Բորիս Շաց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բորիս Շաց
Boris Schatz.jpg
Ծնվել էդեկտեմբերի 23, 1867(1867-12-23)[1][2] կամ դեկտեմբերի 14, 1865(1865-12-14)[3]
ԾննդավայրVarniai, Telšiai District Municipality, Telšiai County, Լիտվա
Մահացել էմարտի 23, 1932(1932-03-23)[4][1][2] կամ մարտի 22, 1932(1932-03-22)[3]
Վախճանի վայրըԴենվեր, ԱՄՆ[4]
ՔաղաքացիությունՌուսական կայսրություն
ՈւսուցիչՄարկ Անտոկոլսկի և Ֆեռնան Կորմոն
Մասնագիտությունքանդակագործ, համալսարանի պրոֆեսոր և նկարիչ
ԱշխատավայրԲեցալելի անվան արվեստի և դիզայնի ակադեմիա
Boris Schatz Վիքիպահեստում

Բորիս Շաց (Բորիս Իլյիչ (Զալմեն-Բեր) Շաց, Իսրայելում հայտնի է նաև որպես Բարուխ Շաց և Բորիս Ցեմախ Շաց, անգլ.՝ Boris Schatz, դեկտեմբերի 23, 1867(1867-12-23)[1][2] կամ դեկտեմբերի 14, 1865(1865-12-14)[3], Varniai, Telšiai District Municipality, Telšiai County, Լիտվա - մարտի 23, 1932(1932-03-23)[4][1][2] կամ մարտի 22, 1932(1932-03-22)[3], Դենվեր, ԱՄՆ[4]), հրեա քանդակագործ, գեղանկարիչ, մշակույթի գործիչ: Շացը հայտնի է եղել որպես «Իսրայելի արվեստի հայր», հիմնադրել է Երուսաղեմի Բեցալելի դպրոցը: Շացի մահից հետո նրա արվեստի հավաքածուի մի մասը, այդ թվում հոլանդացի նկարիչ Յոզեֆ Իսրայելսի ստեղծած հայտնի ինքնանկարը, որը Շացին արտիստն անձամբ էր տվել, դարձել են Իսրայելի թանգարանի հավաքածուի առանցքային մաս[5]: Աշխատել է Բուլղարիայում և Պաղեստինում:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Բորնոյում (այժմ՝ Վարնյայ) Կովնոյի մոտակայքում (այժմ՝ Կաունաս, Լիտվա): Սովորել է Վիլնոյի (Վիլնյուս) եշիվայում, որտեղ բարեկամացել է Հովեվեյ Ցիոն խմբի հետ: 1889 թվականին մեկնել է Փարիզ, որտեղ ընդունվել է Կորմոնի Գեղարվեստի ակադեմիա և քանդակագործ Մարկ Անտոկոլսկու արվեստանոց, հետագայում դառնալով նրա օգնականը: Այդ ժամանակ էլ ստեղծել է իր առաջին նշանավոր ստեղծագործությունները:

1895 թվականին ստացել է պալատական նկարչի կոչում և աշխատել բուլղարացի իշխան Ֆերդինանդ I-ի մոտ: 1896 թվականին Սոֆիայում եղել է պետական Նկարչական դպրոցի, հետագայում՝ Բուլղարիայի գեղարվեստի ազգային ակադեմիայի ստեղծողների և կազմակերպիչների թվում և ղեկավարել է այն: 1903 թվականի Քիշինյովյան ջարդերը Շացին վերադարձրին հրեական խնդիրների շրջանակ, որի արդյունքում էլ նա հրապուրվեց Թեոդոր Հերցլի գաղափարներով:

