որ նրա առաջին գործը հավանաբար գրվել է Ք.ա. 470 թվականին[11]: Տրիպտոլեմուսը հավանաբար այն գործերից մեկն էր, որը նա ներկայացրել էր այդ փառատոնին[11]:

Ք․ա․ 480 թվականին Սոֆոկլեսն ընտրվում է ղեկավար մի երգչախմբի, որը երգեր պիտի ձոներ աստվածներին՝ այդպիսով տոնելով Սալամիսի ճակատամարտում հույների հաղթանակը պարսիկների դեմ [15]: Իր գործունեության վաղ շրջանում Կիմոնը եղել է նրա հովանավորը[10]: Մ.թ.ա 443/2 նա ծառայում էր Հելլենոթամիայում կամ Աթենքի գանձապահ՝ օգնելով կառավարել քաղաքի ֆինանսները Պերսիկլեսի քաղաքական իշխանության ժամանակ[10]: Սոֆոկլեսի համաձայն ք. ա. 441 նա դարձել է տաս գեներալներից մեկը, որ գործադիր պաշտոնյա էր Աթենքում՝ որպես Պերսիկլեսի կրտսեր գործընկեր : Նա նաև միացավ Սամոսի դեմ Աթենյան քարոզարշավին[16]: Մ.թ.ա 420 նա ընդունեց և իր տան զոհասեղնաին դրեց Ասկլեպիոսի պատկերը, երբ այդ աստվածությունը ներկայացվեց աթենացիներին: Դրա համար աթենացիների կողմից նա հետմահու մականուն ստացավ՝ Դեքսիոն (ընդունող), [17]: Մ.թ.ա 413 նա միաժամանակ ընտրվեց լիազորներից մեկը, ով հակազդեց Պելոպոնեսյան պատերազմի ժամանակ Սիցիլիայում աթենացիների ավերիչ ուժի դեմ[18]:

Սոփոկլեսը մահացել է 90 կամ 91 տարեկանում ձմռանը ք. ա. 406/5՝ հասցնելով իր կյանքի ընթացքում տեսնել Պարսկական պատերազմում հույների հաղթարշավը, ինչպես նաև Պելոպոնեսյան պատերազմի արյունահեղությունը[10]: Դասական անտիկ շրջանի հայտնի տղամարդկանց նման նրա մահը ևս ուղեկցվել է մի շարք անստույգ պատմություններով: Ամենահայտնի մահվան վարկածը այն է, որ նա փորձում էր առանց շունչ քաշելու անգիր ասել իր Անտոգենեից : Մյուս վարկածը այն է, որ նա խեղդվել է խաղող ուտելիս Անթեսթերիայում՝ Աթենքի փառատոնի ժամանակ: Երրորդ վարկածի համաձայն նա մահացել է երջանկությունից Դիոնիսիա քաղաքում իր գլխավոր հաղթանակից հետո[19]: Մի քանի ամիս հետո մի երգիծաբան պոետ իր գործում, որը վերնագրված էր Մուսաները , գրեց մի գովեստ ՙՙՕրհնյալ է Սոփոկլեսը, ով ունեցավ երկար կյանք, միաժամանակ երջանիկ և տաղանդավոր մարդ էր և գրել էր բազմաթիվ լավ տրագեդիաներ: Նա մահացավ առանց տառապելու որևէ դժբախտությունից "[20]: Համաձայն մեկ այլ վարկածի նրա հարազատ որդիները, փորձել են Սոփոկլեսին կյանքի վերջին շրջանում անգործունյա հայտարարել[21]: Իր որդիներից մեկը և թոռը դարձել են դրամատուրգներ[22]: Մի շարք անտիկ աղբյուրներ նշում են, որ Սոփոկլեսսը հոմոսեքսուալ էր կամ բիսեքսուալ: Աթենեոսը նշում էր, որ Սոփոկլեսը սիրում էր տղաներին ինչպես Էվրիպիդեսը սիրում էր կանանց: Պոետ Իոն Խիոսացին պատմում է գագաթնաժողովի ժամանակ Սոֆոկլեսի գայթակղության մասին:

