Իրանական ճգնաժամ (2019-2020)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Իրանական ճգնաժամ, նաև Պարսից ծոցի ճգնաժամ (անգլ.՝ Persian Gulf crisis), լարված քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմական դիմակայություն մի կողմից Իրանի և նրա դաշնակից խմբավորումների, մյուս կողմից՝ ԱՄՆ-ի և տարածաշրջանում նրանց ռազմավարական դաշնակիցների միջև։ Նրանց միջև հարաբերությունները սրվել են «միջուկային գործարքից» Թեհրանի և Վաշինգտոնի դուրս գալուց հետո (պաշտոնական անվանումը՝ գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագիր)։

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի հուլիսի 15-ին Իրանն ու «վեցնյակի» երկրները (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Չինաստան և Ռուսաստան) Իրանի դեմ պատժամիջոցների չեղարկման դիմաց համաձայնության են եկել Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ։ Ըստ համաձայնագրի, Իրանը պետք է թույլ տա ՄԱԳԱՏԷ-ի տեսուչներին իրենց միջուկային օբյեկտներում, Արևմուտքի երկրները, իրենց հերթին, աստիճանաբար հանեն Իրանի դեմ պատժամիջոցները։ Համաձայնագիրը պետք է վավերացվի բոլոր կողմերի կողմից և հավանության արժանանա ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի կողմից[1]։

2017 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել էր, որ այլևս Կոնգրեսին չի հավաստիացնի, որ «Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագիրը» համապատասխանում է երկրի շահերին[2]։

2018 թվականի մայիսի 8-ին Թրամփը հայտարարել էր Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ համաձայնագրից երկրի դուրս գալու մասին։ ԱՄՆ նախագահը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ն ապացույցներ ունի, որ Իրանը շարունակում է միջուկային զենքի մշակումը՝ դրանով իսկ խախտելով գործողությունների ընդհանուր համապարփակ ծրագիրը։ Նա նաև հայտարարել Է Թեհրանի դեմ պատժամիջոցների վերականգնման մասին[3]։

2019 թվականի մայիսի 8-ին (պայմանագրից ԱՄՆ-ի դուրս գալու տարելիցին) Իրանը, ի պատասխան ԱՄՆ-ի գործողությունների, հայտարարել Է միջուկային գործարքի մի շարք կետերի (հարստացված ուրանի և ծանր ջրի պաշարների մասով) կատարման դադարեցման առաջին փուլի մասին։ Մասնավորապես, Իրանը գերազանցել է ցածր հարստացված ուրանի պաշարների նշանակությունը, որը սահմանվել է 300 կիլոգրամ նիշով։ 2019 թվականի հուլիսի 7-ին Թեհրանը հայտարարել է պարտավորությունների կրճատման երկրորդ փուլի մասին։ Իրանը հայտարարել է, որ սկսում է ուրանի հարստացման գործընթացը միջուկային համաձայնագրից բարձր մակարդակով՝ 3.67 %[4]։

Ժամանակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2019[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մայիսի 5-ին՝ ԱՄՆ ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդական Ջոն Բոլթոնը հայտարարել Է, որ ԱՄՆ-ն հարվածային խումբ է բացում «Աբրահամ Լինքոլն» ավիակրի և Մերձավոր Արևելքում B-52 չորս ռմբակոծիչների դեմ, որպեսզի «հստակ և անսխալ հաղորդագրություն ուղարկի» Իրանին Իսրայելի հետախուզության հաղորդագրություններից հետո ենթադրվող իրանական դավադրության մասին՝ տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի դիրքերի թուլացման նպատակով[5][6]։
