Մարի Սթրիթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մարի Սթրիթ
Դիմանկար
Ծնվել էփետրվարի 18, 1855(1855-02-18)[1]
ԾննդավայրՍիգիշոարա, Մուրեշ, Ռումինիա[2]
Մահացել էսեպտեմբերի 16, 1928(1928-09-16)[1] (73 տարեկան)
Մահվան վայրԴրեզդեն, Սաքսոնիա, Վայմարյան Հանրապետություն[2]
ՔաղաքացիությունFlag of Germany (3-2 aspect ratio).svg Գերմանիա[2]
Մասնագիտությունթատրոնի դերասանուհի, սուֆրաժիստ և խմբագիր
Marie Stritt Վիքիպահեստում

Մարի Սթրիթ (անգլ.՝ Marie Stritt, փետրվարի 18, 1855(1855-02-18)[1], Սիգիշոարա, Մուրեշ, Ռումինիա[2] - սեպտեմբերի 16, 1928(1928-09-16)[1], Դրեզդեն, Սաքսոնիա, Վայմարյան Հանրապետություն[2]), գերմանացի, գերմանական թատրոնի դերասանուհի, ֆեմինիստ, իրավապաշտպան և առաջատար ուժ կանանց ընտրական իրավունքի միջազգային և գերմանական շարժման մեջ: Գործունեություն է ծավալել կանանց կրթության ուղղությամբ և պայքարել է պետության կողմից կարգավորվող մարմնավաճառության դեմ: Մարի Սթրիթը «Կանանց իրավաբանկան օգնության» ընկերության միջոցով փորձել է ամուսնալուծության մասին օրենքներում փոփոխություններ կատարել: Նա ծնելիության վերահսկման և աբորտի մեծ կողմնակից է եղել[3]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարի Սթրիթը ծնվել է 1855 թվականի փետրվարի 18-ին, որպես Մարի Բեկոն, Տրանսիլվանիայի Սիգիշոարա քաղաքում, գերմանացի փաստաբանների ընտանիքում: Նա տասը քույրերից ու եղբայրներից ամենամեծն էր, որոնցից վեցը մահացել էին մանուկ հասակում: Նրա հայրը՝ Ժոզեֆ Մարտին Բեկոնը (1820-1885), ի թիվս այլ բաների, Հունգարական խորհրդարանի (Ռայխստագի) անդամ էր: Սթրիթի եղբայրը՝ Յոզեֆ Բեկոնը (1857-1941), քաղաքային բժիշկ[4] էր և Alt-Säßburg պատմա-ազգագրական թանգարանի հիմնադիրը` իր հայրենի քաղաքում[5]։

Մայրը՝ Թերեզա Բեկոնը, ներգրավված էր կանանց իրավունքներին վերաբերող քաղաքականության մեջ այն ժամանակ, երբ ավելի մեծ՝ Կանանց շարժում դեռևս գոյություն չուներ: Հենց մայրն էր, որ Մարի Սթրիթին ծանոթացրել է Դրեզդենում կանանց շարժմանը 1890-ական թվականների սկզբին:

1873 թվականին Մարի Սթիթը հեռացել է Սիգիշոարայից՝ դերասանուհի դառնալու համար: Նա հաճախել է Վիեննայի կոնսերվատորիան և առաջին պայմանագիրը կնքել է 1876 թվականին, Կարլսրուեում՝ Բադենի պետական թատրոնում: Նրա դեբյուտը եղել է Հենրիխ ֆոն Կլեյստի «Քետհենը Հայլբրոնից կամ Կրակով փորձությունը» (գերմ.՝ Das Käthchen von Heilbronn oder Die Feuerprobe) ասպետական դրաման և Գյոթեի Քույրերն ու եղբայրները (գերմ.՝ Die Geschwister) պիեսը, որտեղ նա կատարում էր գլխավոր դերերից՝ Մարիանեի դերը: Բադենի պետական թատրոնում նա սիրահարների թեմայով պիեսներում խաղացել է մինչև 1881 թվականը: Դրան հաջորդել է Ֆրանկֆուրտը, որտեղ նա շուտով խզել իր պայմանագիրը և աշխատել է միայն որպես հյուր Համբուրգում («Թալիայի թատրոնում») և Դրեզդենում:

Մարի Սթրիթի ամուսինը՝ Ալբերտ Սթրիթը, 1890 թվական

1879 թվականին Մարի Սթրիթն ամուսնացել է դերասան, բեմադրիչ և օպերային երգիչ Ալբերտ Սթրիթի (1847-1908) հետ։ Նրանք ունեցել են երկու երեխա։ 1889 թվականին Մարի Սթրիթը հեռացել է բեմից և բնակություն հաստատել Դրեզդենում: Այնտեղ, սկսած 1894 թվականից, նա ավելի ու ավելի է ներգրավվել կանանց շարժման մեջ, որում երկրորդական չէր մոր կողմից ոգեշնչումը:

