Սոփոկլես

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սոփոկլես
Ny Carlsberg Glyptothek - Sophokles.jpg
Ծնվել է մոտ. մ. թ. ա. 496[1]
Ծննդավայր Կոլոնոս
Վախճանվել է մ. թ. ա. 406[1]
Վախճանի վայր Աթենք, Հին Աթենք
Մասնագիտություն ողբագիր
Լեզու հին հունարեն
Ազգություն հույն
Քաղաքացիություն Հին Աթենք
Ժանրեր հին հունական ողբերգություն
Ուշագրավ աշխատանքներ Էդիպուս արքա, Oedipus at Colonus, Անտիգոնե, Philoctetes, Ajax, Electra և Trachiniae
Զավակներ Iophon[2] և Ariston
Սոփոկլես Վիքիքաղվածքում
Sophocles Վիքիպահեստում

Սոփոկլես (հին հուն․՝ Σοφοκλῆς, Sophoklēs, մոտ մ.թ.ա. 497/6 – 406/5 մ.թ.ա., ձմեռ)[3], նա երեք հին հունական ողբերգակներից է, ում գործերը պահպանվել են: Նրա առաջին պիեսները գրվել են ավելի ուշ քան Էսքիլեսինը, բայց ավելի վաղ կամ համաժամանակյա քան Էվրիպիդեսի գործերը: Սոփոկլեսը գրել է ավելի քան 120 պիեսներ[4] իր կյանքի ընթացքում, բայց միայն գործերից 7-ն են պահպանվել ամբողջական տեսքով. Այաքս, Անտիգոնե, Թրավիսի կինը, Էդիպուս Ռեքս, Էլեկտրա, Փիլիսոփայություն, և Էդիպուսը Կոլոնուսում[5]: Գրեթե 50 տարի Սոփոկլեսը ամենահայտնի դրամատուրգն էր Աթենքի քաղաքներում անցկացվող մրցույթներում, որոնք տեղի էին ունենում Լենեայի և Դիոնիսիոսի կրոնական փառատոններում: Նա մրցել է ավելի քան 30 մրցաշարերում: Նա հաղթել է 24 և երբեք երկրորդ հորիզոնականից ցածր տեղ չի զբաղեցրել: Էսքիլեսը հաղթել է 13 մրցույթներում և երբեմն պարտվել է Սոֆոկլեսին, մինչդեռ Էվրիպիդեսը հաղթել է չորս մրցույթներում[6]:

Սոֆոկլեսի ամենահայտնի տրագեդիաներն են Էդիպուսը և Անտոգենեն: Դրանք սովորաբար հայտնի են որպես Թեբանյան պիեսներ անվանումով: Միաժամանակ յուրաքանչյուր պիեսը կազմում է այլ քառագրության տարբեր մասեր, որոնց մասերը այժմ կորստյան են մատնված: Սոֆոկլեսը ազդել է դրամատուրգիայի զարգացման վրա և ամենակարևորն այն է , որ ավելացրել է երրորդ դերասանին, այդպիսով կարևորել է երգչախումբը, որը ներկայացնում էր սյուժեն: Նա մեծապես զարգացրեց իր հերոսներին, ավելի շատ քան արել են նախկին դրամատուրգները ինչպես օրինակ Էսքիլեսը[7]:

Կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրողի մարմարյա արձանը, հավանաբար Սոֆոկլեսը

Սոփոկլեսի հայրը՝ Սոփիլուսը, հարուստ էր և անդամակցում էր Ատտիկայի Հիպեոս Կոլոնուսի փոքրիկ համայնքին, որը դարձել էր իր պիեսներից մեկի գեղարվեստական միջավայրը: Հավանաբար նա ծնվել է այստեղ[8][9]: Սոֆոկլեսը ծնվել է մի քանի տարի առաջ նախքան ք.ա. 490 Մարաթոնյան ճակատամարտը ( ճիշտ թվականը անհայտ է հավանաբար 497/6 թվականը)[8][10]: Սոփոկլեսը ծնվել է հարուստ ընտանիքում և լավ կրթություն է ստացել: Սոփոկլեսի առաջին գրական փառքը եղել է ք. ա. 468, երբ նա հաղթեց առաջին մրցանակը Դիոնիսիոսի թատրոնի մրցույթում[8][11]: Համաձայն Պլուտարքոսի հաղթանակը տրվեց անսովոր հանգամանքներում: Պլուտարքոսը հետագայում շարունակում է պնդել, որ այս ամենից հետո էսքիլեսը շուտով մեկնում է Սիցիլիա[12]: Թեև Պլուտարքոսը պնդում է , որ սա Սոփոկլեսի առաջին գործն էր, սակայն այժմ կարծում են , որ նրա առաջին գործը հավանաբար եղել է մ.թ.ա 470[9]: Թրիփթելեմուսը, հավանաբար, այն գործն էր, որը նա ներկայացրել էր փառատոնին[9]:

Մ.թ.ա 480 Սոփոկլեսը ընտրվում է մի երգչախմբի ղեկավար, որը տոնում էր հույների հաղթանակը Սալամիսի ճակատամարտում պարսիկների դեմ պատերազմում [13]: Իր գործունեության վաղ շրջանում Սիմոնը եղել է նրա հովանավորը[8]: Մ.թ.ա 443/2 նա ծառայում էր Հելլենոթամիայում կամ Աթենքի գանձապահ՝ օգնելով կառավարել քաղաքի ֆինանսները Պերսիկլեսի քաղաքական իշխանության ժամանակ[8]: Սոֆոկլեսի համաձայն ք. ա. 441 նա դարձել է տաս գեներալներից մեկը, որ գործադիր պաշտոնյա էր Աթենքում՝ որպես Պերսիկլեսի կրտսեր գործընկեր : Նա նաև միացավ Սամոսի դեմ Աթենյան քարոզարշավին[14]: Մ.թ.ա 420 նա ընդունեց և իր տան զոհասեղնաին դրեց Ասկլեպիոսի պատկերը, երբ այդ աստվածությունը ներկայացվեց աթենացիներին: Դրա համար աթենացիների կողմից նա հետմահու մականուն ստացավ՝ Դեքսիոն (ընդունող), [15]: Մ.թ.ա 413 նա միաժամանակ ընտրվեց լիազորներից մեկը, ով հակազդեց Պելոպոնեսյան պատերազմի ժամանակ Սիցիլիայում աթենացիների ավերիչ ուժի դեմ[16]:

Սոփոկլեսը մահացել է 90 կամ 91 տարեկանում ձմռանը ք. ա. 406/5՝ հասցնելով իր կյանքի ընթացքում տեսնել Պարսկական պատերազմում հույների հաղթարշավը, ինչպես նաև Պելոպոնեսյան պատերազմի արյունահեղությունը[8]: Դասական անտիկ շրջանի հայտնի տղամարդկանց նման նրա մահը ևս ուղեկցվել է մի շարք անստույգ պատմություններով: Ամենահայտնի մահվան վարկածը այն է, որ նա փորձում էր առանց շունչ քաշելու անգիր ասել իր Անտոգենեից : Մյուս վարկածը այն է, որ նա խեղդվել է խաղող ուտելիս Անթեսթերիայում՝ Աթենքի փառատոնի ժամանակ: Երրորդ վարկածի համաձայն նա մահացել է երջանկությունից Դիոնիսիա քաղաքում իր գլխավոր հաղթանակից հետո[17]: Մի քանի ամիս հետո մի երգիծաբան պոետ իր գործում, որը վերնագրված էր Մուսաները , գրեց մի գովեստ ՙՙՕրհնյալ է Սոփոկլեսը, ով ունեցավ երկար կյանք, միաժամանակ երջանիկ և տաղանդավոր մարդ էր և գրել էր բազմաթիվ լավ տրագեդիաներ: Նա մահացավ առանց տառապելու որևէ դժբախտությունից "[18]: Համաձայն մեկ այլ վարկածի նրա հարազատ որդիները, փորձել են Սոփոկլեսին կյանքի վերջին շրջանում անգործունյա հայտարարել[19]: Իր որդիներից մեկը և թոռը դարձել են դրամատուրգներ[20]: Մի շարք անտիկ աղբյուրներ նշում են, որ Սոփոկլեսսը հոմոսեքսուալ էր կամ բիսեքսուալ: Աթենեոսը նշում էր, որ Սոփոկլեսը սիրում էր տղաներին ինչպես Էվրիպիդեսը սիրում էր կանանց: Պոետ Իոն Խիոսացին պատմում է գագաթնաժողովի ժամանակ Սոֆոկլեսի գայթակղության մասին:

Գործերը և գրական ժառանգությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հույն դերասանի Էյոնի դիմանկար, Սոփոկլես Անդրոմեդա մ.թ.ա 430