  • Մայիսի 7-ին՝ ԱՄՆ պետքարտուղար Մայք Պոմպեոն անսպասելի գիշերային այց է կատարել Բաղդադ Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելի հետ հանդիպման չեղարկումից հետո։ Պոմպեոն Իրաքի նախագահ Բարհամ Սալիհին և վարչապետ Ադիլ Աբդուլ-Մահդիին հայտարարել է, որ իրենք պատասխանատու են Իրաքում ամերիկացիների պաշտպանության համար։
  • Մայիսի 8-ին խորհրդական, այաթոլլահ Ալի Խամենեին հայտարարել է, որ Իրանը վստահ է, որ ԱՄՆ-ն չի ցանկանում և չի կարող պատերազմ սկսել Իրանի հետ։ Մինչդեռ ԱՄՆ-ի ռազմաօդային ուժերի կենտրոնական հրամանատարությունը հայտարարել է, որ F-15C Eagle-ի մի քանի կործանիչներ տեղափոխվել են Մերձավոր Արևելք՝ «տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի շահերը պաշտպանելու համար»[7]։
  • Մայիսի 10-ին Միացյալ Նահանգները տեղակայել է USS Arlington ծովային տրանսպորտային նավը և «Patriot» ԶՀՀ-ն տարածաշրջանում։ Պենտագոնը հայտարարել է, որ ռազմական ուժի ավելացումը պայմանավորված է եղել «հարձակողական գործողություններ իրականացնելու Իրանի բարձր պատրաստվածությամբ»[8]։
  • Հունիսի 13-ին ամերիկյան երկու նավթային տանկեր հարձակման են ենթարկվել Հորմուզի նեղուցի մոտ, ինչի հետևանքով նրանցից մեկը բռնկվել է և կորցրել կառավարումը։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը տեղի ունեցածի համար մեղադրել Է Իրանին, որը հերքում է տանկերների վրա հարձակումներին իր մասնակցությունը և Վաշինգթոնին մեղադրել «իրանաֆոբական» ընկերություն քարոզելու մեջ։
  • Հունիսի 20-ին ամերիկյան ռազմական անօդաչու թռչող սարքը խոցվել է իրանական ՌՕՈՒ-ի կողմից։ Իրանի նախագահ Ռոհանին հայտարարել է, որ նա խախտել է իր օդային տարածքը։ Այնուհետև Թրամփը չեղարկել Է Իրանի ուղղությամբ հարվածները. Նրա խոսքով՝ իրեն զեկուցել են, որ կարող է 150 մարդ զոհվել[9]։
  • Հուլիսի 4-ին «42 Commando» հատուկ նշանակության ջոկատի թագավորական ծովային հետևակայինները գրավել են Ջիբրալթարի ափերի մոտ գտնվող գերերթանկերը, որը իրանական նավթը տեղափոխում Էր Սիրիա։ Իրանի կառավարությունը խոստացել է պատասխանել նավթային տանկերի գրավմանը[10]։
  • Հուլիսի 4-ին «42 Commando» հատուկ նշանակության ջոկատի թագավորական ծովային հետևակայինները գրավել են Ջիբրալթարի ափերի մոտ գտնվող գերերթանկերը, որը իրանական նավթը տեղափոխում Էր Սիրիա։ Իրանի կառավարությունը խոստացել է պատասխանել նավթային տանկերի գրավմանը։
  • Հուլիսի 11-ին Ջիբրալթարի ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ձերբակալել Է իրանական «Գրեյս-1» սուպերթանկերի կապիտանին և սթարպոմին Սիրիայի նկատմամբ ԵՄ պատժամիջոցների խախտման կապակցությամբ։ Երկու օր անց ոստիկանության ներկայացուցիչները հայտնել են, որ կապիտանը, սթարփը և նավի կապիտանի երկու երկրորդ օգնականները գրավի դիմաց ազատ են արձակվել առանց մեղադրանք առաջադրելու։
  • Հուլիսի 13-ին Իրանի արտաքին գործերի նախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆիի հետ հեռախոսազրույցում Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Ջերեմի Հանթն առաջարկել է զիջումների գնալ «Գրեյս-1»-ի ազատ արձակման հարցում՝ երաշխիքի դիմաց, որ Թեհրանը չի խախտի Սիրիայում Ասադի կառավարության նկատմամբ ԵՄ-ի պատժամիջոցները։
