Թեփուկավորներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թեփուկավորներ
Haeckel Lacertilia.jpg
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Վերնադաս Չորքոտանիներ (Tetrapoda)
Դաս Սողուններ (Reptilia)
Ինֆրադաս Lepidosauromorpha
Վերնակարգ Լեպիդոզավրեր (Lepidosauria)
Կարգ Թեփուկավորներ (Squamata)
Oppel, 1811

Թեփուկավորներ (լատ.՝ Squamata), սողունների ժամանակից 4 կարգերից ամենամեծը, որը ներառում է օձերին, մողեսներին, ինչպես նաև քիչ հայտնի ամֆիսբենաներին կամ երկգնացներին։ Ներառում է ավելի քան 10000 տեսակ[1] և թռչունների հետ կազմում է հավասար ողնաշարավորների՝ ամենամեծ բազմազանությունը ունեցող խումբը ճառագայթալողակ ձկներից հետո։ Այս կարգի կենդանիները լայն տարածում ունեն ողջ աշխարհում՝ մայրցամաքներում և կղզիներում։ Բացակայում են բևեռային և մերձբևեռային տարածաշրջաններում։ Թեփուկավորների կարգի ներկայացուցիչների մարմինը վերևից պատված է եղջրային թեփուկներով և վահանիկներով։ Ունեն շարժուն քառակուսի ոսկոր, որը թույլ է տալիս շարժել վերին ծնոտը։ Գանգի շարժունությունը հատկապես լավ է զարգացած օձերի մոտ։ Թեփուկավորների չափերն ունեն ամենից մեծ տատանումը ժամանակակից զավրոպսիդների շարքում․ թզուկ գեկոնի (Sphaerodactylus ariasae) չափերը կազմում են 16 մմ, կոմոդյան վարանի (Varanus komodoensis), կանաչ անակոնդայի (Eunectes murinus) և ցանդավոր պիթոնի (Python reticulatus), չափերը կարող են հասնել մինչև 3,13, 5,21 և 6,95 մ համապատասխանաբար։ Ոչնչացած մազոզավրներն ունեցել են ավելի մեծ չափեր, երբեմն՝ մինչև 17 մետր կամ ավելի։

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարմինը վերևից պատված է եղջրային թեփուկներով, վահանիկներով և հատիկներով։ Քառակուսի ոսկորը սովորաբար գանգի հետ միացված է շարժուն։ Քունքային աղեղներից պահպանված է միայն վերինը, կամ դա էլ է բացակայում։ Ատամները ամրացված են ծնոտների վերին նաև ներքին մակերևույթներին և ունեն ակրոդոնտալ կամ պլևրոդոնտալ տիպ։ Ողերը ամֆիցելային կամ պարացելային են։ Խաչաձև ողերը, եթե դրանք արտահայտված են, 2-3 հատ են։ Կողերն ունեն մեկ գլխիկ։ Փորային կողերը բացակայում են կամ ապաճած են։ Յակոբսոնի օրգանը սովորաբար լավ է զարգացած։ Զուգավորման օրգանը զույգ է։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդաբար թեփուկայինների կարգը բաժանվում է 3 ենթակարգերի.

  • Օձերի ենթակարգ (Serpentes),
  • Ամֆիսբենաների կամ երկգնացների ենթակարգ (Amphisbaenia),
  • Մողեսների ենթակարգ (Lacertilia)։

Երբեմն առանձնացվում է ևս մեկ լրացուցիչ ենթակարգ.

Այսպիսով մողեսների ենթակարգը ստեղծել է պարաֆիլետիկ խումբ, քանի որ առանձնացել են օձերից ու ամֆիսբենաներից, որոնք, համաձայն գենետիկական հետազոտությունների, մողեսների որոշ խմբերին ավելի մոտ են, քան մյուսներին։ Մոլեկուլային կենսաբանության տվյալները հնարավորություն են տալիս կարգը բաժանել մի քանի մոնոֆիլետիկ գծերի, չնայած տարբեր հետազոտությունների արդյունքում կատարվում են տարբեր դասակարգումներ։ Թեփուկավորների առավել ժամանակակից ֆիլոգենետիկ ծառն ունի հետևյալ տեսքը[2][3].

