Յանոշ Արան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յանոշ Արան
հունգ.՝ Arany János
Barabas-arany.jpg
Ծնվել էմարտի 2, 1817(1817-03-02)[1][2][3][4]
ԾննդավայրSalonta, Bihor County, Ռումինիա
Վախճանվել էհոկտեմբերի 22, 1882(1882-10-22)[1][2][3][4] (65 տարեկանում)
Վախճանի վայրԲուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա[5]
Մասնագիտությունլեզվաբան, բանաստեղծ, գրող, լրագրող և թարգմանիչ
Լեզուհունգարերեն[1]
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary.svg Հունգարիա[6]
ԿրթությունReformed College of Debrecen?
ԱնդամակցությունՀունգարիայի գիտությունների ակադեմիա և Կիշֆալուդիի միություն
ՊարգևներՍուրբ Ստեփանոս Հունգարացու շքանշան
ԱմուսինJulianna Ercsey?
ԶավակներJulianna Arany? և László Arany?
Arany János aláírása.png
János Arany Վիքիպահեստում

Յանոշ Արան (հունգ.՝ Arany János մարտի 2, 1817(1817-03-02)[1][2][3][4], Salonta, Bihor County, Ռումինիա - հոկտեմբերի 22, 1882(1882-10-22)[1][2][3][4], Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա[5]), հունգարացի պոետ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յ․ Արանի հուշարձանը Բուդապեշտում, քանդակագործ Ա․ Շտրոբլյա , 1893 թիվ.

Յանոշ Արան, տրանսիլվանյան հունգարացի։ Ծնվել է կալվինյան (ռեֆորմատական) աղքատացած հայդուկ–ազնվականի ընտանիքում։ Դեռ մանկության տարիներին գրեց առաջին բանաստեղծությունները հունգարերեն և լատիներեն (որը կատարելությամբ անգիր էր սովորել)։ Որպեսզի ծնողները կարողանային կարիքից դուրս գալ, Յանոշը 14 տարի աշխատեց որպես ուսուցչի օգնական։

1833 թվականին ընդունվեց Դեբրեցեենի Ռեֆորմատական համալսարան, որտեղ սովորեց գերմաներեն և ֆրանսերեն, բայց թողնելով ուսանողական նստարանը, մտնում է թափառաշրջիկ դերասանների թատերախումբ։

Ավել ուշ Արանը տիրապետեց անգլերենին։ Աշխատել է նոտար։ 1846 թվականին Արանին ունեցավ գրական հաջողություն, երբ հրատարակվեց իր առաջին բանաստեղծական երկը՝ «Կորած սահմանադրություն»-ը (հունգ.՝ Elveszett alkotmány)։ Այդ նույն տարում ավարտված էր Արանի ավելի հայտնի «Տոլդի»-ն (венг. Toldi Miklós; 1320—22 ноября 1390), որի համար նա արժանացել է «Կարոյ Կիշֆալուդի» ընկերության մրցանակին։ Պոեմը նվիրված է Միկլոշ Տոլդիին, Հունգարիայի ժողովրդական հերոսին[7], որը նպաստեց ազգային ինքնագիտակցության աճին։

1848—1849 թվականների հեղափոխության ժամանակ Արանը դարձավ Շանդոր Պետեֆիի ընկերը, ստեղծեց մի քանի հայրենասիրական բանաստեղծություններ և բալլադներ։ Հեղափոխության կործանումից հետո Արանը ստիպված էր որոշ ժամանակ թաքնվել։ Վերադառնալով Բուդապեշտ 1867 թվականին պարգևատրվել է Նադաշտի (венг. Nádasdy) ակադեմիական մրցանակով «Բուդայի մահը» պատմական պոեմի համար (հունգ.՝ Buda halála), հոներական թագավոր Աթթիլայի եղբոր մասին, գլուխը դրեց վերջին մենամարտում [8]։

Ավելի ուշ Արան ընտրվեց Հունգարական գիտությունների ակադեմիայի ցմահ քարտուղար։

1860 թվականից Արան գլխավորեց Կիշֆալուդի Ընկերությունը և հիմք դրեց «Szépirodalmi Figyelő» գրական ամսագիր, հետագայում դարձավ Հունգարիայի կարևոր գրական քննադատական հրատարակություն։ Մասնակցեց Շեքսպիրի ստեղծագործությունների հունգարերեն թարգմանությանը։

1877 թվականին հեռացավ հասարակական կյանքից և առավելապես գրեց լիրիկական կամ էպիկական ստեղծագործություններ։ Տոլդիի մասին առաջին պոեմի ընթացքում 1854 թվականին հրատարակվեց եռերկ ստեղծագործության երկրորդ մասը «Տոլդիի երեկոն», և 1879 թվականին՝ «Տոլդիի սերը»։

Արանը թարգմանեց հունգարերեն Վիլյամ Շեքսպիրի երեք դրամաները՝ «Միջամառային գիշերվա երազ» (A Midsummer Night's Dream) , «Համլետ» (Hamlet) և «Ջոն արքա» (King John), դառնալով հունգարերեն լավագույն թարգմանությունները։ Արանը նաև օգնել է իր մեկնաբանություններով հունգարացի այլ թարգմանիչներին և թարգմանել է Միխայիլ Լերմոնտովի, Ալեքսանդր Պուշկինի և Մոլիերի ստեղծագործությունները։

Թաղված է բուդապեշտյան Կերեպեշի գերեզմանոցում։ Յանոշ Արանի հուշարձանը կանգնեցված է Հունգարական ազգային թանգարանի մուտքի մոտ։ Յանոշի Լասլո որդին նույնպես պոետ դարձավ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 International Music Score Library Project — 2006.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Encyclopædia Britannica
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Brockhaus Enzyklopädie
  5. 5,0 5,1 5,2 Арань Янош // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. LIBRIS — 2012.
  7. Главным историческим источником ему послужила книга Петера Сельмеша (Péter Ilosvai Selymes) «Az híres nevezetes Toldi Miklósnak jeles cselekedeteiről és bajnokosodásáról».
  8. Поединок произошёл на территории нынешней Обуды.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]