Առևտրային բանկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Առևտրային բանկ, բանկի տեսակ, որը տրամադրում է ծառայություններ, ինչպիսիք են դեպոզիտների ընդունումը, բիզնես վարկերի կազմումը և հիմնական ներդրումային ապրանքներ առաջարկելը, որոնք գործում են որպես բիզնեսի համար շահույթի ստացում։

Դա կարող է վերաբերել նաև բանկին, կամ մեծ բանկի մասնաճյուղին, որը գործ ունի կորպորացիաների կամ խոշոր/միջին բիզնեսի հետ՝ այն տարբերակելու համար Մանրածախ բանկից կամ Ներդրումային բանկից։

Բանկ բառը ծագել է Իտալերեն banco (նստարան) բառից, որը օգտագործվել է Իտալական Վերածննդի ժամանակաշրջանում Ֆլորենցիայի բանկիրների կողմից, ովքեր սովոր էին իրենց գործարքները կատարել կանաչ սփռոցով ծածկված նստարանների վրա[1]։ Այնուամենայնիվ, բանկային գործունեության հետքեր կարելի է գտնել նույնիսկ հին ժամանակներում։

ԱՄՆ-ում առևտրային բանկ տերմինը հաճախ կիրառվել է, որպեսզի տարբերակեն դա Ներդրումային բանկից՝ բանկի կանոնակարգում առկա տարբերությունների պատճառով։ Մեծ դեպրեսիայից հետո, Ապակե-Ստեգալ օրենքի միջոցով, ԱՄՆ-ի Կոնգրեսը պահանջել է, որ առևտրային բանկերը զբաղվեն միայն բանկային գործունեությամբ, մինչդեռ ներդրումային բանկերը սահմանափակվում էին կապիտալի շուկայի գործունեությամբ։ Այս տարանջատումը հիմնականում չեղյալ հայտարարվեց 1999-ին Գրեմ-Լիչ-Բլայլի օրենքով։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհում առաջին հայտնի առևտրային բանկը Ջենովայի Սուրբ Գեորգի բանկն էր, որը բացվել է 1407 թվականին[2]։ Աշխարհի ամենահին բանկը, որը մինչ այժմ գործում է, իտալական Monte dei Paschi di Siena բանկն է, որը գոյություն ունի 1472 թվականից[3]։

Առևտրային բանկեր Ռուսաստանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսաստանում առաջին մասնավոր բաժնետիրական առևտրային բանկը Սանկտ Պետերբուրգի մասնավոր առևտրային բանկն էր, որի կանոնադրությունը Ալեքսանդր II- ը հաստատեց 1864 թվականի հուլիսի 28-ին (օգոստոսի 9)[4]։ 1866-ին ստեղծվեց Մոսկվայի առևտրային բանկը, 1869-ին՝ Սանկտ Պետերբուրգի միջազգային առևտրային բանկը, 1870-ին՝ Վոլժսկո-Կամսկին, 1871-ին՝ Ազով-Դոնը և Ռուսաստանը արտաքին առևտրի համար, 1872-ին՝ Սիբիրյան առևտուրը և Օրելը Առևտրային բանկեր։ Ռուսաստանում բանկային զարգացմանը խթանեցին 1890-ականների տնտեսական վերականգնումը և 1897-ի դրամավարկային բարեփոխումները։ 1917 թ.-ին Ռուսաստանի առևտրային բանկերի թիվը տասնյակ էր, իսկ դրանց մասնաճյուղերի ընդհանուր թիվը հարյուրավոր էր (միայն ռուս-ասիական բանկն ուներ 107 մասնաճյուղ Ռուսաստանում և արտերկրում[5])։ Ռուսաստանի բոլոր մասնավոր բանկերը լուծարվեցին (պետականացվեցին)՝ Համառուսաստանյան տարվա կենտրոնական գործադիր կոմիտեի հրամանագրով միանալով Պետական ​​բանկին։ Տարվա ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի հրամանագրով մասնավոր բանկերի բաժնետիրական կապիտալը բռնագրավվեց՝ հօգուտ Ռուսաստանի Հանրապետության պետական ​​բանկի[6]։