Սոփոկլեսի ամենավաղ նորարությունը երրորդ դերասանի ավելացումն էր, որը հետագայում նվազեցրել է երգչախմբի դերը և մեծ հնարավորություն ստեղծել հերոսների զարգացման համար, ինչպես նաև հերոսների միջև կոնֆլիկտի առկայության ներդրումը[21]: Էսքիլեսը, որը նախապատվությունը տալիս էր Աթենական դրամատուրգիային ևս ընդունեց երրորդ կերպարի առկայությունը իր գործերում մինչև իր մահը[21]: Արիստոտելը քննադատում էր Սոֆոկլեսին սցենոգրաֆիայի և բնապատկերի համար: Բայց այն չտևեց մինչև հին վարպետ Էսքիլեսի մահը, մ.թ.ա 456 Սոփոկլեսը դարձավ Աթենքի նշանավոր դրամատուրգ.[22]: Դրանից հետո Սոփոկլեսը հաղթեց դրամայի մրցույթում՝ 18 անգամ Դիոնիսոսի և 6 անգամ Լենայայի փառատոններում[22]: Դրամատիկ գործերի կառուցվածքից բացի Սոֆոկլեսի աշխատանքը հայտնի է կերպարների խորը զարգացմամբ՝ համեմատած վաղ գործերի[21]: Նրա համբավը այնքան բարձր էր, որ օտար տիրակալները հրավիրում էին Սոփոկլեսին իրենց արքունիք, ու թեև Էսքիլեսը մահացավ Սիցիլիայում կամ Էվրիպիդեսը ժամանակ անցկացրեց Մակեդոնիայում, Սոփոկլեսը երբեք չայցելեց հրավիրյալ վայրեր[22]: Արիստոտելը օգտագործել էդիպուս Ռեքսը իր Պոետիկայի համար (մ.թ.ա 335), որպես տրագեիայի բարձրագույն դրսևորում, որը նշանակում էր բարձր հարգանք հույների կողմից [23]:

Յոթ գործերից միայն երկուսն են պահպանվել, որոնք կարելի է հստակ թվագրել՝ փիլիսոփայությունը (մ.թ.ա 409) և Էդիպուսը Կոլոնուսում (մ.թ.ա 401 բեմադրվել է Սոփոկլեսի մահից հետո թոռան կողմից)[24]:Մյուսները՝ Էլեկտրան ունի ոճային նմանություն այս գործերի հետ, որը ցույց է տալիս, որ հավանաբար ավելի ուշ է գրվել: Այաքսը, Անտոգինեն և Թրաքինեն սովորաբար մտածելու տեղիք են տալիս, վաղ գործեր են ՝ հիմնվելով ոճային առանձնահատկությունների վրա, իսկ Էդիպուս Ռեքսը միջին շրջանի գործերից է : Սոփոկլեսի գործերի մեծ մասը վաղ շրջանի ճակատագրապաշտության արդյունք է , որը սկզբնավորվել է Սոկրատեսի մտածողությունից , որպես հունական տրագեդիայի խորը ավանդույթ[25][26]:

Թեբանյան պիեսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեբանյան պիեսները բաղկացած են երեք գործերից. Էդիպուս Ռեքսը (որը նաև կոչվում է Էդիպուս Տիրաննուս կամ Էդիպուս արքա) Էդիպուսը Կոլոնուսում և Անտիգոնե: Այս երեք պիեսները ,Էդիպուս արքայի տիրապետության ժամանակ և հետո, առնչվում են Թեբեայի ճակատագրի հետ [27]: Դրանք տպագրվել են նույն անվան տակ[28]: Սոփոկլեսը հավանաբար գրել է երեք պիեսները առանձին փառատոնային մրցույթների համար, շատ տարիներ առաջ: Թեբանյան պիեսները իրական եռերգություն չեն , քանի որ երեք պիեսները ներկայացնում են շարունակական պատմություն, բայց դրանք նաև ՙՙսերիալներ չեն ՚՚ քանի որ կան մի շարք անհամապատասխանություններ[27]: Նա միաժամանակ գրել է նաև այլ գործեր, ինչպես օրինակ Էպիգոնեն, որից միայն հատվածներ են պահպանվել[29]

Յուրաքանչյուր պիես արտահայտում է Էպիդուսի միֆական հեքիաթը, որը սպանեց հորը և ամուսնացավ իր մոր հետ, առանց իմանալու որ իր ծնողներն են : Նրա ընտանիքը դատապարտված էր երեք սերունդ:

Էդիպուս Ռեքսում Էդիպուսը գլխավոր դերակատարն է : Էդիպուսին լքել են նրա ծնողները՝ Լայուսը և Ջոկաստան, մարգարեության կատարումը կանխարգելելու համար: Էպիդուսը հանկարծակի իմանում է Դելֆի պատգամախոսից իր մասին մարգարեությունը, որ նա սպանելու է իր հորը և ամուսնանալու է իր մոր հետ: Էդիպուսը որոշում է փախչել իր ճակատագրից, որպեսզի չվնասի իր ծնողներին: Նա այդ ժամանակ չգիտեր, որ որդեգրված է: Ճանապարհի խաչեմրուկում Էդիպուսը հանդիպում է մի մարդու ծառաների ուղեկցությամբ: Էդիպուսը և այդ մարդը մենամարտում են և Էդիպուսը սպանում է այդ մարդուն, որը նրա հայրն էր չնայած Էդիպուսը չգիտեր այդ մասին: Նա դառնում է Թեբեի առաջնորդը, այն բանից հետո երբ լուծում է Սֆինքսի հանելուկը: Այդ ընթացքում նա ամուսնանում է այրի թագուհու հետ, ով իր մայրն էր: Տեղի է ունենում սարսափելին, երբ ճշմարտությունը բացահայտվում է: Թագուհին ինքնասպան է լինում, իսկ էպիդուսը կուրացնում է ինքն իրեն և հեռանում Թեբեից: Պիեսի վերջաբանում օրենքը վերականգնվում է: Քրեոնը՝ Ջոկաստայի եղբայրը, դառնում է թագավոր և Էպիդուսը խնդրում է նրան հոգ տանել իր երեխաների մասին: Էպիդուսի երեխաները միշտ կրելու են ամոթի ծանրությունը իրենց հոր գործողությունների պատճառով[30]:

Անտիգոնեում գլխավոր դերը Էդիպուսի դուստրն է՝ Անտիգոնեն: Էպիդուսը Կոլոնուսում գործում Էպիդուսը և իր դուստրը՝ Անտոգենեն, ժամանում են Կոլոնուս կոչվող գյուղաքաղաք, որտեղ հանդիպում են Թեսևսին, Աթենքի թագավորին: Էպիդուսը մահանում է և նրա որդիների Պոլինեսեսի և Էթոքլիսի միջև պայքար է սկսվում: Անտիգոնեն տառապում է, որ իր եղբոր մարմինը թաղված չէ:

Երկրի թագավորը՝ Քրեոնը, արգելել է նրա թաղումը, քանի որ նա քաղաքի դավաճան է: Անտիգոնեն որոշում է, թաղել նրա մարմինը և վախենում է իր գործողությունների համար: Քրեոնը դատապարտում է նրան մահվան: Հանկարծ Քրեոնը որոշում է ազատել նրան պատիժներից, բայց որոշումը ուշանում է : Անտիգոնեն ինքնասպան է լինում: Անտիգոնեի մահը պատճառ է դառնում այլ մարդկանց մահվան համար՝ արքայի որդու, որը ամուսնացած էր Անտիգոնեի հետ և արքայի կնոջ, որը նույնպես ինքնասպան է լինում իր միակ որդու մահվանից հետո:

Կառուցվածքը և անհամապատասխանությունները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիպուսը Կոլոնոսում . կտավը՝ Ժան-Անտուան-Թեոդոր Գիրուս (1788), Դալլասի Պատկերասրահ