Բազելում 7-րդ Սիոնիստական կոնգրեսում (1905) Բորիս Շացը հանդես եկավ Պաղեստինում գեղարվեստական դպրոց ստեղծելու առաջարկությամբ, որտեղ երիտասարդ սերնդի հրեաները կարող էին սովորել գեղարվեստի և կիրառական արվեստի բոլոր տեսակները[6]: Առաջնորդվելով այս երազանքներով 1906 թվականին նա մեկնեց Երուսաղեմ, որտեղ էլ բացեց արվեստի և արհեստների Բեցալել դպրոցը (1969 թվականից՝ Գեղարվեստի և կիրառական արվեստի Բեցալել ակադեմիա): Ոգեշնչված Թորայով՝ նա նոր դպրոցը կոչեց Բեցալելի անունով (ռուսական ավանդույթով՝ Վեսելեիլա): Բայց Շացի պլաններն ավելի հեռուն էին գնում, նա գտնում էր, որ Երուսաղեմը պետք է ունենա թանգարան: Գերմանացի սիոնիստների ֆինանսական աջակցության շնորհիվ դպրոցի հարևանությամբ ստեղծվեց «Բեցալել» թանգարանը: 1964 թվականին Երուսաղեմում ստեղծվեց պետական «Իսրայելի թանգարանը» և «Բեցալել» թանգարանը դարձավ նրա մի մասը՝ դադարելով ինքնուրույն գոյություն ունենալ: Չնայած դրան, Իսրայելի թանգարանի հրեական կրոնական արվեստի ստեղծագործությունների մեծ հավաքածուն դեռևս ներկայացվում է որպես «Բեցալել» թանգարանի հավաքածու: Բորիս Շացը մեծ երազող էր, որի ուտոպիական երազանքներում միահյուսվում էին բնությունն ու արվեստը: Նա բավականին ոչ գործնական մարդ էր, որի արդյունքում էլ մերժվեց նրա հետագա ֆինանսական օժանդակությունը: ԱՄՆ-ում փող գտնելու նրա ջանքերն ապարդյուն անցան:

1932 թվականին ԱՄՆ-ում ֆինանսավորման որոնումների ընթացքում Բորիս Շացը մահացավ և Երուսաղեմի «Բեցալել» դպրոցը որոշ ժամանակ փակվեց:

Բորիս Շացի մահից մեկ տարի հետո սկսեցին Պաղեստին գալ հիտլերական Գերմանիայից հեռացած հրեա նկարիչները: Մորդեհա Նարկիսի (1898-1957 թթ.) և Բորիս Շացի երկարատև համագործակցության շնորհիվ 1935 թվականին բացվեց «Բեցալելի նոր դպրոցը» և վերականգնվեց թանգարանը: Սկզբում «Բեցալել» դպրոցը տեղակայված էր հնաոճ շենքում, որը շրջափակված էր քարե պարսպով և համարվում էր քաղաքի տեսարժան վայրերից մեկը: Մեր օրերում այդ շենքը դարձել է «Նկարիչների տուն», որտեղ երիտասարդ տաղանդներն ամեն տարի ցուցադրում են իրենց ստեղծագործությունները:

Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փարիզում գտնվելու ընթացքում (1889-1895 թթ.) Շացը ստեղծեց մի շարք նշանավոր ստեղծագործություններ, որոնցից են «Մովսեսը Նևո լեռան վրա» (1890) և «Մատտիտյահու Հասմոնեյ» (առաջին տարբերակը` 1894, ցինկ) քանդակները: Այդ ժամանակահատվածում Շացը ստեղծեց նաև մի շարք դիմանկարներ (դրանցից լավագույնը համարվում է «Մ. Անտոկոլսկի» հարթաքանդակ մեդալիոնը, 1894, բրոնզ)[6]:

Որպես Բուլղարիայի թագավորի պալատական նկարիչ Շացը կատարում էր նաև պաշտոնական պատվերներ, այդ թվում 1876 թվականի Ազատագրական պատերազմի հերոսների հուշարձանի նախագիծը (1901): Նկարիչը հաճախ էր անդրադառնում ժողովրդական թեմատիկային, նկարելով հիմնականում ծեր մարդկանց («Բուլղարացի պառավը», 1897, գիպս «Նստած հրեան», 1902, թրծակավ)[6]:

1903 թվականին Շացը ստեղծեց երկու բարձրաքանդակներ, որոնք հետագայում դարձան նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունները, «Շաբաթի հանդիպումը» (բրոնզ) և«Հավդալա» (բրոնզ)[6]:

Նկարչի Պաղեստինում ստեղծագործելու ժամանակահատվածում, նրա աշխատանքներում կենտրոնական տեղ էին զբաղեցնում հին ժամանակների մեծ հրեաների կերպարները, «Մովսեսը սրբազան գրերով» (1918, գիպս) արձանի էսքիզը, որտեղ զգացվում է Մ. Անտոկոլսկու «Քրիստոսը ժողովրդի դատի առաջ» ստեղծագործության ազդեցությունը, «Երեմիա» (1911), «Եսայի» (1918; երկուսն էլ բրոնզե բարձրաքանդակ ) մարգարեների բարձրաքանդակները[6]:

1920-ական թվականներին Շացը ստեղծեց նաև Տ. Հերցլի (Տ. Հերցլի թանգարան, Երուսաղեմ), Հայիմ Նախման Բյալիկի (1929), Վլադիմիր Ժաբոտինսկու (1920), Էլիեզեր Բեն-Եհուդայի (1922), Հերբերտ Լուիս Սեմյուելի (1924), Իսրայել Զանգվիլի (1929/30) հայտնի քանդակագործական դիմանկարները[6]:

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գիտության և արվեստի բնագավառի արծաթե մեդալ, Սոֆիա, Բուլղարիա, 1898 թ.
  • Ոսկե մեդալ ծեր կնոջ կինսանդրու համար, 1900 թ. gold medal for Bust of an Old Woman
  • Արծաթե մեդալ միջազգային ցուցահանդեսի համար, Փարիզ, 1900 թ.
  • Լուիզիանայի գնումների ցուցահանդեսի արծաթե մեդալ, 1904 թ., Սենթ Լուիս, Միսսուրի, ԱՄՆ

Հրատարակված երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • On Art, Artists and their Critics (in Hebrew), 1924
  • The Rebuilt Jerusalem: The Rebuilt Reality (Heb.: Yerushalayim HaBenuyah) (in Hebrew), Jerusalem: Bezalel Academy, 1924

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Schatz, Boris (1925). Boris Schatz His Life & Work a Monograph, Jerusalem: B'nai Bezalel. ISBN 1-135-29826-2
  • J. Klausner (1927). Boris Schatz : 31 oil paintings (in English and Hebrew), Jerusalem
  • Nurit Shilo-Cohen, ed. (1983). "Betsal'el" shel Shats, 1906-1929 / Bezalel, 1906-1929, translated from Hebrew into English by Esther Rosalind Cohen, Jerusalem: Israel Museum
  • Yigal Zalmona (1985). Boris Schatz (in Hebrew), Jerusalem: Keter Publishing House Ltd.
  • Nurit Shilo Cohen (1994). "The 'Hebrew Style' of Bezalel, 1906–1929", Journal of Decorative and Propaganda Arts, vol. 20, pp. 140–163
  • Meir Ronnen (20 July 2006). "The last Schatz," The Jerusalem Post
  • Diana Muir Appelbaum, "First, Build an Art School", Jewish Ideas Daily, Aug. 1, 2012 [1]
  • Aviva Lori (January 2013). "The long-lost daughter of the father of Israeli art" - the story of Angelica Schatz (Boris Schatz's unknown daughter)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Benezit Dictionary of Artists — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 SNAC — 2010.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Mount of Olives Jewish Cemetery
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #119183730 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. "Would the real Jozef Israels please stand up? Israeli curators crack a mysterious forgery". Associated Press. May 22, 2010. Via Fox News. foxnews.com. Retrieved 2018-05-18.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Шац Борис՝ հոդվածը Հրեական էլեկտրոնային հանրագիտարանում

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]