Կաունաս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Կաունաս
լիտ.՝ Kaunas
Դրոշ Զինանշան
LTU Kaunas flag.svg Coat of arms of Kaunas.svg

Kaunas montage.jpg
ԵրկիրԼիտվա Լիտվա
Առաջին հիշատակում1361
Մակերես157 կմ²
ԲԾՄ48 մետր
Բնակչություն312 120 մարդ (հունվարի 1, 2018)
Հեռախոսային կոդ837
Փոստային ինդեքսներLT-44001
Ավտոմոբիլային կոդK
Պաշտոնական կայքkaunas.lt/apie-kauna/miesto-istorija/(լիտվ.) և en.kaunas.lt/city(անգլ.)
##Կաունաս (Լիտվա)
Red pog.png

Կաունաս (լիտ.՝ Kaunas, նախկինում՝ Կովնո) (լիտ.՝ Kaunas [ˈkɐʊˑn̪ɐs̪]; уст. Ко́вно, Ко́вна), մեծությամբ երկրորդը և նշանակությամբ ու կարգավիճակով քաղաք, վարչական կենտրոն, Կաունսկի շրջանի երկրորդ քաղաքը, 1919-1940 տարիներին՝ ժամանակավոր մայրաքաղաք։

Նավահանգիստ Նեման գետի ափին։ Արդյունաբերական կենտրոն է, երկաթուղային և ավտոխճուղային հանգույց։

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի անվանման հիմ ռուսական Կովնո ձևի կապակցությամբ ենթադրում են, որ անվանման հիմքում ընկած է ковать ― «դարբնել, կռել» բառը, այսինքն՝ «դարբնության վայր»։ Ըստ լիտվանների ավանդազրույցների՝ անվանումն առաջացել է լիտվական դիացաբանության սիրո աստվածուհի Միլդայի որդու՝ Կաունաս քաղաքի հիմնադրի անունից[1]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ հիշատակվել է 11-րդ դարում՝ 1030 թվականին։

Կաունսկի ամրոց
Կաունսկայա հոգևոր սեմինարիա: Եղել է Լիտվիայի ազգային կենտրոններից մեկը
Նախագահ  Անտանս Սմետոնա և Լիտվիայի զինված ուժեր

Տարեգրության մեջ առաջին հիշատակումը սկսվում է 1361 թվականից, երբ կառուցվում է Կաունասի ամրոցը։ 1362 թվականին ամրոցը գրավվում է պաշարումից հետո և ավերվում։ Դա 14-րդ դարում Տևտոնական ասպետների ամենամեծ և ամենակարևոր ռազմական հաղթանակներից մեկն էր Լիտվայի դեմ [2] Каунасский замок был перестроен в начале 15 века.[3]:

1408 թվականին քաղաքը Վիտովա Մեծից ստանում է Մագդեբուրյան իրավունք և 1413 թվականին դառնում է կենտրոն Կաունսկի պովետի Տրակայան վոյեվոդությունում[4]։ Կաունասի ինքնակառավարման իշխանությունը բաժանված է եղել երեք հիմնական փոխկապակցված իշխանությունների։ Կաունասը սկսում է ճանաչում ձեռք բերել, քանի որ գտնվում էր առևտրական ուղիների և գետային նավահանգստի խաչմերուկում [5] 1441 թվականին քաղաքը մտել է Հանզայական միության մեջ։ Բացվել է առևտրական ներկայացուցչություն (Контоа Ганзы-ն)՝ միակը Լիտվական իշխանությունում[6]։ Քաղաքն սկսում է կարևոր դեր խաղալ Բաթիկ ծովի տարածաշրջանի և Լիտվական Մեծ Իշխանության տնտեսության մեջ։ Քաղաքում կառուցվել է առաջին դպրոցը, հանրային բաղնիքը և գետային նավահանգիստը [7]։ 1657 և 1708 թվականներին Կաունասում մոլեգնել է ժանտախտը։ 1731 և 1732 թվականներին հրդեհները ոչնչացրել են քաղաքի մի մասը[8]։