Ռուսաստանի առևտրային բանկը հիմնադրվել է 1922-ի վերջին։ Բանկի բաժնետիրական կապիտալը կազմել է 5.4 մլն ԱՄՆ դոլար[7]։ 1924 թ.-ի ապրիլի 1-ի դրությամբ արտահանման-ներմուծման կազմակերպություններին տրամադրված վարկերը կազմում էին բանկի կողմից տրված վարկերի ընդհանուր գումարի 17% -ը[8]։

Առևտրային բանկեր Ֆրանսիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիայի առևտրային բանկ Société Générale (ֆրանսիական Société Générale pour favoriser le développement du commerce et de l’industrie en France) հիմնադրվել է 1864 թվականի մայիսի 4-ին։ Սկզբնապես այն պատկանում էր խառը տիպի բանկերին՝ կատարելով ինչպես կարճաժամկետ ավանդային և վարկային գործառնություններ, այնպես էլ միջնաժամկետ և երկարաժամկետ ներդրումային գործառնություններ։ 1945 թվականի դեկտեմբերի 2-ին բանկը պետականացվեց։ 1973 թվականին այս բանկը ներկայացուցչություն բացեց Մոսկվայում։ 1983 թվականից հետո նրա անունը կրճատվեց `անվանելով Société Générale: 1984 թվականի վերջին բանկի հաշվեկշիռը կազմել է 835,7 մլրդ ֆրանկ։ 1986 թվականին այս բանկը երրորդ տեղում էր Ֆրանսիայի բանկերի շարքում, երկրում ուներ 2600 մասնաճյուղ, իսկ մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչությունները գտնվում էին աշխարհի 50 երկրներում։ 1988 թվականի դրությամբ այս բանկը անդամակցում է EBIK բազմազգ բանկային խմբին[9]։

Առևտրային բանկեր Բելգիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելգիայում, 1822 թ.-ին, ստեղծվեց Բելգիական Ժեներալ Բանկի դահլիճը։ D'Anver բանկը հիմնադրվել է 1827 թվականին։ Societe Belge de Bank- ը հիմնադրվել է 1935 թվականին։ Այս երեք բանկերի միաձուլման արդյունքում Société Générale de Bank- ը ստեղծվեց 1965 թվականին։ 1988 թ.-ի դրությամբ բանկը տրամադրում էր կարճաժամկետ վարկեր, երկարաժամկետ վարկեր, իրականացնում էր գործառնություններ պետական ​​արժեթղթերի և անշարժ գույքի հետ։ Բելգիայում բանկն ունի 1180 մասնաճյուղ, 6 մասնաճյուղ և 8 ներկայացուցչություն այլ երկրներում, այդ թվում՝ Մոսկվայում։

Առևտրային բանկեր Սկանդինավիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստոկհոլմի Enschilda բանկը հիմնադրվել է 1856-ին, իսկ Սկանդինավյան Banken- ը՝ 1864 թվականին ։ 1972 թվականին տեղի ունեցավ երկու բանկերի միաձուլում և ստեղծվեց Սկանդինավիսկա էսկիլդա բանկը։ 1980-ականների վերջին այն սկանդինավյան խոշորագույն առևտրային բանկերից մեկն էր․ այն ուներ 348 մասնաճյուղեր ամբողջ հանրապետությունում[10]։

Առևտրային բանկի գործառույթները մինչև 20-րդ դարի սկիզբը կատարում էր Շվեդիայի պետական ​​բանկը, որը հիմնադրվել է 1668 թվականին[11]։

Առևտրային բանկեր Շվեյցարիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1980-ականների վերջին Շվեյցարիայի խոշորագույն առևտրային բանկերն էին՝ Schweizerische Bankgesellschaft, Schweizerische Creditanstalt և Schweizerischer Bankverein[12]։

Schweizerische Bankgesellschaft- ը հիմնադրվել է 1912 թվականին։ 1980-ական թվականների վերջին այն ակտիվորեն գործարքներ էր իրականացնում արժեթղթերի, արժույթների, ոսկու հետ և իրականացնում էր հավատարմագրային գործարքներ։ 1986 թվականի վերջին բանկը Շվեյցարիայում ուներ 285 մասնաճյուղերի և գործակալությունների ցանց։ 9 մասնաճյուղեր աշխատել են Լոնդոնում, Կայմանյան կղզիներում, Նյու Յորքում, Լոս Անջելեսում, Չիկագոյում, Տոկիոյում։ Բանկն ունի 13 դուստր ձեռնարկություն և 21 ներկայացուցչություն։ 1986-ի վերջին բանկի հաշվեկշիռը կազմում է 152 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ[12]։

