Սան Ռեմոյի կոնֆերանս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի պատվիրակները 1920 թվականի ապրիլի 19-ին։

Սան Ռեմոյի կոնֆերանս, Անտանտի Գերագույն խորհրդի նիստը Սան Ռեմոյում (Իտալիա), որը տեղի է ունեցել ապրիլի 19-26 1920 թվականին։

Այն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին Կենտրոնական ուժերից յուրաքանչյուրի հետ տեղի ունեցած համագումարների և պայմանագրերի շարքի մաս է կազմում։ Սան Ռեմոյի համագումարը հրավիրվեց Լոնդոնի համագումարից (փետրվար 12-24, 1920 թ․) հետո և օգոստոսի 10-ին հանգեցրեց Սևրի պայմանագրին։

Մասնակցել են Անտանտի տերությունների դիվանագետները՝ Մեծ Բրիտանիայի (Դեյվիդ Լլոյդ Ջորջ), Ֆրանսիայի (Ալեկսանդր Միլերան), Իտալիայի (Ֆրանչեսկո Նիտտի) վարչապետները, Ճապոնիայի ներկայացուցիչ Կեյշիրո Մազուին։ Բելգիայի (Պոլ Հյումանս) և Հունաստանի (Էլեֆթերիոս Վենիզելոս) ներկայացուցիչները հրավիրվում էին միայն այդ երկրներին վերաբերող հարցերի քննարկմանը։ Ամերիկան մասնակցում էր որպես դիտորդ։ Հայաստանին վերաբերող հարցերի քննարկմանը հրավիրվում էին Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը և Ազգային պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուբարը։

Քննարկումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սան Ռեմոյի համագումարում խորհրդակցություններ անցկացվեցին Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի և նրա հետ առնջվող Ազգերի լիգայի մանդատների բաշխման, Գերմանիայի կողմից հաշտության պայմանագրի (տես Վերսալի հաշտության պայմանագիր 1919 թ․) կատարման հարցերի և Խորհրդային Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների մասին[1]։

Քննարկումների շարքում էին Մոսուլի նավթի ճակատագիրը, Հայաստանի կարգավիճակի, մանդատի ու սահմանային խնդիրները և Պաղեստինում հրեական օջախի ստեղծումը (տես Իսրայել պետության ստեղծում

Հայկական հարցի մասին խորհրդակցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քննարկվեց նաև Հայաստանի հարցը։ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսը դիմեց ԱՄՆ-ի նախագահ Վ․ Վիլսոնին Հայաստանի մանդատը ստանձնելու և հանդես գալու որպես միջնորդ նրա վերջնական սահմանների ճշտման հարցում։ Որոշվեց Թուրքիայի հետ պայմանագրի Հայաստանի վերաբերյալ մասում արձանագրել, որ Թուրքիան, Հայաստանը և մյուս պայմանավորվող կողմերը համաձայն են դիմել ԱՄՆ-ի նախագահի միջնորդությանը Թուրքիայի և Հայաստանի սահմանների (Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի և Բիթլիսի վիլայեթներում) հարցով և ընդունել այդ առթիվ նրա որոշումը, ինչպես նաև՝ որևէ պայման, որ նա կառաջարկի Հայաստանի դեպի ծով ելք ունենալու մասին։

Համագումարի արդյունքները և բանաձևը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնֆերանսի որոշմամբ Մեծ Բրիտանիան ստացավ Օսմանյան կայսրությունից անջատված Պաղեստինի և Իրաքի (ներառյալ Մոսուլը), իսկ Ֆրանսիան՝ Սիրիայի մանդատները (վերջինիս սահմաններում 31 օգոստոս 1920-ին Ֆրանսիան հռչակեց Մեծ Լիբանան և այլ բաղկացուցիչ մասեր)։

Կոնֆերանսը հաստատեց Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի նախագիծը, որը դրվեց Սևրի պայմանագրի հիմքում։