  • Հուլիսի 17-ին ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ Իրանին կասկածում են պանամական նավթային տանկերի գրավման մեջ, որը հետևում էր Արաբական Միացյալ Էմիրություններից և անցնում Հորմուզի նեղուցով։ Ավելի ուշ Իրանը հայտարարել էր, որ իր հեղափոխական գվարդիան ձերբակալել է արտասահմանյան նավթային տանկերին և 12 հոգանոց իր թիմին՝ երկրից վառելիքի մաքսանենգության համար։
  • Հուլիսի 18-ին Թրամփը հայտարարել է, որ ԱՄՆ ՌԾՈՒ «Boxer» նավը խոցել Է իրանական անօդաչու թռչող սարք, որը ռազմական նավից անցել է հազար բակերով (մեկ կիլոմետրից պակաս)՝ անտեսելով նախազգուշական ազդանշանները։ Իրանցի զինվորականները հերքել են, որ կորցրել են իրենց անօդաչու սարքը Հորմուզի նեղուցում։
  • Հուլիսի 19-ին ԻՀՊԿ-ի մարտիկները ձերբակալել են բրիտանական Stena Impero նավթային տանկերին, որը պատկանում է Հորմուզի նեղուցում Stena Bulk & Northern Marine Management ընկերությանը։ Որոշումը կայացվել է դատարանի կողմից միջազգային նորմերի խախտման պատճառով։
  • Օգոստոսի 16-ին Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարար Յացեկ Չապուտովիչը հայտարարել է, որ Վարշավան աջակցում է Պարսից ծոցում ԱՄՆ-ի ռազմական առաքելությանը և պատրաստ է օգնություն ցուցաբերել[11]։
  • Օգոստոսի 25-ին հայտնի դարձավ, որ Մեծ Բրիտանիայի ռազմածովային ուժերի HMS Defender նորագույն հրթիռային Էսկադրային ականակիրը ուղևորվում է Պարսից ծոցի շրջան։ Նավը միացել է Kent և Montrose ֆրեգատներին, որոնք տարածաշրջանում էին գտնվում Իրանին ահաբեկելու նպատակով։
  • Սեպտեմբերի 3-ին ԱՄՆ-ն պատժամիջոցներ է սահմանել Իրանի տիեզերագնացության հետազոտական ինստիտուտի, տիեզերական գործակալության և տիեզերքի հետազոտման կենտրոնի դեմ[12]։
  • Սեպտեմբերի 14-ին Իրանի գաղափարական դաշնակիցները հուսիթները ԱԹՍ-ի օգնությամբ հարձակում են իրականացրել Աբկայքում Սաուդյան նավթավերամշակման գործարանների վրա։ Հարձակումը Սաուդյան նավթի արդյունահանման ժամանակավոր անկում է առաջացրել երկու անգամ (9,8 մլն բարելից մինչև 4,1 մլն բարել), ինչը համապատասխանում է համաշխարհային արդյունահանման 5 %-ին[13]։ ԱՄՆ-ն հայտարարել է, որ միջադեպի հետևում կանգնած Է Թեհրանը, սակայն ոչ մի ապացույց չի ներկայացրել[14]։
  • Սեպտեմբերի 21-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հավանություն Է տվել Մերձավոր Արևելք լրացուցիչ զորքեր ուղարկելուն։ Մինչդեռ Պենտագոնի ղեկավար Մարկ Էսպերը հայտարարել է, որ Բահրեյնի ռազմածովային բազայում տեղակայված ամերիկյան բոլոր ուժերը կկենտրոնանան հակահրթիռային պաշտպանության վրա[15]։
  • Հոկտեմբերի 11-ին՝ Կարմիր ծովի Ջիդդա նավահանգստային քաղաքից 60 մղոն հեռավորության վրա Սաուդյան երկու հրթիռներով հարձակման է ենթարկվել իրաքյան նավթային տանկերը։ Պայթյուն է տեղի ունեցել, ինչի հետևանքով վնասվել են նավթի երկու ռեզերվուարներ։ Զոհեր և վիրավորներ չկան[16]։
  • Նոյեմբերի 7-ին ԱՄՆ-ի ղեկավարությամբ ռազմածովային կոալիցիան Բահրեյնում սկսել է իրանական խնդրահարույց տարածքային ջրերի մոտ նավարկելի երթուղիների պահպանության գործողությունը[17]։