Schweizerische Creditanstalt- ը հիմնադրվել է 1855 թվականին։ Այն զբաղվում էր բոլոր տեսակի գործողություններով, որոնք իրականացվում են առևտրային բանկերի կողմից։ 1980-ականների վերջին Բանկն ուներ 285 մասնաճյուղ, գործակալություն, մասնաճյուղ Շվեյցարիայում։ Բանկի հաշվեկշիռը 1986 թվականի վերջին կազմում է 103,7 միլիարդ շվեյցարական ֆրանկ[12]։

Schweizerischer Bankverein- ը հիմնադրվել է Բազել քաղաքում 1872 թվականին։ Սկզբում այն ​​կոչվում էր Bazler Bankverein: Այն ձեւավորվել է բազմաթիվ միաձուլումների միջոցով։ 1895 թվականին այն ստացել է Schweitzischer Bankverein անվանումը։ Բանկը գործառնություններ է իրականացնում արժեթղթերի, ոսկու և արժույթի հետ[12]։ Բանկն ունի 216 գործակալությունների և մասնաճյուղերի ցանց Շվեյցարիայում։ Բանկն ունի 14 մասնաճյուղ Չիկագոյում, Լոնդոնում, Սան Ֆրանցիսկոյում, Նյու Յորքում, Սինգապուրում և Կայմանյան կղզիներում։ 1986-ի վերջին բանկի հաշվեկշիռը կազմել է 137,8 միլիարդ[11]։

Դեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առևտրային բանկերի ընդհանուր դերն է մատուցել ֆինանսական ծառայություններ հանրությանը և բիզնեսին, ապահովել տնտեսական և սոցիալական կայունություն և տնտեսության կայուն աճ։

Այս առումով, վարկերի ստեղծումը առևտրային բանկերի ամենակարևոր գործառույթն է։ Մինչդեռ վարկային հաճախորդներին պատժելիս, նրանք չեն տրամադրում դրամական միջոցներ։ Փոխարենը, նրանք բացում են ավանդի հաշիվ, որից վարկառուն կարող է դուրս գալ։ Այլ կերպ ասած, վարկային հաճախորդին պատժելիս նրանք ինքնաբերաբար ստեղծում են ավանդներ։

Առաջնային գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Առևտրային բանկերը հասարակությունից ընդունում են տարբեր տեսակի ավանդներ, հատկապես իր հաճախորդներից, ներառյալ պահուստային հաշիվները և ֆիքսված ավանդները։ Այս ավանդները վերադարձվում են, երբ հաճախորդը պահանջում է դա կամ որոշակի ժամանակահատվածից հետո։
  • Առևտրային բանկերը տրամադրում են տարբեր տեսակի վարկեր և կանխավճարներ,ներառյալ օվերդրաֆտը, կանխիկ վարկերը, պարտքերի զեղչումը, գումարը ընդհանուր վերցրած և այլն։ Նրանք նաև բոլոր տեսակի հաճախորդներին տալիս են ժամկետային վարկեր` պատշաճ անվտանգության համար։ Նրանք նաև հանդես են գալիս որպես հաճախորդների կամքի հավատարմատարներ։

Գործունեության առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թողարկված վարկերի տոկոսադրույքները ավելի բարձր են, քան ավանդների տոկոսադրույքները։ Այս ցուցանիշների տարբերությունը բանկի շահույթն է՝ մարժան։ «Առևտրային» հասկացության սահմանումը բանկի նկատմամբ պայմանական է, դա նշանակում է, որ կազմակերպության հիմնական նպատակը շահույթ ստանալն է։ Միևնույն ժամանակ, կան բանկեր, որոնք առավել խոր մասնագիտանում են որոշակի բանկային ծառայությունների մեջ։