Քաղաքական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարի Սթրիթը գերմանական կանանց շարժման կարևոր ռահվիրան է համարվում: Դերասանական պատրաստության շնորհիվ նա կանանց շարժման լավագույն խոսնակներից մեկն էր: 1891-1896 թվականների ընթացքում Սթրիթը անդամակցում էր և ժամանակավորապես նախագահում էր Կին-ռեֆորմատորների ասոցիացիան: 1894 թվականին նա Դրեզդենում հիմնադրել է առաջին Կանանց իրավական պաշտպանության ասոցիացիան (գերմ.՝ Rechtsschutzverein für Frauen): 1896 թվականին նա ընդդեմ Գերմանիայի քաղաքացիական օրենսգրքի (BGB) ընտանիքի մասին օրենքի նախագծի երկրորդ ընթերցման Ֆրաուեն լանդշտուրմ (գերմ.՝ Frauen-Landsturm) կանանց բողոքի ակցիայի կազմակերպիչներից մեկն էր: Ֆրաուեն լանդշտուրմը դեղին թղթի վրա ութ էջանոց թռուցիկի վերնագիրն է, որը բաժանվել է 1896 թվականի հունիսի 25-ին։ Հեղինակը Մարի Սթրիթն էր։ Հուզական, բայց կտրուկ տոնով գրված թռուցիկները բաժանվել էին Ռայխստագի բոլոր պատգամավորներին և պաշտոնատար անձանց[6]։

1899-1910 թվականներին նա եղել է Գերմանական կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի (գերմ.՝ Bund Deutscher Frauenvereine - BDF) նախագահ: 1900-1920 թվականներին Մարի Սթրիթը BDF-ի հրատարակչական մարմնի գլխավոր խմբագիրն էր: Այս հրատարակությունը լույս է տեսել մինչև 1913 թվականը` Կենտրոնական թերթ (գերմ.՝ Centralblatt) խորագրի ներքո, որից հետո այն վերանվանվել է Կանանց խնդիր (գերմ.՝ Frauenfrage): BDF շատ ազդեցիկ կազմակերպություն էր, ուներ մեկ միլիոն անդամ և գոյատևել է մինչև 1933 թվականը` Գերմանիայում Նացիոնալ սոցիալիստների իշխանության գալը[7]։

Սթրիթը մեծ ազդեցություն է ունեցել Գերմանիայում կանանց քվեարկության իրավունքի շարժման մեջ: 1911-1919 թվականներին նա ղեկավարել է Կանանց քվեարկության իրավունքի գերմանական ասոցիացիան, իսկ 1913-ից մինչև 1920 թվականը` Կանանց քվեարկության իրավունքի համաշխարհային ֆեդերացիայի (Միջազգային կին ընտրողների դաշինք) նախագահն էր: 1920 թվականին նա Ռայխստագի կառավարության պատվիրակ էր Ժնևի միջազգային կոնգրեսում, 1919-1922 թվականներին՝ Դրեզդենի քաղաքային խորհրդի խորհրդական և 1920-1922 թվականերին՝ Դրեզդենի պատվավոր խորհրդական:

1919-ին դարձել է Գերմանիայի կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի ընդլայնված դաշնային գործադիր կոմիտեի անդամ, իսկ 1922-1927 թվականներին՝ Դրեզդենի կանանց ասոցիացիայի նախագահ: Բացի այդ, Սթրիթը Կանանց կրթության ասոցիացիայի (հետագայում՝ Կանանց կերպարի ուսումնասիրման կանանց ասոցիացիա) համահիմնադիրն էր[8]:

1904 թվականի հունիսին նրա դիմանկարով լուսանկարը զարդարում էր ամենամեծ ժողովրդականություն վայելող Berliner Illustrirten Zeitung Բեռլինի իլյուստրացիոն շաբաթաթերթի առաջին էջը: Այդ օրերին Բեռլինում մեկնարկել էր Կանանց միջազգային կոնգրեսը, որտեղ նա ներկա էր որպես Գերմանական կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի նախագահ: 1910 թվականին պահպանողական մեծամասնության հրահրմամբ Սթրիթին փոխարինել է Գերտրուդ Բոյմերը: Պատճառն այն էր, որ Սթրիթը հանդես էր գալիս հղիության և մայրության դեկրետային արձակուրդի օգտին, ինչպես նաև պաշտպանում էր միայնակ մայրերի շահերը, նաև` հանդես էր գալիս համապարփակ սեռական բարեփոխումների օգտին էր և անզիջում դիրքորոշում ուներ ընդդեմ § 218-ի, որը պատժում էր աբորտը որպես քրեորեն պատժելի արարք: Չնայած Սթրիթը կանանց շարժման արմատական թևի մաս էր կազմում, բայց նա մերժում էր ցանկացած բևեռացում և փորձում էր միջնորդ լինել մրցակցող թևերի միջև:

Մարի Սթրիթը մահացել է Դրեզդենում, սակայն նրան թաղել են Սիգիշոարայի գերեզմանատանը:

Մարի Սթրիթի հիմնադրամ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Marie Stritt» հիմնադրամը ստեղծվել է 1910 թվականին, Գերմանիայի կանանց ասոցիացիաների ֆեդերացիայի նախագահի պաշտոնից հրաժարվելու կապակցությամբ: Մարի Սթրիթը որպես եկամուտ ստանում էր հիմնադրամի միայն տոկոսները, իսկ մայր գումարը մնում էր BDF-ի տիրապետության տակ: Գնաճի պատճառով հիմնադրամը լուծարվել է 1923 թվականին։

Մատենագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Häusliche Knabenerziehung, Berlin 1891.
  • Frauenlogik, Dresden 1892.
  • Die Frau gehört ins Haus, Dresden 1893.
  • Die Bestimmung des Mannes, Dresden 1894.
  • Weibl. Schwächen, Dresden 1894.
  • Der Internationale Frauenkongress in Berlin 1904
  • Chrystal Macmillan; Marie Stritt; Maria Verone: Frauenstimmrecht in der Praxis. International Woman Suffrage Alliance. Dresden : Verlag von Heinrich Minden, 1913

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ludwig Eisenberg: Großes biographisches Lexikon der Deutschen Bühne im XIX. Jahrhundert. Verlag von Paul List, Leipzig 1903, S. 1015
  • Stritt Marie, Ավստրիական 1815–1950 թվականների կենսագրական բառարան, ISBN 978-3-7001-6963-5, էջեր 407, 408
  • Sophie Pataky Stritt, Frau Marie Lexikon deutscher Frauen der Feder Digitalisat․ Band 2. Verlag Carl Pataky, Berlin 1898, S. 345–347
  • Elke Schüller: Marie Stritt – Eine „kampffrohe Streiterin“ in der Frauenbewegung (1855–1928). Helmer 2005, ISBN 3-89741-178-4 (Rezension).
  • Stritt, Marie, geb. Bacon. ISBN 3-7829-0459-1., էջ 450.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Nationalencyklopedin (швед.) — 1999.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 https://www.wechanged.ugent.be/wechanged-database/
  3. «Stritt, Marie»։ Encyclopedia of Women Social Reformers - Credo Reference (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-12-12-ին։ Վերցված է 2018-01-15 
  4. լատ.՝ Stadtphysikus - մարմնի բժիշկ, ֆիզիոլոգ, բժիշկ, որին ուշ միջնադարում նշանակում էր քաղաքային խորհուրդը և ով իր անձնական պրակտիկայից բացի ստանձնում էր քաղաքի առողջապահական գործերը՝ այսօրվա առողջապահության վարչության նման։ Նա պատասխանատու էր պետական միջոցառումների ժամանակ բնակչության առողջության և քաղաքում գործող հիգիենիկ պայմանների համար: Նրա պարտականությունների մեջ էին մտնում դեղատների և բժշկական խնդիրներով զբաղվող մարդկանց վերահսկողությունը, ինչպիսիք էին մանկաբարձներն ու բաղնիքի վարսավիրները (ռուս.՝ Цирю́льник): Բացի այդ, նա ուներ դատաբժշկական առաջադրանքներ, ինչպիսիք էին՝ ողջ մարդկանց հասցված վնասվածքների գնահատումը, մահացածների մարմնի արտաքին զննումն ու դիահերձումը: Համաճարակային ժամանակաշրջանում շատ քաղաքային ֆիզիկոսներ հրատարակում էին փոքր, տպագիր ուղեցույցներ
  5. «100 Jahre Museum „Alt-Schäßburg“: Dr. Josef Bacon – Heimatforscher und Museumsgründer»։ Schäßburger Nachrichten 12 (German)։ 1999-12-01։ էջեր 3–4։ Արխիվացված է օրիգինալից 2007-09-28-ին 
  6. Markus Raasch, Andreas Linsenmann․ Die Frauen und der politische Katholizismus: Akteurinnen, Themen, Strategien․ Ferdinand Schöningh․ 2018․ ISBN=978-3-657-78906-1 էջ 215․ BuchID=qjh3DwAAQBAJ․
  7. Über Bund Deutscher Frauenvereine (BDF), in: Digitales Deutsches Frauenarchiv, URL: https://www.digitales-deutsches-frauenarchiv.de/akteurinnen/bund-deutscher-frauenvereine-bdf.
  8. Stadtmuseum Dresden (Hrsg.): 100 Jahre Frauenwahlrecht. Frauen wählen in Dresden. Dresden 2019, S. 19.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիդարանի պատկերանիշը
Վիքիդարանում կան նյութեր այս թեմայով՝
Մարի Սթրիթ
  • «baconhaus.de» (German)  Marie Stritts Elternhaus in Schäßburg mit Hintergründen zur Familiengeschichte