  • Դեկտեմբերի 27-ին Իրաքում տեղի ունեցավ ամերիկյան K-1 ռազմաբազայի գնդակոծությունը։ ԱՄՆ-ն պատասխանատվությունը դրել է «Կատաիբ Հեզբոլլահի» գրոհայինների վրա։
  • Դեկտեմբերի 31-ին հարձակում է տեղի ունեցել Բաղդադում ԱՄՆ դեսպանատան վրա։  Դոնալդ Թրամփը դրա պատասխանատվությունը դրել Է Իրանի վրա։ Միջադեպից մի քանի օր առաջ ամերիկյան ՌՕՈՒ-ն ռմբակոծել էր Սիրիայում և Իրաքում «Կատաիբ Հեզբոլլահի» և շիական այլ շարժումների հինգ օբյեկտներ, ինչն էլ առիթ էր հանդիսացել շիաների կողմից դիվանագիտական առաքելության վրա հարձակման համար։

2020[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հունվարի 3-ին տեղի ունեցավ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի ավիահարվածը Բաղդադի միջազգային օդանավակայանին, որի հետևանքով զոհվել են Քասեմ Սուլեյմանին՝ Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի «Քուդս» ջոկատի հրամանատարը, և Աբու Մահդի ալ Մուհանդիսը՝ «ժողովրդական մոբիլիզացիայի ուժեր» աշխարհազորայինների իրաքյան խմբավորման հրամանատարը։
  • Հունվարի 4-ին ԱՄՆ դեսպանատան մոտ պայթյուն է տեղի ունեցել։ Զոհերի և վիրավորների մասին տեղեկություններ չկան։ Դրա հետ մեկտեղ Իրաքի անվտանգության ուժերի շտաբի մոտակա տարածքները ենթարկվել են ականանետային գնդակոծության։ Միջադեպը տեղի է ունեցել երկրի հյուսիսում՝ Նայնավա նահանգում։ Նշվում էր, որ անհայտ անձինք գնդակոծել են ԱՄՆ զինվորականների կողմից օգտագործվող շտաբի մոտ գտնվող կառավարական շենքերը։ Բացի այդ, հրթիռային հարվածի է ենթարկվել Ալ Ջադրիա թաղամասը և հյուսիսում տեղակայված է նաև «Բալլադա» ռազմական բազան, որն օգտագործել են ամերիկյան ուժերը[18]։
  • Հունվարի 5-ին Իրանի կառավարությունը հայտարարել է, որ հրաժարվում է միջուկային գործարքի վերաբերյալ վերջին սահմանափակումներից, որը կատարվել է 2015 թվականին Իրանի և միջազգային միջնորդների վեցյակի կողմից։ Թեհրանը հայտարարում է, որ պատրաստ է վերադառնալ պարտավորությունների կատարմանը պատժամիջոցների չեղարկման դեպքում, ինչպես նաև իր որոշումը անմիջականորեն կապում է Սուլեյմանիի սպանության հետ։ Իրանի իշխանությունները հավելել են, որ կշարունակեն համագործակցել ՄԱԳԱՏԷ-ի հետ և վերադառնալ միջուկային գործարքի վերաբերյալ իրենց պարտավորությունների կատարմանը, Եթե երկրի նկատմամբ պատժամիջոցները հանվեն, իսկ երկրի շահերը հաշվի առնվեն[19]։ Դրա հետ մեկտեղ Իրաքում Անբար նահանգում շիաների կողմից խոցվել Է Boeing ScanEagle 2-ը։
  • Հունվարի 6-ին այն բանից հետո, երբ Իրաքի խորհրդարանում սկսվեց օտարերկրյա զորքերի դուրսբերման հարցի քննարկումը, Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց, որ ԱՄՆ բանակը չի լքի երկիրը, քանի դեռ Իրաքի իշխանությունները չեն վճարել։
  • Հունվարի 7-ին Իրանի խորհրդարանը Պենտագոնին ահաբեկչական կազմակերպություն է ճանաչել, ինչպես նաև բոլոր հրամանատարներին, գործակալներին և այլ անձանց, որոնք առնչություն ունեն Քասեմ Սուլեյմանիի մահվան հետ։ Փաստորեն, ԱՄՆ ողջ բանակը ճանաչվել է ահաբեկչական կազմակերպություն։
