Կարլ I (Ավստրիայի կայսր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կարլ I
գերմ.՝ Karl I.
Emperor karl of austria-hungary 1917.png
Ծնվել էօգոստոսի 17, 1887(1887-08-17)[1][2]
ԾննդավայրPersenbeug-Gottsdorf, Melk District, Ստորին Ավստրիա, Ավստրիա
Մահացել էապրիլի 1, 1922(1922-04-01)[3][1][2] (34 տարեկանում)
Մահվան վայրՖունշալ, Պորտուգալիա[3]
ՔաղաքացիությունFlag of Austria.svg Ավստրիա[4]
ԱզգությունՉեխեր
ԿրոնՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
ԿրթությունՊրահայի Կարլի համալսարան
Մասնագիտությունսպա և քաղաքական գործիչ
ԱմուսինZita of Bourbon-Parma
Ծնողներհայր՝ Archduke Otto of Austria, մայր՝ Princess Maria Josepha of Saxony
Զբաղեցրած պաշտոններՀունգարիայի թագավոր և Ավստրիայի կայսր
Պարգևներ և
մրցանակներ
Արժանիքների շքանշան Ոսկե գեղմի շքանշանի ասպետ Մարիա Թերեզայի ռազմական շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ Սև արծվի շքանշան Order of the Iron Crown Military Merit Cross Military Order of Max Joseph և Sovereign Military Order of Malta
ԵրեխաներՕտտո ֆոն Հաբսբուրգ, Archduchess Adelheid of Austria, Robert, Archduke of Austria-Este, Էրցհերցոգ Ֆելիքս Ավստրիացի, Archduke Carl Ludwig of Austria, Archduke Rudolf of Austria, Archduchess Charlotte of Austria և Archduchess Elisabeth of Austria[5]
Ստորագրություն
Podpis Karla I.png
Karl I of Austria Վիքիպահեստում

Կարլ I կամ Կարլ Ֆրանց Յոզեֆ (անգլ.՝ Karl I. Franz Josef, օգոստոսի 17, 1887(1887-08-17)[1][2], Persenbeug-Gottsdorf, Melk District, Ստորին Ավստրիա, Ավստրիա - ապրիլի 1, 1922(1922-04-01)[3][1][2], Ֆունշալ, Պորտուգալիա[3]), Ավստրո-Հունգարիայի կայսր, Չեխիայի (որպես Կարել III, չեխ․՝ Karel III) և Հունգարիայի (որպես Կարոյ IV, հունգ.՝ IV. Károly) թագավոր 1916 թվականի հոյեմբերի 21-ից մինչև 1918 թվականի նոյեմբերի 12-ը:

Ժառանգորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաբսբուրգների արքայատոհմի վերջին գահակալն է: Կարլը պատկանել է նրա ենթաճյուղին. ուղիղ գծով միայն նրա նախապապ Ֆրանց II-ն է եղել կայսր: Կարլի հայրը եղել է էրցհերցոգ Օտտոն (1865-1906), ով կայսր Ֆրանց Յոզեֆ I-ի զարմիկն է եղել: Ծնվելու պահին Կարլը գահի հավակնորդների թվում հինգերորդն էր, ընդ որում նոր հետնորդների ծնունդը նրան ավելի կհեռացներ գահից: Սակայն Ֆրանց Յոզեֆը ավելի երկար ապրեց իր միակ որդուց` Ռուդոլֆից (մահացել է 1889 թվականին` չթողնելով որդիներ), իր եղբայր էրցհերցոգ Կարլ Լյուդվիգից (մահացել է 1896 թվականին), փոքր զարմիկ Օտտոյից (մահացել է 1906 թվականին հիվանդությունից) և վերջապես ավագ զարմիկ Ֆրանց Ֆերդինանդից (սպանվել է 1914 թվականին Սարաևոյում), ում երեխաները, ծնված լինելով մորգանատիկական ամուսնությունից, չէին կարող հավակնել գահին:

Դրանից հետո` Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսվելուն պես, 27-ամյա էրցհերցոգ Կարլը դարձավ իր 84-ամյա ազգակից պապի հերթական ժառանգորդը:

Գահակալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1916 թվականի նոյեմբերի 21-ին Ֆրանց Յոզեֆի մահը Կարլ I-ին բերեց Ավստրիայի ու Հունգարիայի գահին: Այդ ժամանակ երկրի ռազմական ու ներքաղաքական վիճակը ծայրահեղ ծանր էր: Կայսր Կարլը իր վրա է վերցնում զորքերի կառավարումը` ձգտելով հասնել հունգարների սատարմանը: Նա թագադրվել է Բուդապեշտում 1916 թվականի դեկտեմբերի վերջին` չնայած պատերազմական ժամանակին:

Տապալում և աքսոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարլ I-ի արձանը Ինսբրուքում

ավստրո-հունգարիայի անկումից հետո` 1918 թվականի նոյեմբերին, կայսրը հայտարարեց, որ հեռանում է երկրի կառավարումից` ընդգծելով, որ դա չի նշանակում գահից հրաժարում:

1921 թվականի մարտի 26-ին նա հունգարական գահը վերադարձնելու առաջին փորձն է կատարել, որը պատմագրության մեջ հայտնի է «Զատկի ճգնաժամ» անվանումով: Ծպտյալ կայսրը ժամանում է Բուդապեշտ` հույս դնելով Արիստիդ Բրիանի անիրական խոստումների վրա, ում օգնությամբ Կարլը փորձում էր փրկվել (ապրիլի 3-ին Բրիանը հանրայնորեն հայտարարեց, որ ինքը կապ չունի շնորհազրկված միապետի հետ)` հույս դնելով հունգարական ռոյալիստների, այդ էվում` ծովակալ Միկլոշ Հորթիի աջակցության վրա: Սակայն Փոքր Անտանտի ազդեցության պատճառով Հաբսբուրգների վերականգնումը գահին չի իրականանում: Ինքը Միկլոշ Հորթին, ով լավ ըմբռնում էր ժամանակի քաղաքական իրավիճակը, գործնականում հրաժարվում է Կարլ I-ին պաշտպանելուց, քանի որ Չեխոսլովակիան ու Սլովենիայի, Խորվաթիայի ու Սերբիայի թագավորությունները նրա առաջխաղացման դեպքում կարող էին իրենց զորքերը մտցնել երկիր (1921 թվականի մարտի 28-ին Պրահան ու Բելգրադը պաշտոնական նոտա են հղում, որ նման առաջխաղացումը իբրև պատերազմի նշան կդիտարկեն): Ավելի ուշ իր հուշերում ծովակալը հիշում է, որ վերապրել է իր կյանքի ծանրագույն երկու ժամերը` համոզելով վճռական տրամադրվածություն ունեցող կայսերը անխելամիտ քայլեր չկատարել: Նրա դիրքորոշումը սատարում էր Հունգարիայի վարչապետ կոմս Պալ Տելեկին: Խորհրդարանի արտակարգ նիստը, որը տեղի է ունեցել ապրիլի 1-ին, իր վստահությունն է հայտնել ծովակալ Հորթիին, ով գնացքով մեկնել էր Շվեյցարիա` խոր հակակրանք տածելով ծովակալի հանդեպ և առիթ ստանալով նրան դավաճան համարելու:

1921 թվականի հոկտեմբերի 21-ից 24-ը Կարլը կրկին փորձում է իրեն վերադարձնել գահը և իր զինվորներով հասնում է մինչև Բուդապեշտ, սակայն ձերբակալվում է և նույն թվականի նոյեմբերի 19-ին հասցվում Մադեյրա կղզի, որը դառնում է նրա աքսորավայրը: Նույն թվականին Հունգարիայի խորհրդարանը իրավաբանորեն չեղյալ է հայտարարում Հաբսբուրգների իշխանությունը և 1713 թվականի Պրագմատիկ սանկցիան, ինչի արդյունքում հունգարական գահը զբաղեցրել էր Հաբսբուրգ-Լոթարինգյան տունը:

1922 թվականի մարտին նախկին կայսրը մրսում և հիվանդանում է թոքերի բորբոքումով և ապրիլի 1-ին մահանում է ու թաղվում Մադեյրայում:

Հետմահու ճակատագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2004 թվականին կաթոլիկ եկեղեցու կողմից երանելիների շարքին է դասվել[6]:

Ընտանիք և հետնորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարլ I-ը ամուսնացած էր 1911 թվականից արքայադուստր Ցիտա Բուրբոն-Սաքսոնացու հետ, ով Պարմայի վերջին հերցոգ Ռոբերտ I-ի դուստրն էր: Նա մահացել է ամուսնու մահից շատ ուշ` 1989 թվականին: Ամուսնությունից ծնվել են հինգ որդի և երեք դուստր: Ավագ որդին` Օտտո ֆոն Հաբսբուրգը (1912-2011), ավստրիական կայսերական տան ղեկավարն է եղել և Եվրախորհրդարանի պատգամավոր:

Ընդամենը 35 տարի ապրած Կարլ I-ի հետնորդներն աչքի են ընկնում երկարակեցությամբ. նրա հինգ որդիներից երեքն ապրել են 90 և ավելի տարի, իսկ ավագը մահացել է 98 տարեկան հասակում: Կարլն ունեցել է 13 թոռ և 23 ծոռ միայն ուղղակի տղամարդկային գծով, ինչի շնորհիվ Հաբսբուրգները համարվում են ներկայացուցիչների թվով խոշորագույն դինաստիաներից մեկը Եվրոպայում` զիջելով միայն Բուրբոններին: 2011 թվականի սեպտեմբերի 6-ին 95 տարեկան հասակում մահացել է նրա հինգ որդիներից վերջինը` Ֆելիքսը:

Կայսեր կրտսեր որդին` Ռուդոլֆը (1919-2010) ամուսնացել է ռուս կոմսուհի Քսենյա Չեռնիշևա-Բեզոբրազովայի հետ, իսկ նրանց ավագ դուստրը 1981 թվականին դարձել է իշխան Պյոտր Գոլիցինիկինը:

Ռազմական կոչումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ավստրիականգեներալ-մայոր և կոնտրծովակալ (14 հուլիսի, 1915)
  • ավստրիական ֆելդմարշալ-լեյտենանտ և փոխծովակալ (12 մարտի, 1916)
  • ավստրիական հեծելազորի գեներալ և ծովակալ (1 օգոստոսի, 1916)
  • ավստրիական գներալ-գնդապետ և գրոսծովակալ (1 նոյեմբերի, 1916)
  • ավստրիական ֆելդմարշալ (21 նոյեմբերի, 1916)
    • գերմանական ծովակալ (30 նոյեմբերի, 1915)
    • պրուսական գեներալ-ֆելդմարշալ (12 փետրվարի, 1917)
    • թուրքական մուշիր (մարշալ) (21 մայիսի, 1918)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «The Last Empress, The Life & Times of Zita of Austria-Hungary 1892—1989» by G.Brook-Shepherd 1991,ISBN 0-00-215861-2.
  • Flavia Foradini, «Otto d’Asburgo. L’ultimo atto di una dinastia», mgs press, Trieste, 2004. ISBN 88-89219-04-1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]