Լապտեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
XIX դարի Ռիգայի կայարանային կերոսինային լապտեր՝ Մոսկվայի երկաթգծային թանգարանում

Լապտեր ( հուն․՝ Φανάρι) փոխադրական կամ տեղակայված արհեստական լույսի աղբյուր։ Օրվա մութ ժամերին որոշակի տարածություն լուսավորելու համար նախատեսված սարք։ Լապտեր բառի սկզբնարմատը ծագել է հունական ջահ բառից[1]։ Լապտեր բառի համանուն անունով թաղամաս է եղել Կոստանդնուպոլսում։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձեռքի լապտերների մասին առաջին հիշատակումները եղել են անտիկ ժամանակներում։ Հայտնի է, որ Դիոգենես Սինոպացին լապտերը ձեռքին քայլել է փողոցով և կանչել "Մարդ եմ փնտրում": Համարյա նույն ժամանակահատվածում (III մ.թ.ա.) Արևելքում հայտնվում են չինական լապտերները[2] և արդյունքում հաստատվում են լապտերների տոնակատարությունները։ Հին Հռոմում կային լապտերագործ վարպետներ (lanternarius), որոնք պետք է գիշերը լուսավորեին ճանապարհները[3]։ Աստվածաշնչում միայն մեկ անգամ է հիշատակվում լապտերը, երբ հռոմեացի զինվորները գալիս են ձերբակալելու Քրիստոսին (Աստվածաշունչ | Հովհաննես 18:3)։

Միջնադարյան Գերմանիայում ավանդույթ է եղել Սուրբ Մարտինի օրը՝ նոյեմբերի 11-ը նշել լապտերներով երթով[4]։ Անգլիայում միջնադարում հայտնվել են փողոցային լապտերներ։ Լոնդոնում դրանք առաջին անգամ վառվել են 1417 թվականին՝ քաղաքապետ Հենրի Բարտոնի հրամանով[5]։ Այդ ժամանակ լապտերների մեջ օգտագործվել են մոմեր։

1669 թվականին հոլանդեացի Յան վան դեր Հեյդենը հայտնագործում է փողոցային լապտեր, որն այրվում էր բամբակով և ձեթով[6]:Ամստերդամի Կարմիր լապտերների թաղամասը նույնացվում է հասարակաց տների հետ։ 17-րդ դարում ի հայտ է գալիս կախարդական լապտեր անվանումով պրոյեկտոր։ 1720 թվականին յուղով վառվող ապակե լապտերներ հայտնվել են նաև Սանկտ Պետերբուրգում[7]։ Որպես վառելիք օգտագործվել է կանեփի յուղը, իսկ դրանց մատակարարմամբ զբաղվել են ֆուրգոնապանները։ Հեռավոր Արևելքում տարածված են ճապոնական լապտերները։

1807 թվականին Լոնդոնում ի հայտ են եկել գազային լապտերներ, հայտնագործողը Վիլյամ Մերդոկն էր[8], իսկ 1839 թվականին դրանք օգտագործվում էին նաև Սանկտ Պետերբուրգում[9]։

1879 թվականին Լիթեյյան կամրջի վրա այրվել են Յաբլոչկովի էլեկտրական լապտերները[5]։ 1883 թվականին դրանք լուսավորել են նաև Նևսկի պողոտան[10]։

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]