Քրիստոսի փորձությունները

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
«Քրիստոսի փորձությունը»
(Խուան դե Ֆլանդես, 16-րդ դար)

Քրիստոսի փորձությունները (լատ.՝ Vade retro, Satana - «հեռացիր ինձնից, Սատանա»), Նոր Կտակարանում նկարագրված է Սատանայի կողմից Հիսուս Քրիստոսի փորձությունները 40 օր անապատում լինելու ժամանակ, որտեղ նա հեռացել էր իր մկրտությունից հետո: Քրիստոնեության մեջ Հիսուսի փորձությունները ներկայացվում են որպես Հիսուսի մեջ երկակիության ապացույց, իսկ Սատանայի խոցումը` որպես չար ուժերի դեմ պայքարի օրինակ և մկրտության բարեբեր պտուղների արդյունք[1]:

Ավետարանական պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրիստոսի փորձությունը»
(Սրբանկարի հեղինակ` Սպաս Ամենակարող, 1682)

Հիսուս Քրիստոսի 40 օր անապատում գտնվելու և Սատանայի փորձությունների մասին պատմությունը առկա է ավետարանիչների մոտ, բացի Հովհաննես ավետարանիչից: Ընդ որում Մատթեոսը և Ղուկասը մանրամասն պատմում են այդ մասին, համընկնելով բոլոր դետալներում, իսկ Մարկոսը միայն մի փոքր հիշատակում է այդ մասին, առանց մանրամասնությունների. «Նա քառասուն օր մնաց անապատում և Սատանայի կողմից փորձության ենթարկվեց: Այնտեղ նա գազանների հետ էր, իսկ հրեշտակները ծառայում էին նրան: Մր. 1:13:

Ավետարանական պատմության համաձայն` իր մկրտությունից հետո (Մարկոսի ավետարանում նշված է, որ դա տեղի է ունեցել հենց մկրտությունից հետո) Հիսուս Քրիստոսը, հետևելով Սուրբ Հոգուն, հեռացավ անապատ, որպեսզի մենության մեջ, աղոթքներով և ծոմապահությամբ պատրաստվի իր առաքելությանը, որի համար նա աշխարհ էր եկել. «Նա քառասուն օր այնտեղ մնաց ու Սատանայի կողմից փորձության ենթարկվեց: Չկերավ և չխմեց այն օրերին, և երբ քառասուն օրերը լրացան, քաղց զգաց: Ղկ. 4:2: Այդ ժամանակ նրան մոտեցավ Սատանան և երեք փորձություններով փորձեց հրապուրել, մեղքի մեջ քաշել, ինչպես ցանկացած մարդու:

Փորձություններ Սատանայի խոսքը Քրիստոսի պատասխանը
Սով Եթե Աստծու որդի ես, այս քարերին ասա, որ հաց դառնան: Մտ. 4:3 Գրված է. «Մարդ պետք է ոչ միայն հացով ապրի, այլ Աստծո բերանից դուրս եկող ամեն խոսքով»: Մտ. 4:4
Հպարտություն Եթե Աստծու որդի ես, քեզ ցած նետիր, քանի որ գրված է. «Նա իր հրեշտակներին կհրամայի քեզ համար, և նրանք իրենց ձեռքերի վրա կտանեն քեզ, որ ոտքդ երբեք քարի չխփես»: Մտ. 4:6 Դարձյալ գրված է. «Մի փորձիր քո Տեր Աստծուն»: Մտ. 4:7
Հավատ Այս ամբողջ իշխանությունը և սրանց փառքը քեզ կտամ, եթե ինձ երկրպագես: Ղկ. 4:6 Հետ գնա, Սատանա, որովհետև գրված է. «Քո Տեր Աստծուն պետք է երկրպագես և միայն նրան պաշտես»: Ղկ. 4:8

Ըստ Մատթեոսի, երրորդ փորձությունից հետո «այն ժամանակ Սատանան թողեց նրան, և ահա հրեշտակները մոտ եկան և ծառայում էին նրան»: Մտ. 4:11

Քրիստոսը անապատում»: Ի.Ն. Կրամսկոյ, 1872)

Նոր Կտակարանի այլ գրքերում փորձությունների կամ գայթակղությունների մասին հիշատակում է Պողոս առաքյալը (Թուղթ առ Եբրայեցիս). «Որովհետև, ինչպես որ ինքն իսկ չարչարվեց` փորձության մատնվելով, այնպես էլ կարող է օգնել փորձության ենթարկվածներին»: Թուղթ առ Եբրայեցիս 2:18: Այդ նույն թղթում առաքյալը գրում է. «Քանզի ոչ թե ունենք մի քահանայապետ, որ կարող չլինի չարչարակից լինել մեր տկարությանը, այլ մի Քահանայապետ, որ մեզ նման փորձված է ամեն ինչում, բայց առանց մեղքի է»: Թուղթ առ Եբրայեցիս 4:15:

Ի տարբերություն աստվածաշնչային բովանդակությամբ գրքերում (ապոկրիֆներ) իրենց արտացոլումը ստացած ավետարանիչների պատմությունների, որոնք մանրամասնություններ են ավելացրել, Քրիստոսի փորձության պատմությունը այդ ապոկրիֆներում չի բացահայտվում: Այդ մասին շատ կարճ հիշատակվում է Նիկոդեմոսի ավետարանում Սատանայի և դժոխքի երկխոսության մեջ Քրիստոսի այդտեղ գալուց առաջ. «...մտածում ես և վախենու՞մ ընդունել Հիսուսին: Նա իմ և քո հակառակորդն է: Նրա փորձությունը նույնիսկ հրեաների ավագանուն ստիպեց զրպարտել և դատապարտել Նրան»[2]:

Աստվածաբանական մեկնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրիստոսը անապատում»
(Ուիլյամ Խոլ, 1908)
«Քրիստոսի փորձությունը»
(Միխայիլ Պախեր, 1471-1481թթ.)

Վերլուծելով ավետարանիչների պատմությունները` աստվածաբանները ենթադրում են, որ Քրիստոսը անմիջապես իր մկրտությունից հետո «Հոգու կողմից ուղարկվեց անապատ` Սատանայի փորձությունների համար»[Ն 1]: Եփրեմ Ասորին դատողություններ է անում այն պատճառների մասին, թե ինչու՞ Հիսուսը հենց Սուրբ Հոգու կողմից ուղարկվեց անապատ:

Aquote1.png ...այն բանի համար, որ անհավատներից ոչ ոք պատճառ չունենա ասելու, որ Հոգին Որդուց ցածր է: Եթե Նրան ուղեկցեր միայն կռվի, այլ ոչ թե պատվի և հանգստի, այդ դեպքում միգուցե ճիշտ կլիներ քննադատների կասկածները: Բայց եթե Հոգին ցածր է Որդուց, այդ դեպքում ինչու՞ է Հոգուն իշխանություն տրված ուղեկցելու Նրան անապատ: Նա իրեն ներկայացրեց որպես այդ իշխանության կրող, երբ ուղեկցում էր Նրան անապատ[4] Aquote2.png

Հովհան Ոսկեբերանը «Մատթեոս ավետարանիչի զրույցներում» գրում է այն պատճառների մասին, թե ինչու՞ Քրիստոսի փորձությունները տեղի ունեցան անմիջապես մկրտությունից հետո: Նրա կարծիքով դա նրա համար է, որպեսզի «մկրտվողներից ոչ ոք, եթե մկրտվելուց հետո հանդիպի փորձությունների, չվրդովվի, այլ կարողանա տղամարդկայնորեն տանել ցանկացած փորձություն»[1]:

Մեկնիչները համեմատություն են անում հրեաների անապատ ճանապարհորդության և Քրիստոսի փորձության իրադարձությունների միջև[3]:

  • հրեաների Հորդանանով անցնելը (Աստվածաշունչ, Հեսուի գիրք 3:1) և Հիսուս Քրիստոսի Հորդանանում մկրտվելը,
  • հրեաների սովը անապատում և Հիսուս Քրիստոսի սովը,
  • անապատում հրեաների տարբեր փորձությունները և Հիսուսի փորձությունները Սատանայից,
  • հրեաների քաղցի հագեցումը մանանայով և Հիսուսի քաղցը հագեցնելու համար քարերը հացի վերածելու փորձությունը:

Քրիստոսի փորձությունները անապատում զուգահեռներ ունեն նաև Հին Կտակարանի Հոբի պատմության հետ, որը նույնպես փորձությունների է ենթարկվել Սատանայի կողմից[5]: Հոբը կրել է երեք փորձություն, և վերջինի ժամանակ նրան, ինչպես և Հիսուսին, առաջարկվել է երկրպագել Սատանային:

Յուրաքանչյուր փորձության ժամանակ Հիսուսը ոչ մի գործողություն չի կատարում, այլ միայն երկխոսության մեջ է մտնում Սատանայի հետ: Այդ պատճառով էլ աստվածաբանները նշում են, որ հենց «Նրա շուրթերից եկող խոսքը կանգնեցրեց Սատանային»[4]:

Ղուկասի խոսքերով, փորձություններից հետո Սատանան թողնում է Հիսուս Քրիստոսին (Ղկ. 4:13), այնուհետև նա նորից է սկսում գայթակղել նրան հրեա ժողովրդի միջոցով, նաև նրա աշակերտների միջոցով` տարբեր դավեր նյութելով[6]:

Մարկոս ավետարանիչը հայտնում է, որ անապատում Հիսուսը գազանների հետ էր (Մր. 1:13), դա այն բանի ապացուցումն է, որ Քրիստոսը (նոր Ադամ) գազանների շրջապատում էր, որոնք նրան վնաս չէին պատճառում, այնպես ինչպես Ադամին դրախտում[7]:

Փորձության նշանակությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանրանկար (1410)

Քրիստոնեական դավանանքում ենթադրվում է, որ փորձությունը ուղղված էր Քրիստոսի մարդկային բնույթի դեմ, որի վրա ազդելով Սատանան հույս ուներ Հիսուսին տանել սխալ ճանապարհով: Հիսուսի աստվածային բնույթի նկատմամբ այդ փորձությունը պայքար էր Սատանայի և Աստծո Որդու միջև[8]:

Փորձություն սովի միջոցով

Սատանան հույս ուներ, որ սովից տանջվող Քրիստոսը, գայթակղվելով և իր համար հրաշք կատարելով, այդպես կվարվի նաև հետագայում. կազատի իրեն թշնամիներից և կշրջապատի հրեշտակների գնդերով, կիջնի խաչից և օգնության կկանչի Եղիա մարգարեին (Մտ. 26:53, 27:40-49)[8]: Սատանայի այս միտքը ուղղված էր նրան, որ Հիսուսի չարչարանքներով չիրագործվի մարդկության փրկությունը: Այդ խորամանկ խորհրդին Հիսուսը պատասխանեց Մովսեսի խոսքերով. «Մարդը միայն հացով չէ, որ ապրում է, այլ մարդն ապրում է նաև այն ամեն խոսքով, որ ելնում է Աստծո բերանից» (Երկրորդ օրենք 8:3):

Փորձություն հպարտությամբ

Երկրորդ փորձության ժամանակ Սատանան առաջարկեց հրաշքով ազդել Մովսեսի գալուստին սպասող մարդկանց գիտակցության վրա[Ն 2]: Քրիստոսը կարող էր հեշտությամբ իր վրա գրավել մարդկանց ուշադրությունը: Հիսուսը ցույց տվեց, որ չի կարելի առանց անհրաժեշտության վտանգների ենթարկվել` փորձելով Աստծո հրաշագործ ուժը: Սատանան իր խոսքը սկսում է «եթե դու Աստծո որդին ես», ինչը և ըստ մեկնիչների, Քրիստոսի մոտ փորձում է փառամոլություն արթնացնել:

Փորձություն հավատով

Վերջին անգամ փորձելով Հիսուսին, ցույց տալով նրան աշխարհի թագավորությունները, որի վրա ինքն իշխում է և առաջարկելով այն Հիսուսին` հույս ուներ շփոթեցնել նրա մարդկային հոգին և կասկածներ առաջացնել Հիսուսի մարդկությանը փրկելու կարողություններին: Իր հրաժարվելով Քրիստոսը ցույց տվեց, որ չի ընդունում Սատանայի իշխանությունը աշխարհի վրա, այն պատկանում է Աստծուն, որին և պետք է երկրպագել[8]:

Ըստ Հովհան Ոսկեբերանի, Քրիստոսի անապատում հայտնվելը, նրա ծոմապահությունը, աղոթքը, փորձությունները օրինակ են նրա, թե ինչպես պետք է պայքարել չար ուժերի դեմ[10]:

«Քրիստոսի փորձությունը լեռան վրա Դուչչո 1308-1311թթ.

Այլ մեկնություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լև Տոլստոյը իր «Չորս ավետարանիչների միավորումն ու թարգմանությունը» տրակտատում տալիս է գայթակղության իր մեկնաբանությունը[11]: Ըստ Տոլստոյի` ավետարանիչների պատմությունը նման է երկու մարդկանց երկխոսության` հոգևոր (Հիսուս) և նյութական (Սատանա): Ի վերջո Հիսուսը հասկացնում է, որ նյութականը իր համար նշանակություն չունի:

Եկեղեցական պաշտամունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի հիշատակ Հիսուսի անապատում 40-օրյա պահքի քրիստոնեության մեջ ամեն տարի սահմանվում է Մեծ պահք, որի առաջին մասը 40 օր է[12]:

Կաթոլիկ եկեղեցում Մեծ պահքի առաջին կիրակի սահմանված է Հիսուսի անապատում փորձության հիշատակում: Այդ օրը պատարագի ժամանակ կարդացվում է Քրիստոսի փորձության ավետարանական պատմությունը, իսկ զուգահեռ երգեցողությամբ ասվում են առաջին փորձության ժամանակ Հիսուսի պատասխանած բառերը. «Մարդ պետք է ոչ միայն հացով ապրի, այլ Աստծո բերանից դուրս եկող ամեն խոսքով»: Մտ. 4:4:

Եկեղեցու կողմից հիշատակվող վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եկեղեցական ավանդությունը Հիսուսի 40-օրյա պահքի և Սատանայի կողմից փորձության վայր է համարում Իերիխոնայից ոչ հեռու գտնվող լեռը[13]: Լեռն ունի 380մ բարձրություն և քրիստոնյաների կողմից անվանվում է «Փորձության լեռ», որտեղի միակ բնակիչը այսօր հանդիսանում է հույն վանականը[14]: Վանքը հիմնադրվել է 4-րդ դարում, նրա ներքին տարածքը փորված է ժայռի մեջ, իսկ քարայրում, որտեղ ըստ ավանդության եղել է Քրիստոսը, կառուցված է զանգակատուն[15]:

Լեռը քրիստոնեական ուխտագնացության ավանդական վայր է հանդիսանում:

Aquote1.png ...մենք ձի նստեցինք և գնացինք Իերոխինայի օազիսում տարածված ճամբար: Նրանից վեր բարձրանում էին Կվարանտանի շղթան 40-օրյա պահքի լեռան հետ, որի վրա Փրկիչը պատրաստվել էր իր երկրային ծառայությանը և աղոթել: Նրա արևելյան լանջին երևում են քարայրներ: Այդ քարայրներում մինչև այժմ ղպտիները քահանայություն ընդունելուց առաջ պետք է 40 օր անցկացնեն իրենց պարտադիր պահքը և աղոթքը[16]
- 1872 թվականին իշխան Նիկոլայ Նիկոլաևիչի ճանապարհորդությունը Արևելք և Սուրբ հող
Aquote2.png


Կերպարվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրիստոսի փորձությունը»
(Սուրբ Մարկոսի տաճարի մոզաիկան)
«Քրիստոսի փորձությունը սովի միջոցով»: Սիմոն Բենին 16-րդ դար)

Հիսուսի փորձությունների թեման կերպարվեստում լայն տարածում չի գտել: Այն ավելի հաճախ առկա է Սուրբ Մարկոսի տաճարի և Սիքստինյան կապելլայի Քրիստոսի ամբողջ կյանքը պատկերող գեղանկարներում: Պատկերված են լինում ինչպես երեք փորձությունները (առաջին պլանում խոշոր ներկայացված առաջին փորձությունը, իսկ մյուս երկուսը հետին պլանում), այնպես էլ Քրիստոսը Սատանայի հետ լեռան կատարին:

Ուղղափառ գեղանկարչության մեջ երբեմն փորձության տեսարանը տեղադրում են սրբապատկերների վրա: Դա կարելի է տեսնել նաև արևմտաեվրոպական գեղանկարչության մեջ, օրինակ Վերոնեզեի «Քրիստոսի մկրտությունը և փորձությունը» նկարում մեկ կտավի վրա պատկերված են երկու տեսարանները:

Քրիստոսի փորձությունները պատկերում են երեք կոմպոզիցիաներում.

  1. «Հիսուսը անապատում»: Փորձություն սովի միջոցով, անապատը, Քրիստոսը, որի ոտքերի տակ քարեր են թափված կամ էլ քարերը Սատանայի ձեռքին են: Սա փորձությունները պատկերող տեսարաններից ավելի հաճախ հանդիպողն է:
  2. «Հիսուսը տաճարի թևին»: Փորձություն հպարտությամբ, Քրիստոսն ու Սատանան կանգնած են Երուսաղեմի տաճարի «տանիքին», տաճարի մոտ կարող են լինել մարդիկ:
  3. «Քրիստոսի փորձությունը լեռան վրա»: Փորձություն հավատով, լեռան կատարին կանգնած են Քրիստոսը և Սատանան, լեռան շուրջը երևում են քաղաքներ, Քրիստոսի շուրջը կարող են լինել հրեշտակներ և այլն[17]:

Ռոմանական, գոթական արվեստներում, նաև Վերածննդի դարաշրջանում Սատանային սովորաբար պատկերել են որպես խավարի ոգի` եղջյուրներով, թևերով, ինչպես օրինակ Դուչչոյի մոտ: Իտալիայում, Վերածննդի դարաշրջանում Սատանան ստացել է սիրունատես պատանու կերպար` «ընկնող հրեշտակ» (օրինակ` Տիցիանի մոտ):

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կինո.