Squamata
Dibamia

Dibamidae


Bifurcata
Gekkota
Pygopodomorpha

Diplodactylidae Underwood 1954Hoplodactylus pomarii white background.jpg




Pygopodidae Boulenger 1884The zoology of the voyage of the H.M.S. Erebus and Terror (Lialis burtonis).jpg



Carphodactylidae




Gekkomorpha

Eublepharidae


Gekkonoidea

Sphaerodactylidae Underwood 1954




Phyllodactylidae Phyllodactylus gerrhopygus 1847 - white background.jpg



Գեկոններ






Unidentata
Scinciformata
Scincomorpha

ՍցինկներBilder-Atlas zur wissenschaftlich-populären Naturgeschichte der Wirbelthiere (Plate (24)) Tribolonotus novaeguineae.jpg


Cordylomorpha

Xantusiidae




GerrhosauridaeGerrhosaurus ocellatus flipped.jpg



CordylidaeIllustrations of the zoology of South Africa (Smaug giganteus).jpg





Episquamata
Laterata
Teiformata

Gymnophthalmidae Merrem 1820PZSL1851PlateReptilia06 Cercosaura ocellata.png



Teiidae Gray 1827Bilder-Atlas zur wissenschaftlich-populären Naturgeschichte der Wirbelthiere (Tupinambis teguixin).jpg



Lacertibaenia
Lacertiformata

Իսկական մողեսներ Brockhaus' Konversations-Lexikon (1892) (Lacerta agilis).jpg


Amphisbaenia

Rhineuridae Vanzolini 1951




Bipedidae Taylor 1951Bilder-Atlas zur wissenschaftlich-populären Naturgeschichte der Wirbelthiere (Bipes canaliculatus).jpg





Blanidae Kearney & Stuart 2004Blanus cinereus flipped.jpg



Cadeidae Vidal & Hedges 2008





Trogonophiidae Gray 1865



Amphisbaenidae Gray 1865Amphisbaena microcephalum 1847 - white background.jpg








Toxicofera

Anguimorpha
Palaeoanguimorpha
Shinisauria

Shinisauridae Ahl 1930 sensu Conrad 2006


Varanoidea

Lanthanotidae



VaranidaeZoology of Egypt (1898) (Varanus griseus).png




Neoanguimorpha
Helodermatoidea

Helodermatidae Gray 1837Gila monster ncd 2012 white background.jpg



Xenosauroidea

Xenosauridae


Anguioidea

Diploglossidae




Anniellidae



Իլիկամողեսներ Gray 1825







Iguania
Acrodonta

ՔամելեոնZoology of Egypt (1898) (Chamaeleo calyptratus).jpg



Ագամաներ Gray 1827Haeckel Lacertilia (Chlamydosaurus kingii).jpg



Pleurodonta

Leiocephalidae




IguanidaeStamps of Germany (Berlin) 1977, Cyclura cornuta.jpg





Hoplocercidae Frost & Etheridge 1989




Crotaphytidae



Corytophanidae






Tropiduridae





Phrynosomatidae



{{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }} {{Expansion depth limit exceeded| {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black;" valign=top {{Expansion depth limit exceeded}}
{{Expansion depth limit exceeded}}- {{Expansion depth limit exceeded}} style="border-left:1px solid black; border-bottom:1px solid black;padding:0 0.2em;" valign=bottom align=center {{Expansion depth limit exceeded}} {{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}} {{Expansion depth limit exceeded}}{{Expansion depth limit exceeded}} rowspan=2 {{Expansion depth limit exceeded}} {{{Expansion depth limit exceeded}}} {{Expansion depth limit exceeded}}- }}
{{Expansion depth limit exceeded|{{{Expansion depth limit exceeded}}}|
}}

{{{Expansion depth limit exceeded}}}






Liolaemidae



{{Expansion depth limit exceeded|1=Leiosauridae

2=Opluridae
                            }}









Օձեր
Scolecophidia

Leptotyphlopidae Stejneger 1892Epictia tenella 1847 -white background.jpg




Gerrhopilidae Vidal et al. 2010




Xenotyphlopidae Vidal et al. 2010



Կույր օձեր Merrem 1820Typhlops vermicularis3 white background.jpg







Anomalepididae


Alethinophidia
Amerophidia

Aniliidae



Tropidophiidae Brongersma 1951



Afrophidia
Վիշապներ


UropeltidaeUropeltis ceylanica (2) flipped.jpg




Anomochilidae



CylindrophiidaeCylind resplendens Wagler white background.JPG







Xenopeltidae Bonaparte 1845




Loxocemidae



Պիթոններ Fitzinger 1826Python natalensis Smith 1840 white background.jpg






ՎիշապներBoa Iconographia Zoologica white background.tif




Xenophidiidae



Bolyeriidae Hoffstetter 1946






Caenophidia

Acrochordidae Bonaparte 1831




Xenodermidae


Colubroidea

Pareidae




ԻժերOur reptiles and batrachians; a plain and easy account of the lizards, snakes, newts, toads, frogs and tortoises indigenous to Great Britain (1893) (Vipera berus).jpg















