Պարոս (կղզի)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Պարոս
հունարեն՝ Πάρος

37°50′00″ հս․. լ. 25°09′00″ ավ. ե. / 37.83333333° հս․. լ. 25.15° ավ. ե. / 37.83333333; 25.15Կոորդինատներ: 37°50′00″ հս․. լ. 25°09′00″ ավ. ե. / 37.83333333° հս․. լ. 25.15° ավ. ե. / 37.83333333; 25.15
Տեղագրություն Էգեյան ծով
Երկիր Հունաստան Հունաստան
Կղզեխումբ Կիկլադներ
Ջրատարածություն Էգեյան ծով
Մակերես 196․3 կմ2
Բնակչություն (2011) 13715 մարդ
Բնակչության խտությունը 70 մարդ/կմ² մարդ/կմ2
Հղում paros.gr
##Պարոս (կղզի) (Եվրոպա)
Red pog.svg
##Պարոս (կղզի) (Հունաստան)
Blue pog.svg

Պարոս (հուն․՝ Πάρος), հունական կղզի Էգեյան ծովի կենտրոնում: Կիկլադյան կղզեխմբի կղզիներից մեկն է։ Այն գտնվում է Նաքսոսից արևմուտք, որից բաժանվում է շուրջ 8 կիլոմետր լայնությամբ մի նեղուցով: Այն գտնվում է Պիրեյոսից մոտավորապես 150 կիլոմետր հարավ-արևելք[1]։ Պարոսի շրջանը ընդգրկում է բազմաթիվ անմարդաբնակ կղզիներ՝ ընդհանուր 196,308 կմ2 տարածք։ Ամենամոտը Անտիպարոսի շրջանն է, որը գտնվում է դրանից հարավ-արևմուտք: Հին Հունաստանում կղզու վրա էր գտնվում Պարոս քաղաք-պետությունը։

Պատմականորեն, Պարոսը հայտնի էր իր հիանալի սպիտակ մարմարով: Այդ պատճառով կա «Պարիան» տերմինը, որը նկարագրում է լավ, բարձրորակ մարմարը կամ ճենապակին[2]։ Այսօր լքված մարմարի հանքներն կարելի է գտնել կղզում, բայց Պարոսը հիմնականում հայտնի է որպես հանրաճանաչ զբոսաշրջային վայր:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կղզին կլոր, տանձաձև է, որը ձևավորվել է մեկ լեռան (724 մ) վրա՝ բոլոր կողմերից հավասարաչափ թեքվելով դեպի ծովափ։ Կղզու մակերևույթը կազմված է մարմարից, թեև գնեյս և թերթաքար են գտնվել մի քանի վայրերում: Պարոսի արևմուտքում ընկած է նրա փոքր քույր-կղզին՝ Անտիպարոսը: Իրարից բաժանող նեղուցի ամենանեղ հատվածում հեռավորությունը 2 կմ է: Մեկ տասնյակից ավելի փոքր կղզիներ շրջապատում են Պարոսը: Պարոսը ունի բազմաթիվ ծովափեր, այդ թվում` Գոլդեն Բիչ, Լոգարաս, Պիսո Լիվադի, Նաուսա Բեյ, Պարիկիա և Ագիա Իրինի: Պարոսի և Նաքսոսի միջև եղած նեղուցի մշտական ուժեղ քամին այն դարձնում է բարենպաստ հողմասահք սպորտի զարգացման համար:

Կղզիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գայդուրոնիսի - Խիֆարայից հյուսիս
  • Պորտես կղզի - Պարոսից արևմուտք
  • Տիգանի կղզի - Պարոսից հարավ-արևմուտք
  • Դրիոնիսի - Պարոսից հարավ-արևելք

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին ժամանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարպիսայում գտվող հողմաղացը, որը կիկլադյան ավանդական ոճով է:

Ասում են, որ կղզու հնագույն անունները եղել են Պլատիա (կամ Պակտիա), Դեմետրիաս, Ստրոնգիլ (նշանակում է կլոր, կղզու կլոր ձևի պատճառով), Հիրիա, Հիլիզա, Մինոա և Կաբարնիս[3]:

Պարսկական պատերազմից քիչ առաջ Պարոսը, կարծես, կախվածություն ուներ Նաքսոսից[4]: Առաջին հույն-պարսկական պատերազմի (մ.թ.ա. 490) ժամանակ Պարոսը անցավ պարսիկների կողմը և Մարաթոն ուղարկեց տրիրեմ պարսիկներին աջակցելու համար: Ի պատասխան սրան՝ Աթենքի նավատորմը Միլտիադեսի գլխավորությամբ պաշարեց նրանց մայրաքաղաքը։ Նրանք պահանջում էին 100 տաղանդ տուգանք: Բայց քաղաքը ուժեղ դիմադրություն ցույց տվեց, և աթենացիները պարտավոր էին ետ նահանջել 26 օրյա պաշարումից հետո: Պարոսի Դեմետրայի Թեսմոֆորոսի տաճարում էր, որ Միլտիադեսը վիրավորվեց, որից նա մահացավ[5]: Գրության միջոցով Ռոսը կարողացավ նույնացնել տաճարի տեղը. այն ընկած է, ինչպես Հերոդոտոսն է ասում, ցածր բլրի վրա քաղաքի սահմանի մոտ:

Զուդոհոս Պիգիի եկեղեցի, Պարիկիա

Պարոսը երկրորդ հուն-պարսկական պատերազմի (մ․թ․ա․ 480-479) ժամանակ անցավ Քսերքսես I-ի կողմը, բայց Արտեմիսիումի ճակատամարտից հետո դադարել է մասնակցել պատերազմին՝ տեսնելով դրա զարգացումները[6]: Պարսիկներին իրենց աջակցության համար կղզիաբնակները հետագայում պատժվեցին Աթենքի պատերազմի առաջնորդ Թեմիստոկլեսի կողմից, ով ծանր տուգանք էր նշանակել[7]: Ըստ Օլիմպիոդորուսի՝ Աթենական ծովային միության (մ.թ.ա. 477–404) մեջ Պարոսը վճարում էր ամենաբարձր տուրքը՝ տարեկան 30 տաղանդ[8]: Սա ենթադրում է, որ Պարոսը Էգեյան ամենահարուստ կղզիներից մեկն էր: Պարոսի սահմանադրության մասին քիչ բան է հայտնի, բայց մակագրությունները, կարծես, ցույց են տալիս, որ այն մոդելավորվել է աթենական ժողովրդավարության հիման վրա, որտեղ պետության կարևոր որոշումները բուլեն (սենատ) էր կայացնում[9]։ Մ.թ.ա. 410 թվականին Աթենքի զորավար Թերամենեսը հայտնաբերեց, որ Պարոսը ղեկավարվում է օլիգարխի կողմից։ Նա կործանեց օլիգարխիան և վերականգնեց ժողովրդավարությունը[10]: Պարոսը ընդգրկվեց Աթենքի երկրորդ միությունում (մ.թ.ա. 378–355թթ): Մ.թ.ա. 357 թվականին Քիոսի հետ միասին խզեց իր կապը Աթենքի հետ:

Ադուլեի գրվածքից հասկացվում է, որ Կիկլադաները, որոնք ենթադրաբար ընդգրկում են Պարոսը, ենթարկվում էին Պտղոմեացիներին՝ հելլենիստական դինաստիան (մ.թ.ա. 305–30), որը ղեկավարում էր Եգիպտոսը: Այնուհետև Պարոսը դարձավ Հռոմեական կայսրության և հետագայում նաև Բյուզանդական կայսրության մի մասը։

Խաչակրաց արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1204 թվականին չորրորդ խաչակրաց արշավանքի զինվորները գրավեցին Կոստանդնուպոլիսը և տապալեցին Բյուզանդական կայսրությունը: Թեև մնացած Բյուզանդական պետությունը, որը հայտնի էր որպես Նիկեայի կայսրություն, փրկվեց խաչակիրների հարձակումից և, ի վերջո, վերականգնեց Կոստանդնուպոլիսը (1261 թ.): Պարոսը դարձավ ենթակա Նաքսոսի դքսությանը, որը ֆեոդ էր կազմված տարբեր էգեյան կղզիներից, որտեղ իշխում է վենետիկյան դուքսը՝ որպես խաչակիր պետությունների իրավահաջորդ վասալ: Գործնականում, այնուամենայնիվ, դքսությունը միշտ Վենետիկի Հանրապետության հաճախորդ պետությունն էր:

Օսմանյան դարաշրջան և անկախություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1537 թվականին Պարոսը նվաճվեց օսմանյան թուրքերի կողմից և մնաց Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ մինչև Հունաստանի անկախության պատերազմը (1821–1829): 1770–1775 թվականներին ռուս-թուրքական պատերազմի (1768–1774) տարիներին Նաուսան հանդիսանում էր Ռուսաստանի արշիպելագի ջոկատի հրամանատար Ալեքսեյ Օրլովի նախնիների քաղաքը: Կոստանդնուպոլսի պայմանագրով (1832) Պարոսը դարձավ նորանկախ Հունաստանի թագավորության մի մասը, առաջին անգամ պարոսցիները ղեկավարվեցին հույների կողմից ավելի քան վեց դարվա դադարից հետո: Այս ժամանակ, Պարոսը դարձավ ազգայնական շարժման հերոսուհի՝ Մանտո Մավրոգենուսի ծննդավայրը, որը և՛ ֆինանսավորում էր, և՛ պայքարում էր անկախության համար: Նրա տունը, որը գտնվում է Եկատոնտապիլիանի եկեղեցու մոտ, այսօր պատմական հուշարձան է:

Պարիկիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնը՝ Պարիկիան, որը գտնվում է կղզու հյուսիս-արևմտյան կողմում գտնվող մի ծոցի վրա, զբաղեցնում է հնագույն մայրաքաղաք Պարոսը: Պարիկիայի նավահանգիստը Էգեյան կղզիների լաստանավերի և կատամարանների հիմնական հանգույցն է, որտեղ ամեն օր մի քանի նավարկություն տեղի է ունենում Պիրեուսի, Աթենքի նավահանգստի, Հերակլիոնի, Կրետեի մայրաքաղաքի և այլ կղզիների համար, ինչպիսիք են Նաքսոսը, Իոսը, Միկոնոսը և Սանտորինին:

Պարիկիա, Պարոս

Պարիկիա քաղաքում տները կառուցվում և զարդարված են կիկլադական ավանդական ոճով․ տանիքներ, սպիտակ պատեր և կապույտ ներկած դռներ, պատուհանի շրջանակներ և փակոցներ: Ստվերավորված շքեղ որթերով և շրջապատված նարնջի և նռան պարտեզներով, տները քաղաքին տալիս են գեղատեսիլ տեսք: Ծովափնյա ճանապարհի կենտրոնական հատվածի վերևում գտնվում են միջնադարյան դղյակի մնացորդները, որոնք կառուցված են Ապոլլոնին նվիրված հին տաճարի գրեթե ամբողջ մասի մարմարե մնացորդներից: Բացի այդ, ժամանակակից նավահանգստի մոտակայքում տեսանելի են հին գերեզմանատան մնացորդները, որոնք հայտնաբերվել են վերջերս ոչ հնագիտական պեղումների ժամանակ:

Վերադառնալով նավահանգիստ՝ շուրջ 400 մ Պարիկիայի գլխավոր հրապարակից ձախ գտնվում է քաղաքի գլխավոր եկեղեցին՝ Պանագիա Եկատոնտապիլիանին, որը բառացի նշանակում է «հարյուր դռների եկեղեցի»։ Ասում են, որ այն հիմնադրվել է հռոմեական կայսր Կոստանդիանոս Ա Մեծի մոր՝ Սուրբ Հելենայի կողմից, Սուրբ Երկիր կատարած իր ուխտագնացության ընթացքում: Կան երկու հարակից մատուռներ:

Պարիկիա քաղաքն ունի փոքր, բայց հետաքրքիր հնագիտական թանգարան, որտեղ տեղակայված են Պարոսի վայրերից հայտնաբերված շատ գտածոներից մի քանիսը: Լավագույն կտորները, այնուամենայնիվ, Աթենքի Ազգային հնագիտական թանգարանում են:

Այլ բնակավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նուասայի փողոց
Լեֆկես գյուղ
Լեֆկեսի ավանդական փողոց

Կղզու հյուսիսային կողմում գտնվում է Նաուսայի կամ Ագուսայի ծոցը, որն ապահովում է անվտանգ և ընդարձակ նավահանգիստ: Հնում այն փակվել էր շղթաներով: Եվս մեկ լավ նավահանգիստ է Դորիոսի նավահանգիստը, որը գտնվում է կղզու հարավ-արևելքում։ Այստեղ Օսմանյան տիրապետության տարիներին (1537-1832) թուրքական նավատորմը խարիսխ էր գցում Էգեյան ծովում իր ամենամյա նավարկության ժամանակ։

Դրագուլաս, Մարմարա և Ծիպիդոս գյուղերը, որոնք գտնվում են կղզու արևելյան կողմում գտնվող բաց հարթավայրում և հարուստ են հնէաբանական գտածոներով, հավանաբար գրավում են հին քաղաքի տեղանքը: Նրանք միասին հայտնի են որպես «Քեֆալոսի գյուղեր»` Քեֆալոսի բլուրի անունով: Այս բլրի գագաթին կանգնած է Ագիոս Անտոնիոսի վանքը (Սբ. Անտոնի): Դրա շուրջը գտնվում են միջնադարյան դղյակի ավերակները, որոնք պատկանում էին ուշ միջնադարում Վեների վենետիկյան ազնվական ընտանիքին: Նրանք գաղտնի, բայց ապարդյուն պաշտպանում էին այն թուրք ծովակալ Բարբարոսայի հարձակումից 1537 թվականին։

