Կիսաշրջազգեստ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
COLLECTIE TROPENMUSEUM Rok met panoramische beschildering van Indonesisch landschap TMnr 6217-7.jpg

Կիսաշրջազգեստ (ֆր.՝ jupe, արաբ․՝ جبة‎‎, ջուբբա, տղամարդու ավանդական հագուստի անվանում), հագուստի մաս, որը ծածկում է մարմնի ստորին հատվածը: Ծագել է ազդրերը ծածկող ժապավենից: Կիսաշրջազգեստը նաև կանանց զգեստի ստորին հատվածն է՝ գոտկատեղից մինչև քղանցքը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիսաշրջազգեստները հայտնի են դեռ մարդկության արշալույսին. դրանք կրել են և՛ կանայք, և՛ տղամարդիկ:

Հին աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավային շրջաններում տղամարդիկ հագել են ազդրերի ժապավեններ և արմավենու տերևներից պատրաստված կիսաշրջազգեստներ ու գոգնոցներ: Հին եգիպտացիների հիմնական հագուստը սխենտա գործվածքն է եղել, որը փաթաթել են ազդրի շուրջը և ամրացրել գոտկատեղին: Հասարակ մարդկանց և փարավոնների զգեստները տարբերվել են միայն գործվածքների որակով, իսկ ոճը նույնն է եղել: Փարավոնների հանդերձանքին կցվել է լրացուցիչ գոգնոց՝ ծալքավորված կտորից։

Միջին Թագավորության դարաշրջանում սխենտա զգեստը երկարացվել է՝ բացահայտելով գործվածքի պլաստիկ հատկությունները: Հետագայում փարավոնները և բարձրագույն ազնվականները կրել են թափանցիկ գործվածքից պատրաստված երկար շրջազգեստներ՝ դրանց վրայից հագնելով թափանցիկ կամ սովորական կտորից կարված սխենտան կամ երկու այդպիսի զգեստների զուգակցություն[1]։ Ասորիները հագել են բրդից, բամբակից կամ սպիտակեղենից պատրաստված կիսաշրջազգեստ-վերնաշապիկներ, որոնք կոչվել են քանդի: Ասորա-բաբելոնյան թագավորի քանդին կարվել է գառան սպիտակ բրդից: Այս տեսակի հագուստի երկարությունը ցույց է տվել դրա սեփականատիրոջ ազնվականության աստիճանը: Պահպանվել են շումերական աստվածուհիների (մ.թ.ա. III հազարամյակ) մորթյա կիսաշրջազգեստներով նկարները:

Կրետեում և Միկենքում կանայք հագել են լայնակի շերտերով, երբեմն առանձին ծալքերից կամ բոլորածալերից կազմված կիսաշրջազգեստներ: Եգեյան հագուստի բարդ կտրվածքը, անհայտ պատճառներով, ամբողջովին կորել է և ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել հետագա հունական զգեստների վրա:

Հին Հունաստանում՝ արխաիկ դարաշրջանում, ազդրերը ծածկող կտորը կիրառվել է միայն տղամարդկանց հագուստի մեջ, իսկ կանանց հագուստում գերակշռել է երկու մասից կազմված (վերին և ստորին) կոստյումը, որի ստորին հատվածը չկարված կիսաշրջազգեստ է եղել: Բայց նախադասական ժամանակաշրջանում հագուստի հիմնական տեսակները գիմաթիյը, հիտոնը և պեպլոսն են եղել[1]։

Էտրուսկների կանանց տարազը ներառել է թևկապներով կրծկալ և կիսաշրջազգեստ: Երբեմն լայն գոտիով կիսաշրջազգեստին գոգնոց են կցել (Հնարավոր է, որ դա ամենօրյա հագուստ է եղել)[1]։

