Ծատուր Աղայան

Ծատուր Աղայան
Ծնվել է	հունվարի 12, 1912; Փիփ, Ելիզավետպոլի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է	դեկտեմբերի 3, 1982 (70 տարեկան); Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Գերեզման	Թոխմախի կենտրոնական գերեզմանատուն
Բնակության վայր(եր)	Երևան
Քաղաքացիություն	Ռուսական կայսրություն և ԽՍՀՄ
Ազգություն	հայ
Մասնագիտություն	պատմաբան
Հաստատություն(ներ)	Բաքվի պետական համալսարան, Հայկական պետական մանկավարժական համալսարան, Երևանի պետական համալսարան, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ և ՀԿԿ
Գործունեության ոլորտ	պատմություն
Անդամակցություն	ՀՀ ԳԱԱ[…]
Ալմա մատեր	Մոսկվայի փիլիսոփայության, գրականության և պատմության ինստիտուտ (1937) և Հայկական պետական մանկավարժական համալսարան
Կոչում	պրոֆեսոր
Գիտական աստիճան	պատմական գիտությունների դոկտոր (1948)
Տիրապետում է լեզուներին	հայերեն
Պարգևներ	; և
Կուսակցություն	ԽՄԿԿ
Երեխա(ներ)	Հենրի Աղայան

Ծատուր Պավելի Աղայան (հունվարի 12, 1912(1912-01-12)^[1], Փիփ, Ելիզավետպոլի գավառ, Ելիզավետպոլի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն^[2] - դեկտեմբերի 3, 1982(1982-12-03)^[1], Երևան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), հայ պատմաբան։ Պատմական գիտությունների դոկտոր (1948), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1968, թղթակից անդամ 1950 թվականից)^[5]։

Կենսագրություն

Ծատուր Աղայանը ծնվել է երկրագործի ընտանիքում։ 1917 թվականին Աղայանների ընտանիքը տեղափոխվել է Շամխորի շրջանի Գոլիցինո (այժմ՝ Մարտունի) գյուղը և այնտեղ բնակություն հաստատել։ 1930 թվականին ավարտելով Գյանջայի (այժմ՝ Կիրովաբադ) մանկավարժական տեխնիկումը, մանկավարժական աշխատանքի է անցել Շամխորի շրջանի Մարտունի, Ջաղիր և Չարդախլու գյուղերի դպրոցներում որպես ուսուցիչ և ուսմասվար։

Ավարտել է Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտը (1936, էքստեռն), Մոսկվայի Ն. Չեռնիշևսկու անվան պատմա-փիլիսոփայան ինստիտուտը (1938)։ 1954-1961 թվականներին և 1977-1979 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտի նոր պատմության բաժնի վարիչ, 1949-1952 թվականներին և 1969-1973 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների «Տեղեկագրի» (1966 թվականից՝ «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-1954 թվականներին` ՀԿԿ կենտկոմի գիտության և մշակույթի բաժնի վարիչ, 1961-1968 թվականներին` ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր ՄԼԻ հայկական մասնաճյուղի տնօրեն, 1968-1977 թվականներին` ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1979-1982 թվականներին` ԵՊՀ ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնի վարիչ։ 1963-1971 թվականներին եղել է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամավոր^[6]^[7]։

