Հեղինե Չքնաղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Հեղինեից)
Հեղինե Չքնաղ
Helene Paris Louvre K6.jpg
Տեսակ king in Greek mythology
Սեռ իգական
Հայր Զևս
Մայր Լեդա
Քույր/Եղբայր Մանես
Ամուսին Մենելայոս և Deiphobus
Կողակից Պարիս
Զավակներ Hermione
Helen Վիքիպահեստում
«Պարիսն ու Հեղինեն» (Ժակ-Լուի Դավիդի նկարը)

Հեղինե[1] (հուն.՝ Ἑλένη, Ἑλένα), ըստ հունական դիցաբանության[2]՝ Զևսի և Լեդայի դուստրը[3] (ըստ Եվրիպիդեսի, երրորդ աղջիկը[4]), Մենելայոսի կինը։ Հռչակված էր իր գեղեցկությամբ և կրում էր «Չքնաղ» մականունը։ Պարիսի կողմից նրա առևանգումը պատճառ է հանդիսացել Տրոյական պատերազմի բռնկման համար։

Իր վերերկրային գեղեցկությամբ պայմանավորված՝ սկզբնական շրջանում անտիկ հունական առասպելներում հիշատակվել է իբրև աստվածուհի, իսկ արդեն Հոմերոսի պոեմներում նա ներկայանում է որպես մահկանացու կին[5]:

Ծնունդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հունական դիցաբանության մեջ Հեղինեն սպարտացի թագուհի էր: Առասպելի վարկածներից մեկի համաձայն՝ Հեղինեն եղել է մահկանացու Լեդայի և աստվածների հայր Զևսի դուստրը: Նույն վարկածի համաձայն՝ Զևսը Լեդային հայտնվել է կարապի կերպարով: Այդ միությունից Լեդան ձու է ծնել, որից էլ դուրս է եկել Հեղինեն: Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ Լեդան ընդամենը պահպանել է մի հովվի կողմից հայտնաբերած այն ձուն, որն ստեղծվել էր վրիժառության աստվածուհի Նեմեսիսի և Զևսի միությունից[6]: Երբ ձվից հայտնվել է Հեղինեն[7], Լեդան որոշել է պահել նրան ինչպես սեփական դստերը:

Ամուսնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղինեի վերերկրային գեղեցկության լուրը տարածվում է ողջ Հունաստանով, և նրան տեսնելու են գալիս նշանավոր հերոսներ: Հեղինեի երկրային հայրը՝ Սպարտայի արքա Տինդարոսը, Ոդիսևսի խորհրդով ընտրության իրավունքը տալիս է հենց Հեղինեին և Հեղինեն որպես ամուսին ընտրում է Մենելայոսին: Նման ընտրությունը պայմանավորված էր նրանով, որ Տինդարոսի մյուս դուստրը՝ Կլիտմնեստրան, ամուսնացած էր Մենելայոսի եղբոր՝ Ագամեմնոնի հետ:

Հետագայում Տինդարոսը զիջում է Սպարտայի թագավորական իշխանությունը Մենելայոսին և Հեղինեին: Մենելայոսի ու Հեղինեի ամուսնությունից ծնվում է նրանց դուստրը՝ Հերմայոնեն[8]: Մենելայոսի ու Հեղինեի ամուսնական խաղաղ կյանքը ձգվում է տասը տարի[9], մինչև Սպարտա է ժամանում տրոյական արքայազն Պարիսը, որին Աֆրոդիտեն խոստացել էր ամենաչքնաղ կնոջը՝ որպես փոխհատուցում նրա, որ Պարիսն Աֆրոդիտեին հռչակել էր իբրև աստվածուհիներից ամենաչքնաղը:

Հեղինեն Տրոյայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտվելով Մենելայոսի բացակայությունից՝ Պարիսը առևանգում է Հեղինեին, իր հետ տանում Տրոյա:

Ըստ հին հույն պոետ Ստեսիքորի վարկածի, լեգենդի համաձայն, երբ նա գրել է Պարիսի կողմից Հեղինեի առևանգման մասին, անմիջապես կուրացել է: Պոետն աղաչել է աստվածներին, որ վերականգնեն տեսողությունը, և այդ ժամանակ երազում նրան է հայտնվել Հեղինեն ու ասել, որ դա պատիժ է նրա համար, որ իր մասին նման ոչ բարեհաճ բանաստեղծություններ է հորինել: Այդ ժամանակ Ստեսիքորը նոր բանաստեղծություն է հորինում՝ պատմելով, որ Պարիսը Տրոյա է տարել, ոչ թե Հեղինեին, այլ նրա ուրվականը, իսկ իրական Հեղինեին աստվածները տարել են Եգիպտոս[10], որտեղ նա մինչև կյանքի վերջ հավատարիմ է մնացել Մենելայոսին[11]: Դրանից հետո պոետի տեսողությունը վերականգնվել է: Այս լեգենդի հիման վրա է Եվրիպիդեսը գրել «Հեղինե» ողբերգությունը[12]:

Ժամանելով Տրոյա՝ Հեղինեն գրավում է տրոյացիների սրտերը: Շուտով Տրոյա են ժամանում Մենելայոսն ու Ոդիսևսը, որպեսզի խաղաղ ճանապարհով վերադարձնեն Հեղինեին: Սակայն տրոյացիները հրաժարվում են վերադարձնել նրան, ինչի արդյունքում էլ սկսվում է Տրոյական պատերազմը, որը տևում է տասը տարի:

Հոմերոսի «Իլիականում» խոսվում է այն մասին, որ Հեղինեն ձանձրանում է իր դրությունից, քանի որ Աֆրոդիտեի կախարդանքը, որով նա Պարիսի նկատմամբ զգացմունքներ էր առաջացրել Հեղինեի մեջ, արդեն չէին գործում: «Ոդիսկանի» չորրորդ երգում Հեղինեն պատմում է, որ հենց ինքն է օգնել Ոդիսևսին գաղտագողի ներթափանցել քաղաք[13]: Նման կերպ Տրոյայի պաշարման ժամանակ Հեղինեն օգնել է Ոդիսևսին տեղի տաճարից առևանգել Աֆրոդիտեի փայտե արձանը:

Տրոյայի գրավումից հետո Մենելայուսը սուրը ձեռքին փնտրում է Հեղինեին, որպեսզի գլխատի նրան դավաճանության համար, սակայն տեսնելով նախկին գեղեցկությամբ փայլող Հեղինեին՝ գցում է ձեռքից սուրն ու ներում նրան[14]:

Առասպելի եգիպտական տարբերակում Մենելայոսը Հեղինեի ուրվականի հետ մեկնում է Եգիպտոս, որպեսզի այնտեղ գտնի իրական Հեղինեին: Հեղինեի ուրվականը համբարձվում է երկինք, իսկ իրական Հեղինեն վերադառնում է Մենելայոսի մոտ:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն լեգենդի, մահվանից հետո Հեղինեն տեղափոխվում է Լևկա կղզի՝ Դանուբի գետաբերանի մոտ[15], որտեղ հավերժ կապվում է Աքիլլեսի հետ, քանի որ առասպելներից մեկի համաձայն՝ Հեղինեն և Աքիլլեսը հանդիպել են Տրոյական հարթավայրում Աքիլեսի մահից ոչ շատ առաջ:

Կերպարը արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրոյական պատերազմի մասին առասպելների ձևավորումից հետո, որն իր մեջ ամփոփում է նաև բանահյուսական տարրեր, Հեղինեն դառնում է առասպելի գլխավոր հերոսներից մեկը, որը հետագայում նրա կերպարը դարձրել է մինչև օրս արվեստի տարբեր ճյուղերում ամենահաճախ արտացոլվող կերպարներից մեկը: Հեղինեի կերպարն արտացոլվել է նաև անտիկ կերպարվեստում, մասնավորապես Պոլիգնոտի և Զևկիսի չպահպանված նկարները, «Պարիս և Հեղինե» որմնանկարը Պոմպեոսում և այլն: Հատկապես Վերածննդի շրջանում Հեղինեի առևանգման թեմատիկան դառնում է գեղարվեստի մեջ ամենատարածվածը[16]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006). «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում». Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու. Երևան: 9-րդ հրաշալիք. էջ 59. ISBN 99941-56-03-9. http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897. 
  2. Мифы народов мира (энциклопедия). М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.431-432, Любкер, Фридрих Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.97
  3. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека III 10, 7-8 далее
  4. Еврипид. Ифигения в Авлиде 51
  5. Гомер. Илиада XXIV 765
  6. Стасин. Киприи, фр.9 Бернабе
  7. Псевдо-Эратосфен. Превращения в звезды 25, со ссылкой на Кратина
  8. Гесиод. Перечень женщин, фр.175 М.-У.; Гомер. Одиссея IV 14
  9. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека III 11, 1; Э III 3; Э VI 14.28
  10. Еврипид. Елена 112—114
  11. Еврипид. Елена 31-36
  12. Alan, Introduction, 18–28
  13. Гигин. Мифы 249; Трифиодор. Взятие Илиона 520
  14. Еврипид. Андромаха 628; Аристофан. Лисистрата 155
  15. Павсаний. Описание Эллады III 19, 11-13; Конон. Мифы 18
  16. David, Narrative in Context, 136; Hughes, Helen of Troy, 181–182

