Արտաարևադարձային ցիկլոններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Արտաարևադարձային ցիկլոններ, երբեմն անվանում են միջին լայնության կամ ալիքային ցիկլոններ: Այս ցիկլոնները ներլայացնում են խոշոր ցածր ճնշման մարզեր, որոնք ձևավորվում են միջին լայնություններում: Ի տարբերություն արևադարձային ցիկլոնների արտաարևադարձային ցիկլոնները առաջացնում են ջերմաստիճանի հաճախակի տատանումներ: Արտաարևադարձային ցիկլնները ունակ են առաջացնելու ամպամածություն, մանրամաղ անձրևներից մինչև հզոր փոթորիկներ, տորնադոներ, ձնաբքեր, ամպրոպներ[1]:

Տեսանյութում ներկայացված է ԱՄՆ-ում ձևավորված արտաարևադարձային ցիկլոն, որը սկսվել է 2010թ.-ի հոկտեմբերի 25-ին և տևել մինչև հոկտեմբերի 27-ը։

Զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաարևադարձային ցիկլոնների ձևավորման աշխարհագրական սահմանները։

Ցիկլոնի ուղղաձիգ հզորությունը կախված է նրա զարգացումից: Երիտասարդ ցիկլոնը լավ արտահայտված է միայն ներքնոլորտի ստորին մասում: Ցիկլոնի զարգացման առաջին փուլում, որպես կանոն, ջերմաստիճանի բաշխումն ասիմետրիկ է կենտրոնի նկատմամբ: Ցիկլոնի սկզբնամասում, կապված ցածր լայնություններից օդի նեթափանցման հետ, ջերմաստիճանը բարձր է, թիկունքային մասում, կապված բարձր լայնություններից օդի ներթափանցման հետ, ընդհակառակը, ջերմաստիճանը ցածր է: Ցիկլոնի հետագա զարգացմամբ պայմանավորված այն դառնում է բարձր: Ներքնոլորտի վերին կեսում ի հայտ են գալիս փակ իզոբարեր: Այդ դեպքում ցիկլոնում նվազում է օդի ջերմաստիճանը, հարթվում են առաջնային և թիկունքային մասերի միջև եղած ջերմաստիճանային հակադրությունները: Բարձր ցիկլոնը հիմնականում հանդիսանում է ներքնոլորտի ցուրտ մարզ: Լավ զարգացած ցիկլոնում տրոպոպաուզան ձագարի ձևով ուղղվում է դեպի ներքև: Սկզբում այն դիտվում է ցուրտ թիկունքային մասում, այնուհետև դիտվում է ամբողջ մարզով: Այս դեպքում ցիկլոնում ջերմաստիճանը բարձր է ստորին վերնոլորտում:

Ցիկլոնի զարգացումը շարունակվում է մի քանի օր: Գոյության առաջին կեսին ցիկլոնը խորանում է, երկրորդ կեսին` լցվում է, իսկ վերջին փուլում` լրիվ մարում: Որոշ դեպքերում ցիկլոնը կարող է գոյություն ունենալ երկար ժամանակ, հատկապես երբ այն միանում է այլ ցիկլոններին` ձևավորվելով մեկ ընդհանուր խորը, ընդարձակ և դանդաղաշարժ ցածր ճնշման մարզ: Այս ցիկլոնները անվանում են կենտրոնական: Կենտրոնական ցիկլոնները հյուսիսային կիսագնդում առաջին հերթին ձևավորվում են Անտլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսների հյուսիսային մասերում: Կլիմայական քարտեզներում այդ շրջաններում դիտվում են գործուն հայտնի կենտրոնները` Իսլանդական և Ալեության դեպրեսիաները:

Ճնշումը ցիկլոնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցիկլոնի զարգացման սկզբում կենտրոնում ճնշումը փոքր-ինչ տարբերվում է միջինից կազմելով` 1000-1010 հՊա, հազվադեպ կարող է հասնել նաև 970 հՊա-ի: Հիմնականում ցիկլոնների կենտրոնում ճնշումը չի հասնում անգամ մինչև 1000-990 հՊա: Խորը ցիկլոնների դեպքում կենտրոնում ճնշումը նվազում է մինչև 960-950 հՊա, երբեմն մինչև 930-940 հՊա: Ճնշման նվազագույն արժեքը հյուսիսային կիսագնդում դիտվել է 925 հՊա, հարավայինում` 923 հՊա: Ամենախորը ցիկլոնները դիտվում են հիմնականում բարձր լայնություններում: Օրինակ, Բերինգի ծովի վրա ցիկլոնների 1/3 դեպքերում կենտրոնում ճնշումը ձմռանը կազմում է 964-980 հՊա [2]:

Ցիկլոնի տեղափոխումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղափոխման ուղղություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցիկլոնի տեղափոխում ասելով պետք է հասկանալ նրա ամբողջական տեղափոխությունը, անկախ նրա ներսում փչող քամուց, որը ցիկլոնի ներսում ունի տարբեր ուղղություն և արագություն: Ցիկլոնը միջին և վերին ներքնոլորտում տեղափոխվում է օդի ընդհանուր հոսքի ուղղությամբ: Նման տեղափոխությունները հիմնականում տեղի են ունենում արևմուտքից արևելք ուղղությամբ: Հետևաբար ցիկլոնները ևս տեղափոխվում են արևմուտքից արևելք ուղղությամբ: Սակայն, երբ բարձր դանդաղաշարժ ցիկլոններն ու անտիցիկլոնները տարածվում են ամբողջ ներքնոլորտով, դասավորվելով այնպես, որ իզոբարերն ու հոսքերը լայնություններում շեղվում են զոնայական ուղղությունից: Այդ դեպքում ցկլոնները հետևում են այդ ազոնալ վերին տեղափեխություններին, տեղափոխվելում հարավ կամ հյուսիս: Բարեխառն լայնություններում օդային հոսքերը հազվադեպ ուղղվում են դեպի արևմուտք: Այս դեպքում ևս ցիկլոնները տեղափոխվում են ազոնալ ուղղությամբ` արևելքից արևմուտք: Ցիկլոնները միջինը շարժվում են արևմուտքից արևելք ուղղությամբ` ուղղվելով դեպի բարձր լայնություններ: Այդ պատճառով ամենախորը ցիկլոնները դիտվում են մերձբևեռային լայնություններում (Անտլատյան և Խաղաղ օվկիանոսների հյուսիս, Անտարկտիդա):

Տեղափոխման արագություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցիկլոնների տեղափոխման արագությունը 25-35 %-ով փոքր է գլխավոր հոսքի արագությունից: Միջին արագությունը կազմում է 30-40 կմ/ժ, երբեմն այն կարող է հասնել 80 և ավելի կմ/ժ-ի [2]: Լցման փուլում ցիկլոնի տեղափոխման արագությունը երբեմն կարող է շատ կտրուկ նվազել:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. DeCaria (2005-12-07). "ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones". Department of Earth Sciences, Millersville University. Archived from the original on 2008-02-08. Retrieved 2009-06-21.
  2. 2,0 2,1 Թ.Գ. Վարդանյան, Վ.Գ. Մարգարյան, Օդերևութաբանություն և կլիմայագիտություն, Երևան 2014:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Թ.Գ. Վարդանյան, Վ.Գ. Մարգարյան, Օդերևութաբանություն և կլիմայագիտություն, Երևան 2014:
  2. DeCaria (2005-12-07). "ESCI 241 – Meteorology; Lesson 16 – Extratropical Cyclones". Department of Earth Sciences, Millersville University. Archived from the original on 2008-02-08. Retrieved 2009-06-21.