Վերջին մոլեկուլային բոլոր հետազոտությունները ցույց են տվել, որ թեփուկավորների մի քան իխմբեր կազմում են Toxicofera, որ ներառում է այդ կարգի ժամանակակից տեսակների մեծ մասը (շուրջ 60%)։ Այն միավորում է Anguimorpha (վարաններ և այլն), Iguania (քամելեոն, իգուանաներ, ագամաներ և այլն) և Ophidia (օձեր) խմբերը[4]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Species Statistics Aug 2016»։ www.reptile-database.org։ Վերցված է 2018-11-30 
  2. Wiens, J. J.; Hutter, C. R.; Mulcahy, D. G.; Noonan, B. P.; Townsend, T. M.; Sites, J. W.; Reeder, T. W. (2012). "Resolving the phylogeny of lizards and snakes (Squamata) with extensive sampling of genes and species". Biology Letters. 8 (6): 1043–1046. doi:10.1098/rsbl.2012.0703. PMC 3497141. PMID 22993238.
  3. Zheng, Yuchi; Wiens, John J. (2016). "Combining phylogenomic and supermatrix approaches, and a time-calibrated phylogeny for squamate reptiles (lizards and snakes) based on 52 genes and 4162 species". Molecular Phylogenetics and Evolution. 94: 537–547.
  4. Fry Brian G. և այլք: (February 2006)։ «Early evolution of the venom system in lizards and snakes» (PDFNature 439 (7076): 584–588։ PMID 16292255։ doi:10.1038/nature04328 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Черепанов Г. О., Иванов А. О. Ископаемые высшие позвоночные: Учеб. пособие. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2001. — С. 60. — 204 с. — ISBN 5-288-02410-3
  • Банников А. Г. и др. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. — М.: Просвещение, 1977. — 415 с. — 40 000 экз.
  • Латюшин В.В., Шапкин В.А. Биология. Животные. 7 класс. — Москва: Дрофа, 2002. — 304 с. — ISBN 5-7107-5320-3
  • Bebler John L., King F. Wayne (1979)։ The Audubon Society Field Guide to Reptiles and Amphibians of North America։ New York: Alfred A. Knopf։ էջ 581։ ISBN 978-0-394-50824-5 
  • Capula Massimo, Behler (1989)։ Simon & Schuster's Guide to Reptiles and Amphibians of the World։ New York: Simon & Schuster։ ISBN 978-0-671-69098-4 
  • Cogger Harold, Zweifel Richard (1992)։ Reptiles & Amphibians։ Sydney: Weldon Owen։ ISBN 978-0-8317-2786-4 
  • Conant Roger, Collins Joseph (1991)։ A Field Guide to Reptiles and Amphibians Eastern/Central North America։ Boston, Massachusetts: Houghton Mifflin Company։ ISBN 978-0-395-58389-0 
  • Ditmars Raymond L (1933)։ Reptiles of the World: The Crocodilians, Lizards, Snakes, Turtles and Tortoises of the Eastern and Western Hemispheres։ New York: Macmillan։ էջ 321 
  • Evans SE (2003)։ «At the feet of the dinosaurs: the origin, evolution and early diversification of squamate reptiles (Lepidosauria: Diapsida)»։ Biological Reviews, Cambridge 78 (4): 513–551։ PMID 14700390։ doi:10.1017/S1464793103006134 
  • Evans SE. 2008. The skull of lizards and tuatara. In Biology of the Reptilia, Vol.20, Morphology H: the skull of Lepidosauria, Gans C, Gaunt A S, Adler K. (eds). Ithaca, New York, Society for the study of Amphibians and Reptiles. pp1–344. Weblink to purchase
  • Evans SE, Jones MEH (2010)։ The origin, early history and diversification of lepidosauromorph reptiles. In Bandyopadhyay S. (ed.), New Aspects of Mesozoic Biodiversity։ 27 Lecture Notes in Earth Sciences։ Lecture Notes in Earth Sciences 132։ էջեր 27–44։ ISBN 978-3-642-10310-0։ doi:10.1007/978-3-642-10311-7_2 
  • Freiberg Dr. Marcos, Walls Jerry (1984)։ The World of Venomous Animals։ New Jersey: TFH Publications։ ISBN 978-0-87666-567-1 
  • Gibbons J. Whitfield, Gibbons Whit (1983)։ Their Blood Runs Cold: Adventures With Reptiles and Amphibians։ Alabama: University of Alabama Press։ էջ 164։ ISBN 978-0-8173-0135-4 
  • McDiarmid RW, Campbell JA, Touré T (1999)։ Snake Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference 1։ Herpetologists' League։ էջ 511։ ISBN 978-1-893777-00-2 
  • Mehrtens John (1987)։ Living Snakes of the World in Color։ New York: Sterling։ ISBN 978-0-8069-6461-4 
  • Rosenfeld Arthur (1989)։ Exotic Pets։ New York: Simon & Schuster։ էջ 293։ ISBN 978-0-671-47654-0 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]