Համաժողովը վերահաստատեց Հայաստանի անկախությունը, դիմելով ԱՄՆ-ին Հայաստանի խնամակալությունը ստանձնելու հարցով։ Կոնֆերանսը հաստատելով Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի վիլայեթների Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանելը՝ ԱՄՆ-ի նախագահ Վիլսոնին խնդրեց նաև իրավարար վճիռ արձակել Հայաստան-Թուրքիա վերջնական սահմանատման վերաբերյալ։ Հայաստանի Հանրապետության, Վրաստանի ու Ադրբեջանի հետ սահմանների կապակցությամբ Համաժողովը պահպանեց այն սկզբունքը, թե Դաշնակիցները կորոշեն նշված սահմանները՝ եթե այդ երեք պետությունների միջև ինքնակամ համաձայնություն ձեռք չբերվի[2]։

Սան Ռեմոյի կոնֆերանսում կնքվեց նաև Անգլո-ֆրանսիական նավթային համաձայնագիր որով գլխավորաբար Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի մեջ էր բաժանվում Մոսուլի նավթային հարստությունը՝ մոտավորապես 4/1-ի հարաբերակցությամբ, շահաբաժինների մնացյալ 5 տոկոսը թողնելով հայազգի գործարար և բարեգործ Գալուստ Գյուլբենկյանին։ Ֆրանսիայի բաժնեմասի և նրան բաժին ընկած նավթի դեպի Միջերկրական ծով փոխադրելու բարենպաստ պայմանների երաշխավորման փոխարեն նախատեսում էր, որ Մոսուլի շրջանը ներառվի Իրաքի բրիտանական մանդատի մեջ[3][4][5]։

Կոնֆերանսը Գերմանիայից պահանջեց կատարել Վերսալի պայմանագրի ռազմական և փոխհատուցման պայմանները՝ հրաժարվելով մեղմացուցիչ փոփոխություններ մտցնել նրանց մեջ։

Նաև ընդունվեց որոշում, որը նպաստեց Անտանտին Ռուսաստանի հետ առևտրի վերականգնման հարցում[5]:

1920 թ. Ապրիլի 25-ին ընդունված Սան Ռեմոյի բանաձևը ներառեց 1917 թ. Բալֆորի հռչակագիրը: Այն և Ազգերի լիգայի դաշնագրի 22-րդ հոդվածը հիմնական փաստաթղթերն էին, որոնց հիման վրա ձևավորվել էր բրիտանական խնամակալությունը Պաղեստինի նկատմամբ: Բալֆորի հռչակագրի համաձայն, բրիտանական կառավարությունը ստանձնել էր աջակցել հրեական ազգային տան (օջախի) ստեղծմանը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Hovannisian, Richard G. (1996). The Republic of Armenia, From London to Sèvres, February-August 1920. 3. University of Calfornia, Berkeley and Los Angeles. էջեր 71. 
  2. Պապյան Արա։ «Հայաստանի Հանրապետության կարգավիճակի և սահմանների հարցը Սան Ռեմոյի համաժողովի ժամանակ»։ էջեր 31–32 
  3. Zedalis, Rex J. (2009-09-14) (անգլերեն). The Legal Dimensions of Oil and Gas in Iraq: Current Reality and Future Prospects. Cambridge University Press. էջեր 264. ISBN 9780521766616. https://books.google.am/books/about/The_Legal_Dimensions_of_Oil_and_Gas_in_I.html?id=LGvmOBBLUYwC&redir_esc=y. 
  4. «Conference of San Remo | Italy [1920]»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-11-25 
  5. 5,0 5,1 Olson, James Stuart (1991) (անգլերեն). Historical Dictionary of European Imperialism. Greenwood Publishing Group. էջեր 544. ISBN 9780313262579. https://books.google.am/books?id=uyqepNdgUWkC&printsec=frontcover&dq=Historical+Dictionary+of+European+Imperialism&hl=hy&sa=X&ved=0ahUKEwjxxennx9nXAhURJlAKHd2hCtUQ6AEIIzAA#v=onepage&q=Historical%20Dictionary%20of%20European%20Imperialism&f=false. 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 169 CC-BY-SA-icon-80x15.png