XVII—XVIII  դարերում Լիտվական իշխանությունը անկում է ապրում։ Արդյունքում Պոսպոլիտայի երրորդ բաժինը 1795 թվականին մտնում է Ռուսական կայսրության կազմը։ Տնտեսական դրությունը աստիճանաբար լավանում է, բայց 1812 թվականին Հայրենական պատերազմի ժամանակ Նապոլեոնի բանակը անցնում է Կաունասով, և քաղաքը լուրջ ավերածության է ենթարկվում։

[[Կովենսկայա գավառը Կովնո կենտրոնով (Կաունաս) ձևավորվել է 1843 թվականին։ 1862 թվականին կառուցվել է երկաթուղագիծ՝ կապելով Ռուսական և Գերմանական կայսրությունները, որը Կաունասը դարձրել է կարևոր երկաթուղային հանգույց։ Որպեսզի պահպանվի Ռուսական կայսրության արևմտյան սահմանները, կառուցվել է Կաունսկայա ամրոցը [9] [10]:

1863 թվականին՝ անհաջող լեհա-լիտվական անհաջող ապստամբությունից հետ, ոՌուսական կայսրությունը եպիսկոպոսական նստավայրը տեղափոխվում է Վարնյայ (Կաունասում) [11]: Շուտով Կաունայի հոգևոր սեմինարիան դառնում է Լիտվիայի ազգային վերածննդի կենտրոններից ռուսականացման դարաշրջանում:Սեմինարիայի ուսանողներից շատերը ակտիվորեն զբաղվում են արգելված լիտվական գրքերով։ 1884 թվականին սեմինարիայի ուսանողները սկսում են տպագրել լիտվական լեզվով լրագիր[12]։

Քաղաքն այս կարգավիճակն ուներ մինչև 1939 թվականը։ Լիտվայի բոլոր նախագահներն աշխատել են Կաունասի նախագահական պալատում։ 1920 թվականին Կաունասում գումարվում է հիմնադիր սեյմը, որը հիմք է դնում պետության օրենսդրական համակարգին։ Սեյմն ընդունում է մի շարք կարևոր օրենքներ, մասնավորապես՝ հողային բարեփոխումների վերաբերյալ, ընդունվում է նոր սահմանադրություն։ Կաունասը մեծացել է անկախությունից ի վեր։ Քաղաքը կոչվում էր Փոքր Փարիզ՝ իր հարուստ մշակութային կյանքի համար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո՝ 1919 թվականին, երբ մայրաքաղաք Վիլնյուսը անեքսիայի է ենթարկվել Լեհաստանի կողմից, Կաունասը դարձել է Լիտվիայի ժամանակակից մայրաքաղաքը[13]։ Քաղաքն այս կարգավիճակն ուներ մինչև 1939 թվականը։ Լիտվայի բոլոր նախագահներն աշխատել են Կաունասի նախագահական պալատում։

Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ գերմանական զորքի առաջապահ մասը երեկոյան1941 թվականի հունիսի 24-ին մտավ քաղաք (տեղափոխվում էին նավով, գետով, կամուրջը Նեմանի վրայի փլվում է), որն արդեն մաքրվել էր խորհրդային զորքերից լիտվական ճակատի ակտիվիստների կողմից։

Aquote1.png Երեկոյան մոտեցան Կաունասին՝ անցնելով օդանավակայանի մոտով, տեսան տասնյակ վնասված և վառված ինքնաթիռներ, քանդված անգարներ։ Սկզբում կամուրջով Կաունաս անցավ հրաձգային դիվիզիան, նաև Ռեդյուկի գումարտակը, որը նույնպես մտավ քաղաք։ Միայն չհասցրին 336-րդի բոլոր ստորաբաժանումները անցնել կամուրջը։ 190-րդի փորձը անցնել գետը քանդված կամրջով կրակահերթի արժանացավ Aquote2.png