Գործերը և գրական ժառանգությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հույն դերասանի Էյոնի դիմանկար, Սոփոկլես Անդրոմեդա մ.թ.ա 430

Սոֆոկլեսի ամենավաղ նորարությունը երրորդ դերասանի ավելացումն էր, որը հետագայում նվազեցրել է երգչախմբի դերը և մեծ հնարավորություն ստեղծել հերոսների զարգացման համար, ինչպես նաև հերոսների միջև կոնֆլիկտի առկայության ներդրումը[23]: Էսքիլեսը, որը նախապատվությունը տալիս էր Աթենական դրամատուրգիային ևս ընդունեց երրորդ կերպարի առկայությունը իր գործերում մինչև իր մահը[23]: Արիստոտելը քննադատում էր Սոֆոկլեսին սցենոգրաֆիայի և բնապատկերի համար: Բայց այն չտևեց մինչև հին վարպետ Էսքիլեսի մահը, մ.թ.ա 456 Սոֆոկլեսը դարձավ Աթենքի նշանավոր դրամատուրգ.[24]: Դրանից հետո Սոֆոկլեսը հաղթեց դրամայի մրցույթում՝ 18 անգամ Դիոնիսոսի և 6 անգամ Լենայայի փառատոններում[24]: Դրամատիկ գործերի կառուցվածքից բացի Սոֆոկլեսի աշխատանքը հայտնի է կերպարների խորը զարգացմամբ՝ համեմատած վաղ գործերի[23]: Նրա համբավը այնքան բարձր էր, որ օտար տիրակալները հրավիրում էին Սոֆոկլեսին իրենց արքունիք, ու թեև Էսքիլեսը մահացավ Սիցիլիայում կամ Էվրիպիդեսը ժամանակ անցկացրեց Մակեդոնիայում, Սոֆոկլեսը երբեք չայցելեց հրավիրյալ վայրեր [5]: Արիստոտելը օգտագործել էդիպուս արքա իր Պոետիկայի համար (մ.թ.ա 335), որպես տրագեիայի բարձրագույն դրսևորում, որը նշանակում էր բարձր հարգանք հույների կողմից [25]:

Յոթ գործերից միայն երկուսն են պահպանվել, որոնք կարելի է հստակ թվագրել՝ փիլիսոփայությունը (մ.թ.ա 409) և Էդիպուսը Կոլոնուսում (մ.թ.ա 401 բեմադրվել է Սոփոկլեսի մահից հետո թոռան կողմից)[26]: Մյուսները՝ Էլեկտրան ունի ոճային նմանություն այս գործերի հետ, որը ցույց է տալիս, որ հավանաբար ավելի ուշ է գրվել: Այաքսը, Անտոգինեն և Թրաքինեն սովորաբար մտածելու տեղիք են տալիս, վաղ գործեր են ՝ հիմնվելով ոճային առանձնահատկությունների վրա, իսկ Էդիպուս արքա միջին շրջանի գործերից է : Սոֆոկլեսի գործերի մեծ մասը վաղ շրջանի ճակատագրապաշտության արդյունք է , որը սկզբնավորվել է Սոկրատեսի մտածողությունից , որպես հունական տրագեդիայի խորը ավանդույթ[27][28]:

Թեբեական թատերախաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեբեական պիեսները բաղկացած են երեք գործերից. Էդիպուս արքան (որը նաև կոչվում է Էդիպուս Տիրաննուս կամ Էդիպուս արքա), Էդիպուսը Կոլոնուսում և Անտիգոնե: Այս երեք պիեսները Էդիպուս արքայի տիրապետության ժամանակ և հետո առնչվում են Թեբեի ճակատագրի հետ [29]: Դրանք տպագրվել են նույն անվան տակ[30]: Սոֆոկլեսը հավանաբար գրել է երեք պիեսները առանձին փառատոնային մրցույթների համար, շատ տարիներ առաջ: Թեբեական պիեսները իրական եռերգություն չեն, քանի որ երեք պիեսները ներկայացնում են շարունակական պատմություն, բայց դրանք նաև ՙՙսերիալներ չեն ՚՚ քանի որ կան մի շարք անհամապատասխանություններ[29]: Նա միաժամանակ գրել է նաև այլ գործեր, ինչպես օրինակ Էպիգոնեն, որից միայն հատվածներ են պահպանվել[31]։