Պարոս կղզու մեկ այլ բնակավայր է Լեֆկեսը (Λεύκες): Լեֆկեսը ներքին լեռնային գյուղ է, որը 10 կմ հեռու է Պարիկիայից: 19-րդ դարի վերջին Լեֆկեսը եղել է Իրիա շրջանի կենտրոնը, որը եղել է Նաքսոս գավառի կազմի մեջ մինչեւ 1912 թվականը։ Շրջանի Իրինա անունը Պարոսի հնագույն անուններից մեկն է: Լեֆկեսը եղել է Իրիա շրջանի շրջկենտրոնը, որը ներառում էր Անգիրիա կամ Ագերիա, Ալիկի, Աներացիա, Վունիա, Կամարի, Կամպոս, Լանգադա, Մալթես և Մարաթի գյուղերը: Իրիան դարձավ Լեֆկես համայնքը` «Շրջանների մասին» DNZ/1912 օրենքի համաձայն: Այդ ժամանակ գյուղին հաջողվեց գրանվել մեծ տնտեսական աճ: 1970-ականներին շատ բնակիչներ տեղափոխվեցին Աթենք, Մարուսի և Մելիսիա: Այնուամենայնիվ, վերջին մի քանի տարիներին զբոսաշրջությունը եկամտի նոր աղբյուր էր հանդիսանում տեղացիների համար, ինչը հանգեցրեց տների վերակառուցմանը և կանաչապատմանը: Վերջին մարդահամարի (2011 թ.) տվյալներով` բնակչությունը կազմում էր 545 մարդ:

Մարմարի հանքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ Միլոսյան Վեներայի մարմարը հանվել է այս 100 մետր երկարությամբ հանքից:

Կղզու համար հարստության գլխավոր աղբյուրն էր պարիական մարմարը, որը սպիտակ և կիսաթափանցիկ: Մարմարը, որը արտահանվում էր մ.թ.ա. 6-րդ դարից և դրանից հետո, օգտագործվել է Պրաքսիտելեսի և հույն այլ մեծ քանդակագործների կողմից: Այն ձեռք է բերվել ստորգետնյա հանքների միջոցով։ Դրանցից մեկի մուտքի մոտ գտնվում է Պանին և նիմփաներին նվիրված խորաքանդակը: Մարմարը մշակելու մի քանի փորձեր կատարվել են մեր օրերում, բայց այն չի արտահանվել մեծ քանակությամբ: Մնացած սպիտակ մարմարի հիմնական մասը այժմ պետական սեփականություն է հանդիսանում և օգտագործվում է միայն հնագիտական հետազոտությունների համար:

Նշանավոր մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին ժամանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ագորակրիտուս (մ.թ.ա. 5-րդ դար), քանդակագործ
  • Արքիլոքոս (մ.թ.ա. 680 - մ.թ.ա. 645), քնարերգու
  • Սկոպաս (մ.թ.ա. 395–350), քանդակագործ և ճարտարապետ
  • Թեոկտիստե Լեսբոսցի (9-րդ դար), ճգնավոր սուրբ
  • Թրասիմեդեսը (մ.թ.ա. 4-րդ դար), քանդակագործ
  • Թիմարիդաս (մ.թ.ա. 400 - 350), մաթեմատիկոս

Արդի ժամանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նուրբանու Սուլթան (Սեսիլիա Վենիեր-Բաֆո) (1525–1583) օսմանյան սուլթան Մուրադ III-ի մայրը
  • Վասիլիս Արգիրոպուլոս (1894–1953) դերասան
  • Նիկոլաս Մավրոգենես (1738-1790), Վալախիայի իշխան
  • Աթանասիոս Պարիոս (1721 / 22–1813), աստվածաբան
  • Մանտո Մավրոգենուս (1796–1848), հերոսուհի Հունաստանի Անկախության պատերազմում
  • Յաննիս Ռագուսիս (1965–), քաղաքական գործիչ
  • Յաննիս Պարիոս (1946-), երաժիշտ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation)» (հունարեն)։ National Statistical Service of Greece 
  2. «Parian – definition of Parian by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia»։ Thefreedictionary.com։ Վերցված է 2009-05-06 
  3. Ստեփանոս Բյուզանդացի
  4. Հերոդոտոս, Պատմություն V, էջ 31
  5. Herodotus op.cit. VI.133–136
  6. Herodotus op.cit. VIII.67
  7. Herodotus op.cit. VIII.112
  8. Olympiodorus 88.4
  9. Corpus Inscriptionum Graecarum 2376–2383; Ross, Inscr. med. II.147, 148
  10. Diodorus Siculus XIII.47