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Aristophanes, Lysistrata. For an English translation see the Perseus Project.
  • Cicero, De inventione II.1.1–2
  • Cypria, fragments 1, 9, and 10. For an English translation see the Online Medieval and Classical Library.
  • Dio Chrysostom, Discourses. For an English translation, see Lacus Curtius.
  • Euripides, Helen (play)'. For an English translation, see the Perseus Project.
  • Euripides, Iphigenia in Aulis. For an English translation, see the Perseus project.
  • Euripides, Orestes (play). For an English translation, see the Perseus Project.
  • Herodotus, Histories (Herodotus), Book II. For an English translation, see the Perseus Project.
  • Hesiod, Catalogs of Women and Eoiae. For an English translation see the Online Medieval and Classical Library.
  • Homer, Iliad, Book III; Odyssey, Books IV, and XXIII.
  • Gaius Julius Hyginus, Fables. Translated in English by Mary Grant.
  • Isocrates, Helen. For an English translation, see the Perseus Project.
  • Maurus Servius Honoratus, In Aeneida I.526, XI.262
  • Lactantius Placidus, Commentarii in Statii Thebaida I.21.
  • Little Iliad, fragment 13. For an English translation, see the Online Medieval and Classical Library.
  • Ovid, Heroides, XVI.Paris Helenae. For an English translation, see the Perseus Project.
  • Pausanias (geographer), Description of Greece, Book III. For an English translation, see the Perseus Project.
  • Pseudo-Apollodorus, Bibliotheca (Pseudo-Apollodorus), Book III; Epitome.
  • Sappho, fragment 16.
  • Sextus Propertius, Elegies, 3.14. Translated in English by A.S. Kline.
  • Theocritus, Idylls, XVIII (The Epithalamium of Helen). Translated in English by J. M. Edmonds.
  • Virgil, Aeneid. Book VI. For an English translation see the Perseus Project.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Allan, Williams (2008). «Introduction». Helen. Cambridge University Press. ISBN 0-521-83690-5. 
  • Anderson, Michael John (1997). «Further Directions». The Fall of Troy in early Greek Poetry and Art. Oxford University Press. ISBN 0-19-815064-4. 
  • Blondell, Ruby (2013). Helen of Troy: Beauty, Myth, Devastation. Oxford University Press. ISBN 9780199731602. https://books.google.am/books?id=6uEC_Uh-MBIC&pg=PA102. 
  • Cairns, Francis (2006). «A Lighter Shade of Praise». Sextus Propertius. Cambridge University Press. ISBN 0-521-86457-7. 
  • Calame, Claude (2001). «Chorus and Ritual». Choruses of Young Women in Ancient Greece (translated by Derek Collins and Janice Orion). Rowman & Littlefield. ISBN 0-7425-1525-7. 
  • Caprino, Alexandra (1996). «Greek Mythology in Etruria». in Franklin Hall; John. Etruscan Italy. Indiana University Press. ISBN 0-8425-2334-0. 
  • Chantraine, Pierre (2000). «Ἐλένη» (french). Dictionnaire Étymologique de la Langue Gercque. Klincksieck. ISBN 2-252-03277-4. 
  • Cingano, Ettore (2005). «A Catalog within a Catalog: Helen's Suitors in the Hesiodic Catalog of Women». in Hunter; Richard L.. The Hesiodic Catalog of Women. Cambridge University Press. ISBN 0-521-83684-0. 
  • Clader, Linda Lee (1976). Helen. Brill Archive. ISBN 90-04-04721-2. 
  • Cyrino, Monica S. (2006). «Helen of Troy». in Winkler; Martin M.. Troy: from Homer's Iliad to Hollywood. Cambridge University Press. ISBN 1-4051-3182-9. 
