Հազար ու մի գիշեր

Հազար ու մի (մեկ) գիշեր (պարսկերեն` هزار و يك شب. կարդ.՝ հեզար օ յեք շաբ, արաբերեն` كتاب ألف ليلة وليلة‎‎. կարդ.՝ քեթաբ ալֆ լայլա ուա լայլա), միջնադարյան արաբական գրական հուշարձան։ Հեքիաթների ժողովածու, որի ծագումն ու հեքիաթների քանակը երկար տարիներ գիտական բանավեճերի առարկա են եղել։

Ժողովածուի հիմքն է կազմում «Հազար ու մի գիշերի» միջին պարսկերենից (փեհլևի) կատարած արաբական թարգմանությունը (9-րդ դար)։ Վերջին ժողովածուն, իր հերթին, թերևս ծագում է հնդկական բնագրից։ Արաբերեն հայտնի բոլոր ժողովածուները 17-19-րդ դարերի են, միայն քչերն են գալիս 15-րդ դարից, երբ ժողովածուն երևի ձևավորվել է վերջնականորեն։ Սյուժետային շրջանակումը արաբականի հիման վրա ստեղծված հեքիաթն է Շահրիյար տիրակալի և նրա վեզիրի իմաստուն դստեր` Շահրազադեի (Շեհրազադե) մասին, որը դատապարտված է մահվան և 1001 գիշերվա ընթացքում Շահրիյարին պատմում է հնդկական, իրանական և արաբական բանահյուսությունների մոտիվներով ու հումորի տարրերով ներծծված գրավիչ հեքիաթներ։ Հեքիաթների տարակերպությունը բացատրվում է ոչ միայն նրանց ստեղծման տարաժամանակությամբ, այլև նրանով, որ առանձին հեքիաթներ կամ շարքեր առաջացել են սոցիալական տարբեր միջավայրերում։

Առաջին ոչ լրիվ թարգմանությունը ֆրանսերենով կատարել է Անտուան Գալլանը, հրատարակել է 1704-1717։ Այս տեքստը հետագայում օգտագործվել է տարբեր լեզուներով թարգմանելու համար։ «Հազար ու մի գիշեր» ժողովածուի հեքիաթները համաշխարհային հռչակ են ձեռք բերել, ազդել են Ասիայի և Եվրոպայի ժողովուրդների բանահյուսությունների, գրականությունների վրա և լայնորեն պատկերվել են արվեստում։