Առևտրային բանկերի բանկային ծառայությունները, մասնավորապես, ներառում են հետևյալը՝

Կանոնակարգեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ երկրներում առևտրային բանկերը խստապես հսկվում են և դա,որպես կանոն, իրականացնում է երկրի Կենտրոնական բանկը։ Նրանք բանկերին պարտադրում են մի շարք պայմաններ, ինչպիսիք են բանկային պահուստներ պահելը և կապիտալի նվազագույն պահանջները պահպանելը։

Ծառայությունները ըստ արտադրանքի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առևտրային բանկերը ընդհանուր առմամբ տրամադրում են մի շարք ծառայություններ իրենց հաճախորդներին, դրանք կարող են բաժանվել հիմնական բանկային ծառայությունների, ինչպիսիք են ավանդները, վարկերը և այլ ծառայություններ, որոնք կապված են վճարային համակարգերի և այլ ֆինանսական ծառայությունների հետ։

Հիմնական արտադրանք և ծառայություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գումար ընդունելով ավանդի տարբեր տեսակի հաշիվներին
  • Օվերդրաֆտով գումարային վարկեր, ինչպես նաև ապահովված և չապահովված վարկեր
  • Գործարքային հաշիվների տրամադրում
  • Կանխիկ գումարի կառավարում
  • Մասնավոր կապիտալի ֆինանսավորում
  • Բանկային նախագծերի և բանկային չեկերի թողարկում
  • Վճարումների մշակում հեռագրային փոխանցման, EFTPOS-ի, ինտերնետ-բանկինգի կամ վճարման այլ եղանակների միջոցով։

Այլ գործառույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական արտադրանքների և ծառայությունների հետ միասին, առևտրային բանկերը կատարում են մի քանի երկրորդային գործառույթներ։ Առևտրային բանկերի երկրորդային գործառույթները կարելի է բաժանել գործակալական գործառույթների և հասարակական գործառույթների։

Գործակալական գործառույթները ներառում են․

  • Շահաբաժինները և տոկոսադրույքների երաշխիքների ստուգում
  • Վարձավճարների, ապահովագրավճարների վճարումների կատարում
  • Արժեթղթերի առք և վաճառք
  • Գործել որպես հոգաբարձու, փաստաբան, թղթակից և կատարող
  • Հարկային եկամուտների ու հարկային հայտարարագրերի ընդունում

Հասարակական գործառույթները ներառում են։

  • Հաճախորդներին պահուստային հաշիվների տրամադրում
  • Դրամական փոխանցման միջոցների տրամադրում
  • Ճանապարհորդական ստուգումների տրամադրում
  • Գործել որպես մրցավարներ
  • Ընդունել տարբեր տեսակի վճարումներ,ինչպիսիք են՝ հեռախոսային վճարումներ, գազի վճարումներ, ջրի վճարումներ
  • Տարբեր տեսակի քարտերի տրամադրում, ինչպիսիք են՝ վարկային և դեբետային քարտեր


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. de Albuquerque Martim (1855)։ Notes and Queries։ London: George Bell։ էջ 431 
  2. «Банк коммерческий — Энциклопедия юриста»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-03-08-ին։ Վերցված է 2016-02-04 
  3. The bank. Historical notes. Официальный сайт банка Монте дей Паски ди Сиена
  4. Высочайше утвержденный устав С.-Петербургского частного коммерческого банка // Полное собрание законов Российской империи. Собрание второе. — СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского Величества канцелярии, 1867. — Т. XXXIX. Отделение первое. 1864, № 41122. — С. 664—671.
  5. Весь Петроград на 1917 год, адресная и справочная книга г. Петрограда. — Петроград: Товарищество А. С. Суворина – «Новое время», 1917. — С. 11 рекламного блока. — ISBN 5-94030-052-9
  6. Декрет о конфискации акционерных капиталов бывших частных банков // Декреты советской власти : сб. док. / Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Ин-т истории АН СССР : [многотомное изд.]. — М.: Политиздат, 1957—1997. — Т. 1: 25 октября 1917 г. — 16 марта 1918 г. / подгот. С. Н. Валк и др. — С. 390—391. — ISBN 5-250-00390-7. (ISBN т. 1 отсутствует. Привязано к: Декреты советской власти: [многотомник]. М., 1957—1997.)
  7. Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 73
  8. Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 74
  9. Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 143
  10. Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 126
  11. 11,0 11,1 Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 440
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Финансово-кредитный словарь, 1988, էջ 439


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]