Յուրաքանչյուր պիես արտահայտում է Էպիդուսի միֆական հեքիաթը, որը սպանեց հորը և ամուսնացավ իր մոր հետ՝ առանց իմանալու որ նւրանք իր ծնողներն են : Նրա ընտանիքը դատապարտված էր երեք սերունդ:

Էդիպուս արքայում Էդիպուսը գլխավոր դերակատարն է : Էդիպուսին լքել են նրա ծնողները՝ Լայուսը և Ջոկաստան, մարգարեության կատարումը կանխարգելելու համար: Էպիդուսը հանկարծակի իմանում է Դելֆյան պատգամախոսից իր մասին մարգարեությունը, որ նա սպանելու է իր հորը և ամուսնանալու է իր մոր հետ: Էդիպուսը որոշում է փախչել իր ճակատագրից, որպեսզի չվնասի իր ծնողներին: Նա այդ ժամանակ չգիտեր, որ որդեգրված է: Ճանապարհի խաչմերուկում Էդիպուսը հանդիպում է մի մարդու՝ ծառաների ուղեկցությամբ: Էդիպուսը և այդ մարդը մենամարտում են և Էդիպուսը սպանում է այդ մարդուն, որը նրա հայրն էր, չնայած Էդիպուսը չգիտեր այդ մասին: Նա դառնում է Թեբեի առաջնորդը, այն բանից հետո, երբ լուծում է Սֆինքսի հանելուկը: Այդ ընթացքում նա ամուսնանում է այրի թագուհու հետ, ով իր մայրն էր: Տեղի է ունենում սարսափելին, երբ ճշմարտությունը բացահայտվում է: Թագուհին ինքնասպան է լինում, իսկ էպիդուսը կուրացնում է ինքն իրեն և հեռանում Թեբեից: Պիեսի վերջաբանում օրենքը վերականգնվում է: Քրեոնը՝ Ջոկաստայի եղբայրը, դառնում է թագավոր և Էպիդուսը խնդրում է նրան հոգ տանել իր երեխաների մասին: Էպիդուսի երեխաները միշտ կրելու են ամոթի ծանրությունը իրենց հոր գործողությունների պատճառով[32]:

Անտիգոնեում գլխավոր կերպարը Էդիպուսի դուստրն է՝ Անտիգոնեն: «Էպիդուսը Կոլոնուսում», գործում են Էպիդուսը և իր դուստրը՝ Անտոգենեն, ժամանում են Կոլոնուս կոչվող գյուղաքաղաք, որտեղ հանդիպում են Թեսևսին, Աթենքի թագավորին: Էպիդուսը մահանում է, և նրա որդիների Պոլինեսեսի և Էթոքլիսի միջև պայքար է սկսվում: Անտիգոնեն տառապում է, որ իր եղբոր մարմինը թաղված չէ:

Երկրի թագավորը՝ Քրեոնը, արգելել է նրա թաղումը, քանի որ նա քաղաքի դավաճան է: Անտիգոնեն որոշում է թաղել նրա մարմինը և վախենում է իր գործողությունների համար: Քրեոնը դատապարտում է նրան մահվան: Հանկարծ Քրեոնը որոշում է ազատել նրան պատիժներից, բայց որոշումը ուշանում է : Անտիգոնեն ինքնասպան է լինում: Անտիգոնեի մահը պատճառ է դառնում այլ մարդկանց մահվան համար՝ արքայի որդու, որը ամուսնացած էր Անտիգոնեի հետ և արքայի կնոջ, որը նույնպես ինքնասպան է լինում իր միակ որդու մահվանից հետո:

Կառուցվածքը և անհամապատասխանությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիպուսը Կոլոնոսում . կտավը՝ Ժան-Անտուան-Թեոդոր Գիրուս (1788), Դալլասի արվեստի թանգարան

