Մոնտե Տիտանո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
WorldHeritageBlanc.svg
Մոնտե Տիտանո
Monte Titano*
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

Monte Titano.jpg
Երկիր Սան Մարինոյի Հանրապետություն
Տիպ մշակութային
Չափանիշներ III
Ցանկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ֊ի ցանկ
Աշխարհամաս** Եվրոպա
Կոորդինատներ 43°55′42″ հս․ լ. 12°27′08″ ավ. ե.HGЯO
Ընդգրկման պատմություն
Ընդգրկում 2008 թվական  (անհայտ նստաշրջան)
* Անվանումը պաշտոնական անգլերեն ցանկում
** Երկրամասը ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի դասակարգման
Համաշխարհային UNESCO logo.svg ժառանգություն

Մոնտե Տիտանո (իտալ.՝ Monte Titano)[1], լեռ Ապենիններում, Սան Մարինոյի ամենաբարձր կետը, ծովի մակարդակից[2] բարձր է 739 մետրով, գտնվում է մայրաքաղաքից դեպի արևելք: Մակագրվել է որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-Ի Համաշխարհային ժառանգության տարածք՝ «Սան Մարինոյի պատմական կենտրոն և Տիտանո լեռ» համակցված անվան տակ: Միասին զբաղեցնում են 55 հա տարածք: Այն իր մեջ ընդգրկում է Տիտանո լեռը, ամրոցային աշտարակները, պատերը, դարպասներն ու նկուղները, ինչպես նաև լանջերին տեղակայված նեոկլասիկական բազիլիկը՝ կազմելով փոքրիկ, բայց եզակի քաղաքային կոնգլոմերատ[3][4]:

Մոնտե Տիտանո լեռան գագաթին գտնվում է Սան Մարինոյի Հանրապետության Սան Մարինո քաղաքը, որի պատմությունը սկսվում է 4-րդ դարի սկզբից: Համաձայն լեռան և նրա տեղամասերի հետ կապված լեգենդի 8-րդ դարում սարի գագաթին գոյություն ուներ փոքրիկ վանք: Մոնտե Տիտանոյի մեկուսացած լինելը Սան Մարինոյին ապահովել է գաղտնիությամբ՝ վերջին մի քանի դարերի ընթացքում որպես հանրապետություն գոյատևելու համար.[4][5]:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոնտե Տիտանոն կարծես Ապենինյան լեռներում փորված կրաքարային ելք լինի, գտնվում է Սան Մարինոյի կենտրոնում, Սան Մարինո քաղաքից հարավ-արևելք, Մուրատա գյուղից հյուսիս, Ադրիատիկ ծովի ափերից 13 կմ հեռավորության վրա (մեկ այլ աղբյուրում նշվում է 10 կմ)[5][6]: Չնայած որ ամենաբարձր կետը գտնվում է ծովի մակարդակից 739 մ բարձրության վրա, ժայռոտ գագաթները չեն գերազանցում 200 մետրը: Մոնտե Տիտանոյի լանջերից սկիզբ են առնում մի քանի գետեր, այդ թվում Սան Մարինո գետը, որն արևմտյան լանջին հոսում է լայն ձորով[7] և թափվում Մարեչիա Տորելո գետը: Տեղանքը բերրի հողեր ունի Էմիլիա Ռոմանիայի դաշտավայրում, Մարչեի և Մոնտեֆելտրոյի շրջանի բլուրներում:

Երրորդական դարաշրջանում տեղամասը, որտեղ գտնվում է Սան Մարինոն, եղել է ծով: Ուժեղ երկրաշարժերը մեծ փոփոխություններ են առաջացրել Երկրի մակերևույթի վրա: Դրանց հետևանքով Մոնտե Տիտանոյից 80 կմ հեռավորության վրա գտնվող ժայռից մի զանգված պոկվել և ընկել է Ադրիատիկ ծովը՝ առաջացնելով զանազան լեռներ՝ ներառյալ Տիտանոն: Այդ իսկ պատճառով էլ Տիտանո լեռան լանջին հայտնաբերված բրածո ողնաշարավորները հիմնականում ջրային ծագում ունեն: Մոնտե Տիտանոյի վրա հայտնաբերվել են տարբեր ձկների մնացորդներ, հատկապես շնաձկների ատամներ, որոնցից շատերը թվագրվում են միոցենի ժամանակաշրջանին[8]: Ամենակարևոր հայտնաբերված մնացորդը կետինն է, որն այժմ պահպանվում է Բոլոնիայի հնագիտական թանգարանում:

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոնտե Տիտանոյի կլիման մեղմ ցամաքային է, առավելագույն ջերմաստիճանը գրանցվել է ամռանը +26 °C, իսկ նվազագույնը՝ -7 °C ձմռանը: Տարեկան տեղումների քանակը հասնում է 550 մմ-800 մմ:

Ֆլորա և ֆաունա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջերկրածովային գոտուն բնորոշ բուսականությունը տարածված է բարձրադիր վայրերում: Ծառատեսակներից հանդիպում են շագանակենի, կաղնի, եղևնի, սոճի: Երեք աշտարակների շրջակայքի ցածրադիր վայրերում տարածված է ծնեբեկը, Սիցիլիայի և Սարդինիայի բնորոշ բուսատեսակներից՝ Ephedra nebrodensis-ը:

Վայրի բնությունը ներկայացված է ողնաշարավորների բոլոր դասերով: Թռչուններից հանդիպում են բու, մկնբազե, կաչաղակ, անգղ, կենդանիներից՝ եղնիկ, եղջերու, վայրի խոզ, նապաստակ, ոզնի, աղվես և այլն[5]:

Պահպանվող տարածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008 թվականից Տիտանո լեռն ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, Սան Մարինոյի պատմական կենտրոնի հետ միասին[9]: Կոմիտեի կողմից տրված պատճառաբանությունն է՝ «այն վկայությունն է միջնադարից ի վեր անկախ հանրապետության շարունակականության մասին»:[10] Սան Մարինոյում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ներառված են՝ աշտարակները, պատերը, դռներն ու նկուղները, Սան Մարինոյի 19-րդ դարի բազիլիկը, 14-րդ և 16-րդ դարի մի շարք վանքեր, 18-րդ դարի Տիտանո թատրոնը, 19-րդ դարի Պալացո Պուբլիկո ամրոցը[10]:

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիտանո լեռան հատակագիծը ներկայացնում է երեք գագաթ, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա կառուցված է աշտարակ՝ Գուաիտա, Չեստա, Մոնտալե անուններով: Աշտարակների վրա ամրացված է մետաղական հողմացույց՝ ջայլամի փետուրի տեսքով: Երկրի պետական դրոշի կենտրոնական մասում գտնվում է զինանշանը, որի վրա պատկերված են երեք աշտարակները: Մայրաքաղաքը գտնվում է Տիտանո լեռան արևմտյան կողմում[5][11] և ճանապարհային ցանցով միանում է ամրոցներին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Spink & Son (1898)։ The Numismatic circular (Italian) 6–7։ էջ 531 
  2. Official Italian 1:25,000 mapping; other sources give slightly higher figures.
  3. «San Marino Historic Centre and Mount Titano»։ UNESCO.org։ Վերցված է 2010-11-03 
  4. 4,0 4,1 «San Marino»։ UNESCO.org։ Վերցված է 2010-11-03 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Travel & Geography: Mount Titano»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2010-11-03 
  6. «Beyond geography»։ Republic Di Martino: Visitsanmarino.com։ Արխիվացված է օրիգինալից հունիսի 17, 2007-ին։ Վերցված է 2010-11-03 
  7. Scottish geographical magazine, Volumes 39–40, Royal Scottish Geographical Society, (1923)
  8. Lawley, R. (1880)։ Selache manzoni n. sp. – Dente fossile délia molassa miocenica del Monte Titano (Repubblica di San Marino).։ Atti della Società Toscana di Scienze Naturali, 5։ էջեր 167–172, fig. 1–3 
  9. Iscrizione tra i patrimoni dell'umanità
  10. 10,0 10,1 Scheda UNESCO
  11. «Flag of San Marino»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 2010-11-03