Եգիպտական դիցաբանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հին եգիպտական աստծու կիսանդրի

Եգիպտական դիցաբանությունը և կրոնը։ Եգիպտական առասպելների մեջ կենտրոնական տեղ են գրավել հետևյալ հիմնական ցիկլերը՝ աշխարևի ստեղծումը, մեղքերի համար մարդկանց պատժելը, արևի աստված Ռայի պայքարը Ապոպ օձի կերպարով հանդես եկող խավարի ուժերի դեմ, Օսիրիսի մահն ու հարությունը և այլն։ Հին եգիպտացիների կրոնը սկզբնավորվել է նախնադարյան տոհմական համայնքներում և անցել զարգացման երկարատև ուղի՝ վերածվելով արևելյան բռնապետության աստվածաբանական բարդ համակարգի։ Նրա համար բնորոշ է հին հավատալիքների (ֆետիշիզմ, բույսերի աստվածացում և հատկապես՝ կենդանիների պաշտամունք) պահպանումը։ Հին Եգիպտոսի ամբողջ պատմության ընթացքում եգիպտացիները իրենց պաշտած գրեթե ամեն մի աստվածություն մարմնավորել են որևէ կենդանու մեջ։ Այսպես, Անուբիսը մեծարվել է գայլի կերպարանքով, Բաստը՝ կատվի, Տորը՝ բազեի և այլն։

Ավանդազրույցները մեռյալների մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին եգիպտացիների մոտ լայնորեն տարածված է եղել մեռածների պաշտամունքը։ Նրանց կրոնական պատկերացմամբ յուրաքանչյուր մարդ մի քանի հոգի ունի։ Հավիտենական երանության կարող է հասնել միայն նա, ում մարմինը՝ հոգու ապաստարանը, պահպանվում է ընդմիշտ։ Այստեղից Էլ՝ դիակի մումիացման սովորույթը։

Աստվածների «բաշխումը»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնական շրջանում յուրաքանչյուր նոմոս ունեցել է իր գլխավոր աստվածը։ Հետո առաջացել են աստվածային երրորդություններ (օրինակ, Թեբոսականը՝ արևի աստված Ամոնը, նրա կին, երկնքի աստվածուհի Մուտը և նրանց որդի, լուսնի աստված Հոնսուն)։ Երրորդության շուրջը կազմավորվում է աստվածների հիերարխիան։ Նոմոսների միավորումը երկու պետությունների (Վերին Եգիպտոսի և Ստորին Եգիպտոսի), ապա մի միասնական պետության մեջ (մեր թվարկությունից առաջ մոտ 3-րդ հազարամյակ) անհրաժեշտ դարձրեց համապատասխան պաշտամունքների ստեղծումը, կրոնի միասնականացումը։ Միասնական կրոնի մեջ գլխավոր տեղը գրավում են գերիշխող քաղաքի աստվածները։ Աստվածների հիերարխիան արտացոլում է արևելյան բռնապետական կարգերը։

Փարավոնի դերը կրոնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պաշտոնական կրոնը փարավոնին հայտարարում է աստծո մարմնացում, կենդանի աստված։ Հսկայական զոհաբերություններն ու զանազան արտոնություններ ուժեղացնում են քրմերին, ն նրանք սկսում են վիճարկել փարավոնի իշխանությունը։

Միաստվածություն ստեղծելու փորձը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միաստվածություն մտցնելու միջոցով քրմերի հզորությունը ջլատելու Ամենհոտեպ չորրորդիի (Էխնաթոնի, մեր թվարկությունից առաջ 15-րդ դարի վերջ վերջ, 15-րդ դարի սկիզբ) փորձը ձախողվել Է։ Մեր թվարկությունից առաջ 11-րդ դարում թեբոսական քրմերը գրավում են Եգիպտոսի գահը և հաստատում աստվածապետություն։

Հին Եգիպտական կրոնի արտացոլումը արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգիպտոսում ստեղծվել է կրոնական և մոգական հարուստ գրականություն։ Հմայությունները, աղոթքները, մեկնությունները, աստվածների «կանչերը» ամփոփվել են ժողովածուներում։ Այդպես են առաջացել «Բուրգերի տեքստերը», «Սարկոֆագների տեքստերը», «Մեռյալների գիրքը» և կրոնական այլ ժողովածուներ։ Հին Եգիպտոսի աստվածաբանությունը լայն տարածում է գտել անտիկ աշխարհի կրոններում և զգալի ազդեցություն գործել քրիստոնեական դոգմատիկայի, պատկերագրության, ծիսակատարության վրա։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 470 CC-BY-SA-icon-80x15.png