Սոֆոկլեսի պիեսները գրվել են 36 տարիների ընթացքում և չեն կազմվել ժամանակագրական կարգով: Անտիգոնեն, Էդիպուս արքան և Էդիպուսը Կոլոնուսում չեն կազմվել իբրև եռերգություն: Մի խումբ պիեսներ բեմադրվել են միասին, սակայն դրանք մնում են տարբեր պիեսների առանձին մասեր: Արդյունքում կան մի շարք անհամապատասխանություններ: Աներկբա արքա Քրեոնը, Ապպոլոյի հետ խորհրդակցելով, որոշում է էդիպուսին աքսորել Թեբեից: Էդիպուս արքայի վերջաբանում Քրեոնը միևնույն ժամանակ հանձնարարում է փնտրել Էդիպուսի դուստրերին՝ Անտիգոնեին և Իսմենեին: Ի հակադրություն մյուս պիեսներում կա պայքար Էդիպուսի որդիների ՝ Էթոկլեսի և Պոլինիսեի միջև, իրավահաջորդության համար: Էդիպուսը Կոլոնուսում Իսմենեն բացատրում է, որ իրենց լքված ընտանիքի ծագման լույսի ներքո իր եղբայրները կամենում են հրաժարվել գահից: Այնուամենայնիվ նրանք հանկարծակի որոշում են ղեկավարել հոգևոր դասը, և եղբայրներից յուրաքանչյուրը վիճարկում է մյուսի իրավունքը: Որպես ավելացում նշենք, որ երկու եղբայրները ևս մեղավոր են, քանի որ համաձայն են իրենց հոր արտաքսմանը, որը նրանց դեմ ամենամեծ մեղադրանքն է[29]:

Սոֆոկլեսն իր երկերի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պլուտարքոսի տրակտատի մի պարբերության մեջ (De Profectibus in Virtute 7) Սոֆոկլեսը քննարկում է իր իսկ աճն իբրև գրող։ Պլուտարքոսի այս տրակտատի աղբյուրն ամենայն հավանականությամբ Epidemiae of Ion of Chios գիրքն է, որում պահպանվել են Սոֆոկլեսի շատ զրույցներ։ Ենթադրվում է, որ հենց այս գիրքն է պարունակում Սոֆոկլեսի կարծիքն իր զարգացման մասին, քանի որ Իոնը Սոֆոկլեսի ընկերն էր, իսկ Պլուտարքոսն էլ կիրառել է այդ գիրքը[33]։ Չնայած Պլուտարքոսի որոշ մեկնաբաններ կարծում են, որ Սոֆոկլեսն ասում է, թե ինքն ընդօրինակել է Էսքիլեսին, թարգմանությունը նույնը չի ասում, այլ այն, որ նա ծաղրել է Էսքիլեսի գրվածքները։ Ս․ Մ․ Բոուրան վիճարկում է թարգմանության հետևյալ տողը․ «Լիովին ուսումնասիրելով Էսքիլեսի մեծությունը, հետո իմ սեփական հայտնագործության ցավալի հնարամտությունը, այժմ երրորդ ելույթով փոխվում է մտքերի արտահայտման իմ ոճը՝ դառնալով առավել հղկված և արտահայտիչ»[34]։