Մանկավարժական և հասարակական գործունեություն

Ծատուր Աղայանը հասարակական ակտիվ աշխատանքի ջիղ ուներ, նա 1925 թվականին ընդունվեց կոմերիտմիության շարքերը։ 1926 թվականին ընդունվում է նաև Գյանջայի մանկավարժական տեխնիկումը, ուր սովորել է այնպիսի ճանաչված դասախոսների մոտ, ինչպիսիք էին՝ Ա․ Բորյանը, Ա․ Մաթևոսյանը, Հ․ Միսկարյանը և ուրիշներ։ Նա գերազանց գնահատականներով ավարտում է նաև Գյանջայի ԼԿԵՄ քաղաքային կոմիտեին կից քաղաքական դասընթացները և գործուղվում Շամքորի շրջան՝ կոլտնտեսությունների կազմակերպման աշխատանքներին աջակցելու համար։ Տեխնիկումը հաջողությամբ ավարտում է 1930 թվականին և աշխատանքի է անցնում Շամքորի շրջանի Մարտունու, Ջագիրի և ապա Չարդախլուի բազային օրինակելի դպրոցում որպես ուսուցիչ և ուսմասվար^[8]։ 1933 թվականին Ծատուր Աղայանն ընդունվում է Մոսկվայի պատմա-փիլիսոփայական-գրական ինստիտուտը, որն ավարտում է 1937 թվականին՝ առաջին կարգի դիպլոմով։ 1936 թվականին միաժամանակ ավարտել է նաև Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտը։ Ծատուր Աղայանն աշխատել է որպես Լեռնային Ղարաբաղի մարզի Մարտունու շրջանի լուսբաժնի տեսուչ, ապա՝ մարզային լուսբաժնի մեթոդ կաբինետի վարիչ, պատմություն է դասավանդել Ստեփանակերտի և Բաքվի միջնակարգ դպրոցներում, Լեռնային Ղարաբաղի պարբերականներում հանդես է եկել մի շարք հոդվածներով^[9]։ Երեսնական թվականների Ծատուր Աղայանը բեղմնավոր մանկավարժական աշխատանք ծավալելով, գործուն աջակցություն է բերում գյուղի սոցիալիստական վերակառուցման, հատկապես կուլտուրական հեղափոխության գործին։ Նա 1938 թվականին ընդունվում է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի ասպիրանտուրան, մասնագիտանում ՍՍՀՄ ժողովուրդների պատմության հետազոտման բնագավառում։ 1939 թվականին Ծատուր Աղայանը Մոսկվայից երկու ամսով գործուղղվել է Երևան և ակադեմիկոս Հ․ Մանանդյանի ղեկավարությամբ ավարտել է «Սասունցի Դավիթ» էպոսի էպոխային վերաբերվող ասպիրանտական աշխատությունը։ Ասպիրանտական ուսումնառության տարիներին նա կոնսուլտացիա է ստացել նաև ակադեմիկոս Հ․ Օրբելուց ու արևելագետ պրոֆ․ Ի․ Պետրուշևսկուց։ Հաջողությամբ և ժամկետից շուտ ավարտելով ասպիրանտուրան Աղայանը 1941 թվականի հունիսի 25-ին Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետում պաշտպանում է «Ադրբեջանական առաջին լուսավորիչ-պատմաբան Ա․ Կ․ Ա Բաքիխանով-«Կուդսի» դիսերտացիոն աշխատությունը, որի համար նրան շնորհվում է պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան^[8]։ Ադրբեջանի ՍՍՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հրավերով 1941 թվականին Աղայանը վերադառնում է Բաքու և անցնում գիտական-մանկավարժական աշխատանքի։ 1942 թվականին ընդունվում է կոմունիստական կուսակցության շարքերը։ Մինչև 1948 թվականը Բաքվում նա վարում է Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժնի պրոռեկտորի պաշտոնը։ 1950 թվականին ընտրվում է ՀՍՍՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ և նշանակվում ՄՄԿԿ ԿԿ-ին կից մարքսիզմ-լենինիզմ ինստիտուտի հայկական ֆիլիալի դիրեկտորի գիտական գծով տեղակալ։ 1950-1954 թվականներին Աղայանը եղել է Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի գիտության և կուլտուրայի բաժնի վարիչ։ 1954-1961 թվականններին ղեկավարել է Հայաստանի Գա պատմության ինստիտուտի նոր պատմության բաժինը^[9]։ 1968 թվականին ընտրվել է ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս և ակադեմիայի հասարակական գիտությունների ակադեմիկոս և ակադեմիայի հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս քարտուղար։ 1979 թվականից մինչև իր կյանքի վերջը գլխավորել է Երևանի պետական համալսարանի կուսակցության պատմության ամբիոնը^[8]։

Գիտական գործունեություն

Գիտական աչքի ընկնող աշխատությունների համար Ծատուր Աղայանը 1950 թվականին ընտրվում է ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից-անդամ։ Գիտական գործունեությանը զուգընթաց նա Հայաստանում վարում է կուսակցական, սովետական և հասարակական աշխատանքներ։ Ակադեմիկոս Ծատուր Աղայանի գիտա-հետազոտական ուսումնասիրությունների շրջանակները լայն են, նա իր սերնդի առաջատար պատմաբաններից է։ Նրան հատուկ է մարքսիստ գիտնականին բնորոշ բարեխղճությունն ու պահանջկոտությունը։ Ծատուր Աղայանի աշխատությունները հիմնականում վերաբերում են Հարավային Կովկասում և Հայաստանում հեղափոխական շարժմանը, հայ-ռուսական հարաբերություններին, Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատմանը։ Հեղինակը ցույց է տվել, թե Ռուսաստանում ծագած հեղափոխության շունչը ինչպես է ոգևորել հայ բանվորներին, մտավորակնաությանը, համախմբել ազատագրական պայքարի դրոշի ներքո^[9]։

«Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից» (1976) մենագրության մեջ տրված է հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժման պատմությունը XIX դարի 70-ական թվականներից մինչև 1920 թվականը, առանձին գլուխներ նվիրված են 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմից հետո հայկական հարցի՝ որպես միջազգային հարցի սկզբնավորման պատմությանը, Բեռլինի կոնգրեսից (1878) հետո ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքին, 1915 թվականի հայոց ցեղասպանությանը, 1919-1921 թվականների Կիլիկիայի հայության ազատագրական պայքարին, ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանյանի գործունեությանը և այլ խնդիրների։ «Հոկտեմբերը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը» (1982) աշխատության մեջ այլ հարցերի շարքում քննարկել է 1918-1920 թվականներին հայ ժողովրդի դիմադրությունը թուրքական զավթիչներին Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերում, դրանց նշանակությունը, լուսաբանել Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի փոխհարաբերությունները և Հայաստանում Խորհրդային իշխանության հաստատումը։ Հայ ժողովրդի ազգային ազատագրական պայքարի, խորհրդա-հայկական, խորհրդա-թուրքական հարցերը Ծատուր Աղայանն արծարծել է ըստ հայ խորհրդային պատմագրության մեջ մինչև 1980-ական թվականների կեսերը իշխող տեսակետի, բացասական գնահատական է տվել 1920 թվականի Սևրի հաշտության պայմանագրին, անտեսել 1918 թվականին հայկական պետականության՝ հանձին Հայաստանի Հանրապետության վերականգնման նշանակությունը և այլն^[10]։ Մեծ է Աղայանի վաստակը «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակի պատրաստման և հրատարակման գործում։ Հայ ժողովրդի պատմության մշակման ուսումնասիրությանը որոշակի նապստ է բերել «Ակնարկներ Սովետական Հայաստանի պատմության» աշխատությունը, որտեղ Աղայանին պատկանող բաժնում լուսաբանված են 1935-1941 թվականներին Հայաստանում ծավալված սոցիալիստական շինարարության հարցերը։ Աղայանը երկար տարիներ խմբագրել է ՀՍՍՀ գիտությունների ակադեմիայի հասարակական գիտությունների «Լրաբերը»^[9]։ Աղայանը զգալի դեր է կատարել հայ ժողովրդի պատմության կարևորագույն շրջաններին նվիրված փաստաթղթերի ժողովածուներ պատրաստելու և դպրոցական դասագրքեր գրելու գործում։ Նա զգալի ավանդ ունի երիտասարդ գիտական կադրերի պատրաստման ասպարեզում։ Ծատուր Աղայանը գիտության վաստակավոր գործիչ է։ Նա 1975 թվականի օգոստոսի սովետական պատգամավորության կազմում մասնակցել է Սան-Ֆրանցիսկոյում տեղի ունեցած պատմական գիտության միջազգային կոնգրեսին, ուր ելույթ է ունեցել «փոքրամասնությունը որպես երևույթ» թեմայով կարդացված զեկուցման շուրջը։ Նա փորձում էր բարձրացնել հասարակական գիտության արդյունավետությունը, ուշադրության կենտրոնում պահել ֆունդամենտալ հետազոտությունների, գիտա-տեխնիկական հեղափոխության և առավել կարևոր ու հեռանկարային ուղղությունների մշակումը։