  • Հունվարի 8-ին Իրանը բալիստիկ հրթիռներով հարված է հասցրել Այն ալ-Ասադի ռազմաօդային բազային և Իրաքի հյուսիսում գտնվող Էրբիլում, որտեղ տեղակայված են ամերիկյան զորքերը։ Ռմբակոծությունը տեղի է ունեցել երկու ալիքներով։ Երկրորդ անգամ տուժել Է ԱՄՆ երրորդ բազան՝ Քեմփ Քուքը։ Պատասխանատվությունը ստանձնել է Իրանի հեղափոխության պահապանների կորպուսը։ Նշվում է, որ սկզբում արձակվել է ավելի քան տասը հրթիռ, իսկ հետո՝ ևս հինգ հրթիռ[20]։ Իրանական կողմի վարկածով՝ զոհվել է 80 ամերիկացի զինծառայող, ևս ավելի քան 200-ը վիրավորվել են[21]։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը իր ելույթում հստակեցրել է, որ ամերիկացիների և իրաքցիների շրջանում զոհեր և վիրավորներ չկան[22]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Достигнуто соглашение по ядерной программе Ирана»։ В мире։ Русская служба Би-би-си։ 2015-07-14։ Վերցված է 2015-07-15 
  2. Трамп отказался одобрить ядерную сделку с Ираном BBC
  3. «Трамп объявил о выходе США из сделки по Ирану»։ Корреспондент։ 2018-05-08։ Վերցված է 2018-05-08 
  4. «В Иране назвали условие возвращения к обязательствам по СВПД»։ 2019-07-07։ Վերցված է 2019-07-11 
  5. «Bolton: U.S. sending Navy strike group to Iran to send "clear message"»։ Axios։ մայիսի 6, 2019 
  6. «Israel passed White House intelligence on possible Iran plot»։ Axios։ մայիսի 6, 2019 
  7. «Eagles move as part of dynamic force deployment»։ U.S. Air Forces Central Command։ մայիսի 8, 2019։ Վերցված է մայիսի 25, 2019 
  8. «Pentagon bolsters force in Middle East with Marines and missiles to confront Iran»։ USA Today։ մայիսի 10, 2019 
  9. Иранский танкерный кризис: Ми-6 ищет следы причастности Путина к захвату британского судна (The Mirror, Великобритания)
  10. Иран заявил о задержании британского танкера
  11. Польша поддерживает военную миссию США в Персидском заливе
  12. Զարիֆն անօգուտ է համարել ԱՄՆ-ի պատժամիջոցները Իրանի տիեզերական գերատեսչության դեմ
  13. Houthi drone attacks on 2 Saudi Aramco oil facilities spark fires Ալ-Ջազիրա
  14. The Latest: Trump calls Saudi crown prince after attack Archived 2019-09-18 at the Wayback Machine. Washington Post
  15. Трамп решил перебросить дополнительные войска на Ближний Восток Interfax, 21 сентября 2019 года
  16. Атакованный иранский танкер истекает нефтью и загрязняет Красное море // Вести.ру, 11 октября 2019
  17. «US-led coalition launches procedure to secure Gulf waters»։ GO Tech Daily։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-11-11-ին։ Վերցված է նոյեմբերի 7, 2019 
  18. Окрестности штаба сил безопасности Ирака подверглись обстрелу — Газета.Ru, 4 января
  19. «Иран вышел из ядерной сделки и грозит США военным ударом»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2020-01-06-ին։ Վերցված է 2020-01-11 
  20. Иран разбомбил военные базы США в Ираке: Трамп в ярости. Все детали
  21. Иранское ТВ: В результате ракетной атаки на базы США погибли 80 человек — Наша нiва, 8 января 2020
  22. «Ответ Трампа на ракетный удар: Иран отступает, а США продолжат давление»։ 2020-01-08։ Վերցված է 2020-01-09