Միջնադար և Վերածննդի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հագուստում կիսաշրջազգեստը սկսել է լայնորեն կիրառվել XV-XVI դարերում, երբ նոր ձևավորված սկզբունքով այն անջատվել է կրծկալից[1][2]: Կիսաշրջազգեստներն ավելի նորաձև դարձնելու համար փոխվել է դրանց ձևը, երկարությունը և լայնությունը: Շատ եվրոպական ազգերի կանանց հագուստում վերնաշապիկի իրանակալը` ոչ շատ երկար լայն կիսաշրջազգեստի հետ, պահպանվել է մինչև 19-րդ դարի վերջը[1]: Նույն դարաշրջանում, կիսաշրջազգեստի հետևի երկարացված լայն կտորից ձևավորվել է երկայնափեշը՝ դետալ, որը կազմվածքը ավելի է նրբացրել՝ գոթական գեղագիտության պահանջներին համապատասխան:

Ֆրանսիայի արքայազն Չարլզ VII- ի սիրուհի Ագնեսա Սորելը տպավորել է պալատականներին իր «երկայնափեշ հագուստներով, որոնք իրենց երկարությամբ գերազանցել են (ֆրանսիական) արքայական տան արքայադուստրերի զգեստները»[3]: Ամենօրյա հագուստից երկայնափեշը անհետացել է 16-րդ դարի սկզբին՝ երկար ժամանակ օգտագործվելով միայն արարողակարգային և պալատական զգեստների մեջ։

15-րդ դարի Իտալիայում տարածված կանացի հագուստը կազմված է եղել փոքր կրծկալից և բացվածքով ու նուրբ ծալքերով գամուրա կիսաշրջազգեստից: Հետզհետե գամուրայի արտաքին ձևը փոխվել է, սակայն այն մնացել է անփոխարինելի հագուստի տարր՝ սոցիալական բոլոր խավերի կանանց համար: XVI դարի սկզբին կանանց զգեստները ավելի փարթամ տեսք են ընդունել, սակայն կիսաշրջազգեստը դեռ պահպանել է իր նուրբ ձևը:

Իսպանացի կանանց զգեստները 15-րդ դարի կեսերից աստիճանաբար փոխել են. նրանց պլաստիկ ձևը ավելի կոշտ ուրվագիծ է ստացել: Ստորին կիսաշրջազգեստը, որը կոչվում է վերդուգադո, սկսել է ամրացվել կարված մետաղական օղակապերով (իսպ.՝ verdugos), մինչդեռ վերին մասը, որը զանգակաձև է, ամբողջովին կրկնել է վերդուգադոյի ուրվագիծը:

Ըստ լեգենդի՝ շրջազգեստի այս ձևը ստեղծվել է 1468 թվականին՝ պորտուգալուհի Խուանայի կողմից, որը ցանկացել է թաքցնել իր հղիությունը։ Այն տարածվել է միայն ազնվականների շրջանում: XVI դարի վերջում զգեստի համամասնությունների փոփոխություն է եղել, և վերդուգադոյի լայնությունը ներքևից աճել է: Ֆրանսիայում, զգեստի այս իսպանական անվանումից ծագել է vertugadin (աղավաղված «vertu guardant»` «մաքրության պահապան») բառը, քանի որ կոշտ շրջանակի վրա ձգված կիսաշրջազգեստը կնոջը նմանեցրել է անթափանցելի ամրոցի[2]: Բնակչության ցածր շերտերի կանանց հագուստը շարունակել է պահպանել 15-րդ դարի կեսի իսպանական զգեստների ավելի մեղմ ուրվագիծը. կիսաշրջազգեստը կա՛մ կիպ գրկել է իրանը, կա՛մ ծածկվել է շրջանաձև ծալքերով[1]:

Ֆրանսիայում մինչև 16-րդ դարի առաջին տասնամյակը պահպանվել է հագուստի չափավոր ուրվագիծը՝ փոխարինելով արտասովոր գոթական նորաձևությանը: Ազնվականների զգեստները ի սկզբանե կրել են իտալական ոճի ազդեցությունը՝ դառնալով ավելի փարթամ, իսկ հետո իսպանական ոճից փոխառել են վերդուգադոն: Իսպանական կրինոլինը փոփոխությունների է ենթարկվել՝ ստանալով կոնաձև և ավելի լայն տեսք: Նրա վրա կտոր է հագցվել (համապատասխանում է ժամանակակից հագուստին), իսկ դրա վրայից՝ մեկ այլ զգեստ (որի առջևից հատուկ կտրվածք է եղել, և երևացել է կրինոլինի վրայից հագցված կիսաշրջազգեստը): Զգեստն ու կիսաշրջազգեստը տարբեր գույների են եղել և ունեցել են տարբեր գործվածքներ: Ամենատարածվածը նախշավոր զգեստի և հարթ կտորից կարված կիսաշրջազգեստի համադրությունն է եղել: 16-րդ դարի վերջին, զգեստներն ավելի մեծածավալ են դարձել՝ Մարիա Մեդիչիի օրոք հասնելով առավելագույն մեծությանը: Կիսաշրջազգեստի տակ՝ ազդրի վրա դրվել է հսկայական կարկաս:

Անգլիայում կիսաշրջազգեստի կարկասը պատրաստվել է մոմլաթե գործվածքից, իսկ զգեստը եղել է բաժանվող քղանցքներով: Հետագայում ՝ տասնվեցերորդ դարի վերջին, հայտնվել են ֆարզինգեյլները: Այդ հարթ և լայն կարկասները առանց առջևի մասի են եղել, ինչը թույլ է տվել իջեցնել կրծկալի լեզվակները: Կիսաշրջազգեստի ավելորդ գործվածքը դրվել է լայնակի ծալքերում և ամրացվել կրծկալի լեզվակներով: Ֆարզինգեյլը աղավաղել է մարդկային մարմնի իրական համամասնությունները՝ ստեղծելով անբնական և անհամաչափ ուրվագիծ (մասնավորապես, գոտկատեղը չափազանց բարակ է թվացել, իսկ ոտքերը՝ շատ կարճ)[1]:


Բարոկկո և ռոկոկո կիսաշրջազգեստներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XVII դարի սկզբին եվրոպական զգեստները ազատվել են մոտ 50 տարի տևած իսպանական ազդեցությունից, և դարի կեսերից նորաձևության հիմնական թելադրողը եղել է Ֆրանսիան: Դարերի ընթացքում կիսաշրջազգեստի ձևը կտրուկ փոխվել է: Առաջին տարիներին այն կորցրել է օղակապերը և ձեռք բերել ավելի մեղմ ուրվագծեր: Հագուստի ձևվածքը բարդացել է, օգտագործված նյութերը ավելի թեթև են դարձել՝ ընդգծելով մարմնի բնական գծերը, քղանցքը հարթ է դարձել և ներքև է ուղղվել:

17-րդ դարի վերջին մետաղական օղակներով վերին կիսաշրջազգեստի վրա կտրվածքներ են ավելացել, կողմերում՝ ծալազարդարանքներ, աստառը և ստորին կիսաշրջազգեստները տեսանելի են դարձել: Վերին կիսաշրջազգեստը հաճախ երկայնափեշ է ունեցել, որը կարվել է ավելի ծանր գործվածքից. ամբողջ կառույցը պահվել է կողքից մաշված մորթու վրա: Ռեգենտության ժամանակաշրջանում (1715-1723) հագուստի գծերը կրկին ավելի բնական են դարձել։