Երկերի մատենագիտություն

Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և Բաքվի 1918 թվականի սովետական իշխանությունը, Երևան, 1948, 18 էջ։
Սովետական Հայաստանը սոցիալիզմի հաղթանակի և Ստալինյան կոնստիտուցիայի ժամանակաշրջանում, Երևան, 1950, 76 էջ^[11]։
Ռևոլյուցիոն շարժումները Հայաստանում 1905–1907 թվականներին, Երևան, 1955, 46 էջ։
Ռևոլյուցիոն շարժումները Հայաստանում 1905–1907 թվականներին, Երևան, 1955, 297 էջ։
Հոկտեմբերյան ռևոլյուցիան և հայ ժողովրդի ազատագրումը, Երևան, 1957, 407 էջ։
Հայ և ադրբեջանական ժողովուրդների դարավոր բարեկամությունը, Երևան, 1961, 471 էջ։
Մեծ Հոկտեմբերը և Հայաստանի աշխատավորների պայքարը սովետական իշխանության համար, Երևան, 1962։
Ներսիկ Ստեփանյան, Երևան, 1967։
Արշավիր Մելիքյան (կյանքն ու գործունեությունը), Երևան, 1969, 205 էջ։
Հայերը Թուրքիայում, Երևան, 1969, 85 էջ։
Բալկանները և Օսմանյան կայսրության ճնշված ժողովուրդների ազգային – ազատագրական պայքարի միասնությունը, Երևան, 1970։
Գեհենից վերածնունդ (հոդվածներ), Երևան, 1975, 140 էջ։
Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմությունից, Երևան, 1976, 868 էջ։
Պատմական գիտությունների 14-րդ միջազգային կոնգրեսը, Երևան, 1976, 18 էջ։
Մեծ Հոկտեմբերը և համաշխարհային հեղափոխական պրոցեսը, Երևան, 1977, 148 էջ։
Ռուսաստանի դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում, Երևան, 1981, 384 էջ։
Հոկտեմբերը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը, Երևան, 1982, 416 էջ։
Հայ ժողովրդի պատմության նկարազարդ ակնարկներ, Երևան, 1989, 320 էջ։
Հայերը Թուրքիայում (ճամբորդական նոթեր), Երևան, 1994, 65 էջ։
Անդրանիկ (Դարաշրջան։ Դեպքեր։ Դեմքեր), Երևան, 1995, 813 էջ։
Вековая дружба народов Закавказья, ч.1-4, Е., 1970-80^[11]

Մամուլ

Հայ հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացումը Արշավիր Մելիքյանի գնահատմամբ (Արշ. Մելիքյանի ծննդյան 90-ամյակի առթիվ)։ «Գրական թերթ», 1969, № 7^[10]։

Պարգևներ

Ծատուր Աղայանը պարգևատրվել է «Աշխատանքային կարմիր դրոշի» և «Պատվո նշան» շքանշաններով, ինչպես նաև մի շարք մեդալներով ու պատվոգրերով։

Գրականություն

Ն. Վ. Թավաքալյան «Ծատուր Աղայան», «Պատմաբանասիրական հանդես», Երևան, 1982, № 1, էջ 229-230։
Պետրոս Հովհաննիսյան, Ծատուր Աղայան (Կենսամատենագիտություն), Երևան, 1983, 112 էջ։

Ծանոթագրություններ

1 2 3 4 5 6 Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 1. — էջ 123.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2000.
1 2 Летопись Российской академии наук. Т. VII. 1946—1953 (ռուս.) — М.: Архив Российской академии наук, 2022. — С. 628. — 896 с. — ISBN 978-5-6046932-6-1
↑ ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
↑ «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.
↑ Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005.
↑ «ԾԱՏՈւՐ ՊԱՎԵԼԻ ԱՂԱՅԱՆ». publishing.ysu.am. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.
1 2 3 Բաբաջանյան, Ռ․ (1976). ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ․ Ծատուր Պավելի Աղայան. Երևան. էջեր Էջեր՝ 11-33.
1 2 3 4 Թավաքալյան, Ն․ (1982). «Ծատուր Աղայան». Պատմա-բանասիրական հանդես.
1 2 «ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.
1 2 «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Ծատուր Աղայան». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.

Վիքիդարանն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ծատուր Աղայան» հոդվածին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ․ 1, էջ 242)։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։

[_7f7e14208dc0d2b3-1] 1 2 3 4 5 6 Հայկական համառոտ հանրագիտարան (հայ.) — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1990. — հատոր 1. — էջ 123.

[_50b3f8072f120a04-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Հայկական սովետական հանրագիտարան (հայ.) / Վ. Համբարձումյան, Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 2000.

[_e60fbf45eee76667-3] 1 2 Летопись Российской академии наук. Т. VII. 1946—1953 (ռուս.) — М.: Архив Российской академии наук, 2022. — С. 628. — 896 с. — ISBN 978-5-6046932-6-1

[_f595f6d1c87f97ea-4] ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա

[5] «ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի իսկական անդամներ». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.

[6] Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005.

[7] «ԾԱՏՈւՐ ՊԱՎԵԼԻ ԱՂԱՅԱՆ». publishing.ysu.am. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.

[:2-8] 1 2 3 Բաբաջանյան, Ռ․ (1976). ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ․ Ծատուր Պավելի Աղայան. Երևան. էջեր Էջեր՝ 11-33.

[:3-9] 1 2 3 4 Թավաքալյան, Ն․ (1982). «Ծատուր Աղայան». Պատմա-բանասիրական հանդես.

[:0-10] 1 2 «ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսների կենսամատենագիտություններ». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.

[:1-11] 1 2 «ՀՀ ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանի էլ․ քարտարան- Ծատուր Աղայան». Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 31-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]