Այստեղ Սոֆոկլեսն ասում է, որ ինքն ավարտել է Էսքիլեսի երկերի մակարդակը՝ նկատի ունենալով, որ անցել է Էսքիլեսի ոճն ընդօրինակելու փուլով, բայց արդեն ավարտել է այն։ Սոֆոկլեսի կարծիքը Էսքիլեսի մասին շատ խառն է։ Նա միանշանակորեն բավականին հարգում էր Էսքիլեսին և իր գործունեության վաղ շրջանում նրան նմանվելու փորձեր կատարել է, սակայն նա վերապահումներ ուներ Էսքիլեսի ոճի վերաբերյալ[35], որը և վերջ դրեց նրան ընդօրինակելուն։ Սոֆոկլեսի առաջին բեմելը, երբ նա ընդօրինակում է Էսքիլեսին, հիշատակվում է որպես «լեզվի էսքիլեսյան պերճանք»[36]։ Սոֆոկլեսի երկրորդ ելույթը ամբողջապես ինքնուրույն էր։ Նա ներկայացնում է հանդիսատեսի շրջանում զգացմունքներ արթնացնելու նոր ձևեր, ինչպես իր «Այաքսում», երբ Այաքսը ծաղրի է ենթարկվում Աթենեի կողմից, բեմը դատարկվում է, որպեսզի նա միայնակ լինի ինքնասպանություն կատարելու համար[37]։ Սոֆոկլեսը իր կայացման անդրադառնալով՝ հիշատակում է իր երրորդ ելույթը՝ տարբեր մյուս երկուսից։ Այս մեկի ժամանակ նա առավել մեծ ուշադրություն է դարձնում մտքերի արտահայտմանը։ Նրա կերպարները խոսում են շատ բնական ձևով և իրենց կերպարի ապրումներին համապատասխան արտահայտչականությամբ[38]։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Beer, Josh (2004). Sophocles and the Tragedy of Athenian Democracy. Greenwood Publishing. 0-313-28946-8
  • Bowra C.M. (1940)։ «Sophocles on His Own Development»։ American Journal of Philology 61 (4): 385–401։ JSTOR 291377։ doi:10.2307/291377։ (subscription required (help)) 
  • Finkel Raphael։ «Adler number: sigma,815»։ Suda on Line: Byzantine Lexicography։ Վերցված է 2007-03-14 
  • Freeman, Charles. (1999). The Greek Achievement: The Foundation of the Western World. New York: Viking Press. 0-670-88515-0
  • Hubbard, Thomas K. (2003). Homosexuality in Greece and Rome: A Sourcebook of Basic Documents.
  • Johnson, Marguerite & Terry Ryan (2005). Sexuality in Greek and Roman Society and Literature: A Sourcebook. Routledge. 0-415-17331-0
  • Lloyd-Jones, Hugh & Wilson, Nigel Guy (ed.) (1990). Sophoclis: Fabulae. Oxford Classical Texts.
  • Lloyd-Jones, Hugh (ed.) (1994). Sophocles: Ajax. Electra. Oedipus Tyrannus. Edited and translated by Hugh Lloyd-Jones, Loeb Classical Library No. 20.
  • Lloyd-Jones, Hugh (ed.) (1994). Sophocles: Antigone. The Women of Trachis. Philoctetes. Oedipus at Colonus. Edited and translated by Hugh Lloyd-Jones, Loeb Classical Library No. 21.
  • Lloyd-Jones, Hugh (ed.) (1996). Sophocles: Fragments. Edited and translated by Hugh Lloyd-Jones, Loeb Classical Library No. 483.
  • Lucas, Donald William (1964). The Greek Tragic Poets. W.W. Norton & Co.
  • Plato. Plato in Twelve Volumes, Vols. 5 & 6 translated by Paul Shorey. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1969.
  • Schultz, Ferdinand (1835). De vita Sophoclis poetae commentatio. Phil. Diss., Berlin.
  • Scullion, Scott (2002). Tragic dates, Classical Quarterly, new sequence 52, pp. 81–101.
  • Seaford Richard A. S. (2003)։ «Satyric drama»։ in Simon Hornblower and Antony Spawforth։ The Oxford Classical Dictionary (revised 3rd ed.)։ Oxford: Oxford University Press։ էջ 1361։ ISBN 978-0-19-860641-3 
  • Smith Philip (1867)։ «Sophocles»։ in William Smith։ Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology 3։ Boston: Little, Brown, and Company։ էջեր 865–73։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 February 2007-ին։ Վերցված է 2007-02-19 
  • Sommerstein, Alan Herbert (2002). Greek Drama and Dramatists. Routledge. 0-415-26027-2
  • Sommerstein, Alan Herbert (2007). "General Introduction" pp. xi–xxix in Sommerstein, A.H., Fitzpatrick, D. and Tallboy, T. Sophocles: Selected Fragmentary Plays: Volume 1. Aris and Phillips. 0-85668-766-9
  • Sophocles. Sophocles I: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone. 2nd ed. Grene, David and Lattimore, Richard, eds. Chicago: University of Chicago, 1991.