[14]:

Aquote1.png Կաունասում, որտեղից հեռացան կարմիր բանակի մասերը, չկար ոչ մի միավորված РККА, որի առաջ խնդիր էր դրված պահպանել օբյեկտները։ Մնալով քաղաքում՝՝ լիտվական միլիցիոներները հունիսի 22-ին թույլ չտալ զինված ուժերին, որը շատ շուտով զավթվեց 2-րդ բաժնի գործակալների կողմից Aquote2.png
Ազատության արձանը Կաունասում
Վիտով Մեծի ռազմական թանգարանը

Հին քաղաքում պահպանված ճարտարապետական հուշարձաններից են՝ դղյակը (13-17-րդ դարեր), Վիտաուտո եկեղեցին (հիմնադրվել է 1400 թվականին), կաթողիկե տաճարը (15 դար, ավարտվել է 17-րդ դարում), Մասալսկիների պալատը (17-րդ դարի սկիզբ), ռատուշան (1542, վերակառուցվել է 18-րդ դար)։ 19-րդ դարում հին քաղաքից ծնունդ է առել Կաունասիի նոր շրշանը (համաձայն 1847 թվականին և 1871 թվականին մշակված գլխավոր հատակագծերի)։ 1920-1940-ական թվականներին քաղաքը բուռն զարգացել է։ Սովետական ժամանակաշրջանում Կաունասում գլխավոր հատակագծերով (1952, ճարտարապետ Բուչաս, 1970, ճարտարապետ՝ Տանուլիս) կառուցվել են բնակելի զանգվածներ, հասարակական շենքեր։ Կաունասում են՝ Լենինի (բրոնզ, 1970, քանդակագործ Պետրոսիս), Ձերժինսկու (բրոնզ, բետոն, 1947, քանդակագործ՝ Մերկուրով) և Ներիսի (բրոնզ, գրանիտ, 1955, քանդակագործ՝ Բուչաս (հուշարձանները, Չուռլյոնիսի պատկերասրահը (1969, ճարտարապետ՝ Վիտաս)։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս» 
  2. Simas Sužiedėlis, ed. (1970–1978)։ «Vaidotas»։ Encyclopedia Lituanica VI։ Boston: Juozas Kapočius։ էջ 21։ Կաղապար:LCC 
  3. Places to Visit: «Kaunas Castle», Kaunas City Municipality.
  4. Laužikas Rimvydas (2004-10-15)։ «Trakų vaivadija»։ Aruodai (լիտվերեն)։ Lithuanian Institute of History։ Վերցված է 2011-04-22 
  5. «L.Karalius: "Europos pirkliai puikiai žinojo Kauną LDK laikais"»։ LZinios.lt։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-05-ին։ Վերցված է 2014-01-29 
  6. «The Hanseatic League in the Eastern Baltic» 
  7. «Electronic directory "Kaunas: dates and facts"»։ KVB 
  8. Kaunas History. Retrieved on 12 April 2011.
  9. Kauno tvirtovės istorija, արխիվացված 10 May 2011-ին։ Error: If you specify |archivedate=, you must first specify |url= ՝
  10. Kauno tvirtovės istorija, արխիվացված 10 May 2011-ին։ Error: If you specify |archivedate=, you must first specify |url= 
  11. «Seminary of Kaunas» на сайте Католической церкви в Литве
  12. ««IŠTAKOS» //Официальный сайт семинарии»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-09-14-ին։ Վերցված է 2021-03-08 
  13. Eidintas Alfonsas, Vytautas Žalys, Alfred Erich Senn (1999)։ Ed. Edvardas Tuskenis, ed.։ Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918–1940 (Paperback ed.)։ New York: St. Martin's Press։ էջեր 67–70։ ISBN 0-312-22458-3 
  14. Коновалов П. С. 10 лет в бою. — Киров: Кировская областная типография, 1995. — 288 с.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 350 CC-BY-SA-icon-80x15.png