Գրականություն.

  • Ջոն Միլտոն, «Վերադարձված դրախտը» (1671), պատմում է չար ոգու կողմից Հիսուսի փորձության պատմությունը:
  • Լև Մեյ, բանաստեղծություն «Հեռացիր ինձանից, Սատանա» (1851).
  • Դոստոևսկի «Կարմազանով եղբայրներ» (1874—1875), Մեծ ինկվիզիտորի մասին առակում քննարկումներ են կատարվում Քրիստոսի փորձությունների նշանակության մասին:
  • Ա. Ֆետ, բանաստեղծություն «Փորձություն անապատում» (1876):
  • Ալեքսանդր Պեչյոնկին «Քրիստոսի փորձությունը անապատում» (1999), գրական ապոկրիֆ:
  • Դոստոևսկի «Չար ոգիները» (1871—1872), առաջին մասում հերոսների երկխոսության մեջ հիշատակվում է Քրիստոսի փորձությունները:

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Մատթեոսի ավետարանը (Բացատրական Աստվածաշունչ կամ Նոր կտակարանի մեկնությունը` Ա. Պ. Լոպուխինի հեղինակությամբ) վերլուծում է այն պատճառները, թե ինչու Հիսուսը հենց Սուրբ Հոգու կողմից ուղարկվեց անապատ[3]
  2. Մեր Րաբունին այդ կապում է այն ժամի հետ, երբ Մեսիան կբացահայտվի. նա կգա ու կկանգնի տաճարի կտուրին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Иоанн Златоуст. Մատթեոսի գրքի 13-րդ Զրույց
  2. «Евангелие от Никодима»։ apokrif.fullweb.ru։ Վերցված է 2016-08-23 
  3. 3,0 3,1 «Искушение Христа диаволом в пустыне. Удаление в Галилею и поселение в…»։ archive.is։ Վերցված է 2016-08-23 
  4. 4,0 4,1 Ефрем Сирин. Толкования на четвероевангелие
  5. Геннадий Егоров, иерей. Священное Писание Ветхого Завета
  6. Об искушении Иисуса Христа в пустыне от диавола
  7. Катехизис Католической церкви (539)
  8. 8,0 8,1 8,2 Архиепископ Аверкий (Таушев). Сорокадневный пост и искушение от дьявола // Руководство к изучению Священного Писания Нового Завета
  9. Pesikta Rabbati 62 c-d Rivka Ulmer. A Synoptic Edition of Pesiqta Rabbati Based upon All Extant Manuscripts and the Editio Princeps. South Florida Studies in the History of Judaism 155, 1995
  10. Святитель Иоанн Златоуст. Творения. СПб.: 1901. Т. 7. С. 131.
  11. Толстой Л. Н. Соединение и перевод четырёх Евангелий / В сжатии составителя "Толстовского листка" В. А. Морозова. Толстовский листок № 6. М., 1995.
  12. О постах и трапезах
  13. «Обители, бывшие в пустыне Святого Града в эпоху ее процветания в IV, V и VI веках, с показанием их местонахождения по древним источникам - Пустыня Святого Града - Архимандрит Леонид (Кавелин). Старый Иерусалим и его окрестности. Из записок инока-паломника - Святая Земля глазами паломников прошлых веков - Библейские места, храмы и монастыри - Православный Поклонник на Святой Земле»։ palomnic.org։ Վերցված է 2016-09-06 
  14. «Православное Братство Литвы»։ www.pbl.lt։ Վերցված է 2016-09-06 
  15. Гора Искушений
  16. Скалон Д. А. Путешествие по Востоку и Святой Земле в свите великого князя Николая Николаевича в 1872 году
  17. «ЕРМИНИЯ ИЛИ НАСТАВЛЕНИЕ В ЖИВОПИСНОМ ИСКУССТВЕ, СОСТАВЛЕННОЕ ИЕРОМОНАХОМ И ЖИВОПИСЦЕМ ДИОНИСИЕМ ФУРНОАГРАФИОТОМ»։ nesusvet.narod.ru։ Վերցված է 2016-09-06 
  18. Верховский А. Русская Православная Церковь и свобода выражения в светском обществе

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]