  • Encyclopædia Britannica, Inc. "Macropaedia Knowledge In Depth." The New Encyclopædia Britannica Volume 20. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc., 2005. 344–46.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #11925151n // Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի ընդհանուր քարտագրացուցակ
  2. Любкер Ф. Iophon // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, Л. А. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 665.
  3. Սոֆոկլես, Թոփչյան Արամ, Էդոյան Հենրիկ (2016)։ Մուրադյան Գոհար, ed.։ Ողբերգություններ։ Երևան: Զանգակ։ ISBN 9789939684482 
  4. Էսքիլես, Սոֆոկլես, Եվրիպիդես, Համբարձումյան Համազասպ Ասատուրի, Քալանթար Լևոն Ալեքսանդրի, eds. (1950)։ Հույն ողբերգակներ։ Երևան: Հայպետհրատ 
  5. 5,0 5,1 Sommerstein (2002), p. 41.
  6. The exact number is unknown, the Suda says he wrote 123, another ancient source says 130, but no exact number "is possible", see Lloyd-Jones 2003, p. 3.
  7. Suda (ed. Finkel et al.): s.v. Σοφοκλῆς.
  8. ՍոֆոկլեսԲրիտանիկա հանրագիտարանում
  9. Freeman, p. 247.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ S412 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  11. 11,0 11,1 11,2 Sommerstein (2007), p. xi.
  12. Lloyd-Jones 1994, p. 7.
  13. Freeman, p. 246.
  14. Life of Cimon 8. Plutarch is mistaken about Aeschylus' death during this trip; he went on to produce dramas in Athens for another decade.
  15. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama: An International Reference Work in 5 Volumes, Volume 1, "Sophocles".
  16. Beer 2004, p. 69.
  17. Clinton, Kevin "The Epidauria and the Arrival of Asclepius in Athens", in Ancient Greek Cult Practice from the Epigraphical Evidence, edited by R. Hägg, Stockholm, 1994.
  18. Lloyd-Jones 1994, pp. 12–13.
  19. Schultz 1835, pp. 150–1.
  20. Lucas 1964, p. 128.
  21. Cicero recounts this story in his De Senectute 7.22.
  22. Sommerstein (2002), pp. 41–42.
  23. 23,0 23,1 23,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ F2472 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. 24,0 24,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ S413 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. Aristotle. Ars Poetica.
  26. The first printed edition of the seven plays is by Aldus Manutius in Venice 1502: Sophoclis tragaediae Կաղապար:Sic septem cum commentariis. Despite the addition 'cum commentariis' in the title, the Aldine edition did not include the ancient scholia to Sophocles. These had to wait until 1518 when Janus Lascaris brought out the relevant edition in Rome.
  27. Lloyd-Jones 1994, pp. 8-9.
  28. Scullion, pp. 85–86, rejects attempts to date Antigone to shortly before 441/0 based on an anecdote that the play led to Sophocles' election as general. On other grounds, he cautiously suggests c. 450 BC.
  29. 29,0 29,1 29,2 Sophocles, ed Grene and Lattimore, pp. 1–2.
  30. See for example: "Sophocles: The Theban Plays", Penguin Books, 1947; Sophocles I: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone, University of Chicago, 1991; Sophocles: The Theban Plays: Antigone/King Oidipous/Oidipous at Colonus, Focus Publishing/R. Pullins Company, 2002; Sophocles, The Oedipus Cycle: Oedipus Rex, Oedipus at Colonus, Antigone, Harvest Books, 2002; Sophocles, Works, Loeb Classical Library, Vol I. London, W. Heinemann; New York,Macmillan, 1912 (often reprinted) - the 1994 Loeb, however, prints Sophocles in chronological order.
  31. Murray, Matthew, "Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others", Theatermania, 18 April 2005. Retrieved 9 July 2007.
  32. Sophocles. Oedipus the King. The Norton Anthology of Western Literature. Gen. ed. Peter Simon. 8th ed. Vol. 1. New York: Norton, 1984. 648–52. Print. 0-393-92572-2
  33. Bowra, p. 386.
  34. Bowra, p. 401.
  35. Bowra, p. 389.
  36. Bowra, p. 392.
  37. Bowra, p. 396.
  38. Bowra, pp. 385–401.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Սոֆոկլես հոդվածին

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]