Ռոկոկոյի դարաշրջանում ավելի մեծ ուշադրություն են դարձրել ներքնազգեստի զարդարմանը: Ստորին կիսաշրջազգեստը բացի հագուստի գործառույթային մաս լինելուց դարձել է նաև կարևոր դեկորատիվ տարր, քանի որ տեսանելի է եղել քայլելիս: Նորաձև ուրվագիծը կառուցվել է զգեստի վերին և ստորին մասերի հակադրության սկզբունքով՝ նեղ կրծկալ և լայն կիսաշրջազգեստ, որը 18-րդ դարի երկրորդ կեսին լայնակի հատվածում դարձել է օվալաձև: Այս դիզայնը ընդգծել է իրանը, ինչի շնորհիվ ցանկացած կազմվածքի կին նուրբ ու բարակիրան է թվացել։ Կիսաշրջազգեստների նոր կարկասները հասել են անհավանական չափերի:

1770-ական թվականներին երևան է եկել պոլոնեզը՝ երկար և լայն կիսաշրջազգեստ՝ կրծկալով, որի քղանցքը հետևից և կողմերից այնպես է կարվել, որ ներքին կիսաշրջազգեստը տեսանելի լինի:



Կիսաշրջազգեստների տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ երկարության[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիսաշրջազգեստի էվոլուցիան, Հարրի Յուլիուս, 1916
  • Մաքսի-կիսաշրջանազգեստ — կիսաշրջազգեստ՝ մինչև կոճերը:
  • Միդի-կիսաշրջազգեստ — կիսաշրջազգեստ՝ մինչև սրունքի կեսը:
  • Մինի-կիսաշրջանազգեստ — կարճ կիսաշրջազգեստ՝ ծնկներից 15 սմ բարձրության վրա:
  • Միկրո-կիսաշրջազգեստ — ավելի երկար, քան լայն գոտին, բայց ավելի կարճ, քան մինի-կիսաշրջազգեստը:

Ըստ ուրվագծի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ուղիղ
  • Կոնաձև
  • Սեպաձև

Ըստ եզրամասերի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կիսաշրջանազգեստ-կակաչ — ոճը տեսականորեն նման է կակաչի շրջված գնդիկի:
  • Կիսաշրջազգեստ-մատիտ — նեղ, ազդրը կիպ գրկող, սովորաբար ծնկների երկարությամբ:
  • Կիսաշրջազգեստ-զանգակ —գրկում է գոտկատեղը և տարածվում է ներքևի մասում, ուրվագիծը նման է զանգակ ծաղկի կամ շրջված գավաթի:
  • Կիսաշրջազգեստ-արև — ձևավորումը հարթության վրա շրջան է հիշեցնում:
  • Կիսաշրջազգեստ-կիսարև — դիզայնը հարթության վրա կիսաշրջան է հիշեցնում:
  • Կիսաշրջազգեստ-արև — կլյոշ
  • Կիսաշրջազգեստ-գոդե — Խիստ, այսպես ասած՝ պահպանողական ուրվագիծ։ Երկարությունը՝ մինչև ծնկները, ունի անկապտելի լայն բոլորածալեր։
  • Կիսաշրջանազգեստ — շանտեկլեր
  • Կիսաշրջազգեստ-տուփ կամ կիսաշրջանազգեստ «tutu»՝— գոտիով կամ առաձգական ռետինե հարմարանքով: Կարված է բարակ, թափանցիկ կտորի մի քանի շերտերից։
  • Կոնաձև
  • Լայն

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմանական տեսակներ
Նորաձևություն
Համաշխարհային մշակույթ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դհոտի

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 М. Н. Мерцалова Костюм разных времён и народов. — М.: Академия моды, 1993. — Т. 1. — С. 10—20, 62—64, 72—80, 96—98, 194, 246, 260, 318—339, 376—382, 440—470. — ISBN 5-900136-02-7
  2. 2,0 2,1 Л. Кибалова. О. Гербенова. М. Ламарова Иллюстрированная энциклопедия моды. — Прага: Артия, 1988. — С. 164, 177—199, 210. — 543 с.
  3. По свидетельству хрониста Жоржа Шателена, цит. по: Шоссинан-Ногаре Г. Повседневная жизнь жен и возлюбленных французских королей.- М.: Молодая гвардия, 2003. ISBN 5-235-02521-0. с. 180.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]