  • David, Benjamin (2005). «Narrative in Context». in Jenkens, Lawrence A.. Renaissance Siena. Truman State University. ISBN 1-931112-43-6. 
  • Eaverly, Mary Ann (1995). «Geographical and Chronological Distribution». Archaic Greek Equestrian Sculpture. University of Michigan Press. ISBN 0-472-10351-2. 
  • Edmunds Lowell (May 2007)։ «Helen's Divine Origins»։ Electronic Antiquity: Communicating the Classics X (2): 1–44։ Վերցված է 2009-07-07 
  • Frisk, Hjalmar (1960). «Ἐλένη» (german). Griechisches Etymologisches Wörterbuch. I. French & European Pubns. 
  • Gantz, Timothy (2004). Early Greek Myth. Baltimore, MD and London: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5362-1. 
  • Gumpert, Matthew (2001). «Helen in Greece». Grafting Helen. University of Wisconsin Press. ISBN 0-299-17124-8. 
  • Hard, Robin; Rose, Herbert Jennings (2004). «the Trojan War». The Routledge Handbook of Greek Mythology. Routledge. ISBN 0-415-18636-6. 
  • Hughes, Bettany (2005). Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-224-07177-7. 
  • Executive ed.: Joseph P. Pickert... (2000). «Indo-European roots: wel». The American Heritage Dictionary of the English Language. Houghton Mifflin Harcourt. ISBN 0-395-82517-2. 
  • Jackson, Peter (2006). «Shapeshifting Rape and Xoros». The Transformations of Helen. J.H.Röll Verlag. 
  • Kim, Lawrence (2010). «Homer, poet and historian». Homer Between History and Fiction in Imperial Greek Literature. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19449-5. 
  • Lindsay, Jack (1974). «Helen in the Fifth Century». Helen of Troy: Woman and Goddess. Rowman and Littlefield. ISBN 0-87471-581-4. 
  • Lynn Badin, Stephanie (2006). «Religion and Ideology». The Ancient Greeks. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-814-0. 
  • Maguire, Laurie (2009). «Beauty». Helen of Troy. John Wiley and Sons. ISBN 9781405126359. 
  • Mansfield, Elizabeth (2007). «Helen's Uncanny Beauty». Too Beautiful to Picture. University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-4749-6. 
  • Matheson, Susan B. (1996). «Heroes». Polygnotos and Vase Painting in Classical Athens. University of Wisconsin Press. ISBN 0-299-13870-4. 
  • Meagher, Robert E. (2002). The Meaning of Helen. Bolchazy–Carducci Publishers. ISBN 0865165106. 
  • Mills, Sophie (1997). «Theseus and Helen». Theseus, Tragedy, and the Athenian Empire. Oxford University Press. ISBN 0-19-815063-6. 
  • Moser, Thomas C. (2004). A Cosmos of Desire. University of Michigan Press. ISBN 0-472-11379-8. 
  • Nilsson, Martin Persson (1932). «Mycenaean Centers and Mythological Centers». The Mycenaean Origin of Greek Mythology. Forgotten Books. ISBN 1-60506-393-2. 
  • Pomeroy, Sarah B. (2002). «Education». Spartan Women. Oxford University Press. ISBN 0-19-513067-7. 
  • Redfield, James (1994). «The Hero». The Tragedy of Hector. Duke University Press. ISBN 0-8223-1422-3. 
  • Skutsch Otto (1987)։ «Helen, her Name and Nature»։ The Journal of Hellenic Studies 107: 188–193։ JSTOR 630087։ doi:10.2307/630087 
  • Suzuki, Mihoko (1992). «The Iliad». Metamorphoses of Helen. Cornell University Press. ISBN 0-8014-8080-9. 
  • Thompson, Diane P. (2004). «The Fall of Troy – The Beginning of Greek History». The Trojan War. McFarland. ISBN 0-7864-1737-4. 
  • Whitby, Michael (2002). «Introduction». Sparta. Taylor & Francis. ISBN 0-415-93957-7. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]