Սոփոկլեսի պիեսները գրվել են 36 տարիների ընթացքում և չեն կազմվել ժամանակագրական կարգով: Անտիգոնեն, Էդիպուս Ռեքսը, և Էդիպուսը Կոլոնուսում չեն կազմվել իբրև եռերգություն: Մի խումբ պիեսներ բեմադրվել են միասին, սակայն դրանք մնում են տարբեր պիեսների առանձին մասեր: Արդյունքում կան մի շարք անհամապատասխանություններ: Աներկբա արքա Քրեոնը Ապպոլոյի հետ խորհրդակցելով որոշում էդիպուսին աքսորել Թեբեից: Էդիպուս Ռեքսի վերջաբանում Քրեոնը միևնույն ժամանակ հանձնահարում է փնտրել Էդիպուսի դուստրերին՝ Անտիգոնեին և Իսմենեին: Ի Հակադրություն մյուս պիեսներում կա պայքար Էդիպուսի որդիների ՝Էթոկլեսի և Պոլինիսեի միջև, իրավահաջորդության համար: Էդիպուսը Կոլոնուսում Իսմենեն բացատրում է, որ իրենց լքված ընտանիքի ծագման լույսի ներքո իր եղբայրները կամենում են հրաժարվել գահից: Այնուամենայնիվ նրանք հանկարծակի որոշում են ղեկավարել հոգևոր դասը, և եղբայրներից յուրաքանչյուրը վիճարկում է մյուսի իրավոունքը: Որպես ավելացում նշենք, որ երկու եղբայրները ևս մեղավոր են, քանի որ համաձայն են իրենց հոր արտաքսմանը, որը նրանց դեմ ամենամեծ մեղադրանքն է[27]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Record #11925151n // Ֆրանսիայի ազգային գրադարանի ընդհանուր քարտագրացուցակ
  2. Любкер Ф. Iophon // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф. Зелинский, Л. А. Георгиевский, М. С. Куторга et al. — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. — С. 665.
  3. Sommerstein (2002), p. 41.
  4. The exact number is unknown, the Suda says he wrote 123, another ancient source says 130, but no exact number "is possible", see Lloyd-Jones 2003, p. 3.
  5. Suda (ed. Finkel et al.): s.v. Σοφοκλῆς.
  6. ՍոփոկլեսԲրիտանիկա հանրագիտարանում
  7. Freeman, p. 247.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ S412 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  9. 9,0 9,1 9,2 Sommerstein (2007), p. xi.
  10. Lloyd-Jones 1994, p. 7.
  11. Freeman, p. 246.
  12. Life of Cimon 8. Plutarch is mistaken about Aeschylus' death during this trip; he went on to produce dramas in Athens for another decade.
  13. McGraw-Hill Encyclopedia of World Drama: An International Reference Work in 5 Volumes, Volume 1, "Sophocles".
  14. Beer 2004, p. 69.
  15. Clinton, Kevin "The Epidauria and the Arrival of Asclepius in Athens", in Ancient Greek Cult Practice from the Epigraphical Evidence, edited by R. Hägg, Stockholm, 1994.
  16. Lloyd-Jones 1994, pp. 12–13.
  17. Schultz 1835, pp. 150–1.
  18. Lucas 1964, p. 128.
  19. Cicero recounts this story in his De Senectute 7.22.
  20. Sommerstein (2002), pp. 41–42.
  21. 21,0 21,1 21,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ F2472 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. 22,0 22,1 22,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ S413 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  23. Aristotle. Ars Poetica.
  24. The first printed edition of the seven plays is by Aldus Manutius in Venice 1502: Sophoclis tragaediae Կաղապար:Sic septem cum commentariis. Despite the addition 'cum commentariis' in the title, the Aldine edition did not include the ancient scholia to Sophocles. These had to wait until 1518 when Janus Lascaris brought out the relevant edition in Rome.
  25. Lloyd-Jones 1994, pp. 8-9.
  26. Scullion, pp. 85–86, rejects attempts to date Antigone to shortly before 441/0 based on an anecdote that the play led to Sophocles' election as general. On other grounds, he cautiously suggests c. 450 BC.
  27. 27,0 27,1 27,2 Sophocles, ed Grene and Lattimore, pp. 1–2.
  28. See for example: "Sophocles: The Theban Plays", Penguin Books, 1947; Sophocles I: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone, University of Chicago, 1991; Sophocles: The Theban Plays: Antigone/King Oidipous/Oidipous at Colonus, Focus Publishing/R. Pullins Company, 2002; Sophocles, The Oedipus Cycle: Oedipus Rex, Oedipus at Colonus, Antigone, Harvest Books, 2002; Sophocles, Works, Loeb Classical Library, Vol I. London, W. Heinemann; New York,Macmillan, 1912 (often reprinted) - the 1994 Loeb, however, prints Sophocles in chronological order.
  29. Murray, Matthew, "Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others", Theatermania, 18 April 2005. Retrieved 9 July 2007.
  30. Sophocles. Oedipus the King. The Norton Anthology of Western Literature. Gen. ed. Peter Simon. 8th ed. Vol. 1. New York: Norton, 1984. 648–52. Print. 0-393-92572-2

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]