Խամսա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Խամսա, ափաձև հմայագիր, առավելապես տարածված է Մաղրիբում և Մերձավոր Արևելքում և կիրառվում է որպես զարդ կամ պատի կախազարդ[1][2]։ Իրենից ներկայացնում է բացված աջ ձեռք, որին վերագրված են պաշտպանիչ հատկություններ։ Համաձայն մերձավորարևելյան հավատացյալների տեսակետների՝ խամսան պաշտպանում է չար աչքից։

Խամսան արաբերեն բառ է, որը նշանակում է «հինգ». նաև խորհրդանշում է ձեռքի հինգ մատները[3][4][5]։ Հրեական մշակույթում նույնպես խամսան կապված է հինգի (որպես ձեռքի հինգ մատների խորհրդանիշ) հետ[6]։

Խամսան ընդունված է նաև անվանել Ֆաթիմայի ձեռք՝ ի պատիվ Մուհամմադ մարգարեի դուստր Ֆաթիմայի[7]։, Մարիամի ձեռք, Միրիամի ձեռք, Աստվածուհու ձեռք։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խամսայի ամենավաղ նմուշները հայտնաբերվել են Կարթագենում[8]։ (այժմ Թունիս) և հնագույն Հյուսիսային Աֆրիկայում։ Բաց ձեռք պատկերող այս ամուլետը հանդիպում է նաև շումերական Ինաննա և աքքադական Իշտար աստվածուհիներին նվիրված արտեֆակտներում[2]։ Աստվածային պաշտպանություն խորհրդանշող մյուս սիմվոլները ներառում են Վեներայի ձեռքը (կամ Աֆրոդիտեի), Մարիամի ձեռքը։ Այն օգտագործվում է կանանց չար աչքից պաշտպանելու, պտղաբերությանը խթանելու, առողջ հղիությանը նպաստելու և թուլությունը հաղթահարելու համար[2]։ Այդ ժամանակներում կանայք ահռելի ճնշման էին ենթարկվում և պարտավոր էին անպայման մայրանալ[9]։ Կանանց դաստիարակության հիմքում մոր բացառիկ դերի վերհանումն էր, ինչպես նաև նշվում էր երեխա ունենալու անհրաժեշտության մասին[10]։ Նաև հավատում էին, որ ամուսնությունը կնոջ և տղամարդու համար պաշտպանություն է[11]։

Խամսայի պատկեր
Old Hamsa Amulet
Խամսայի ամուլետ

Մի վարկածի համաձայն Խամսայի և Մանո Պանտեայի (բոլոր աստվածուհիների ձեռքը) միջև կապ կա։ Վերջինս հին եգիպտացիներին հայտնի է որպես Երկու Մատներ։ Այս հմայագրում երկու մատները խորհրդանշում են Իսիդային և Օսիրիսին, իսկ բթամատը՝ նրանց որդուն՝ Հորին։ Այն օգտագործվում էր երեխայի վրա ծնողների պաշտպանիչ ոգիները կանչելու համար[2]։ Մեկ այլ տեսություն խամսայի ծագման ակունքը բերում է Կարթագեն կամ Փյունիկիա, որտեղ գերագույն աստված Տանիտի ձեռքը (որոշ դեպքերում վուլվան) օգտագործվում էր որպես չար աչքից պաշտպանվելու միջոց[12]։

Բրունո Բարբատիի հաղորդմամբ այս նշանը շատ կարևոր է եղել իսլամական աշխարհում՝ համարվելով ապոտրոպական հրաշք, չնայած շատ ժամանակակից ներկայացուցիչներ շարունակում են պնդել, որ դա իր մեջ ակնհայտորեն պարունակում է սեքս-սիմվոլիզմից տարրեր։ Մի կողմից էլ սա տանում է այն համոզմունքին, որ Աստված գոյություն ունի ամեն ինչում։

Մյուս տեսությունը վերաբերում է երկնքի աստծուն՝ Հորին։ Այն կապված է Հոր աստծու ձախ բազեի աչքի՝ Ուաջետի հետ, որը նշանակում է, որ մարդիկ պատասխանատու են իրենց խղճի առաջ։ Ասվում է, որ արևը և լուսինը Հորի աչքերն են։ Ֆաթիմայի ձեռքը նույնպես խորհրդանշում է կանացիությունը, և նշվում է որպես կնոջ սուրբ ձեռք։ Նաև հավատում էին, որ կան արտասովոր կերպարներ, որոնք կարող են պաշտպանել մարդկանց չարից և վտանգներից[13]։

Հարմարվողականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան վարկածներ, որոնք պնդում են, որ առաջինն այս ամուլետն օգտագործվել է հրեաների կողմից՝ ի նշան իրենց հավատալիքների և չար աչքից պաշտպանության[14]։

Ձեռքի սիմվոլը հայտնաբերվել է Կաբալայի մանրանկարներում և հմայագրերում՝ խորհրդանշելով եբրայերեն «Շին» տառը, որպես հուդայական աստված Էլ-Շադդայի անվան սկզբնատառ[15]։ Սակայն խամսայի կիրառությունը հրեաների մոտ ընդհատումներով է հանդես գալիս, առավել հաճախ օգտագործվել է տասնիներորդ դարի վերջին և քսաներորդ դարի սկզբներին[6], իսկ քսաներորդ դարի կեսերին այն ավելի ու ավելի քիչ է սկսվում կիրառվել։ Այնուամենայնիվ, պաշտպանիչ ձեռքի գաղափարը առկա է հուդայականության մեջ և սկիզբ է առել աստվածաշնչյան ժամանակներից։ Այն հիշատակվում է Երկրորդ Օրենքի 5.15-ում և նշվում է Տասը պատվիրաններում որպես Աստծո «ուժեղ ձեռք», որը հրեաներին Եգիպտոսից դուրս հանեց[6]։ Ավելի ուշ խամսան երևում է հրեական արվեստում որպես Աստծո ձեռք, որն իջնում է երկնքից։ Սրանք հիմնականում վերագրվում են ուշ անտիկ, բյուզանդական ժամանակաշրջաններին և միջնադարին։ Հայտնի է, որ այն օգտագործվել է աշկենազների կողմից, ինչպես նաև ապացույցներ կան, որոնք փաստում են, որ այն տարածված է եղել նաև միջնադարյան Իսպանիայի հրեաների շրջանում և հաճախ ասոցացվում է «սիմպաթիկ մոգության հետ»[6]։ ՛Պատմաբանները, ինպես օրինակ Շալոմ Սաբարը, հավատում են, որ հրեաների՝ Իսպանիայից աքսորումից հետո (1492), աքսորված հրեաները, հավանաբար, օգտագործում էին խամսան որպես պաշտապանություն այն օտար երկրներում, ուր նրանք ստիպված էին տեղափոխվել։ Սակայն այս ենթադրությունը գործնականում դժվար է ապացուցել[6]։ Ըստ Սաբարի՝ ավելի ուշ Եվրոպայի հրեաները դա կիրառում էին, որպես քահանայության տարբերակիչ նշան, հատկապես, երբ ցանկանում էին ցույց տալ, որ մարդը քահանայական ծագում ունի[6]։

Քրիստոնյաների շրջանում նույնպես խամսան խորհրդանշում է բարի բախտի կրում։ Լևանտի քրիստոնյաները այն կոչում են Մարիամի ձեռք (արաբերեն։ Kef Miryam, կամ «Մարիամ Աստվածածնի ձեռք»[16][17]։)։

Իսպանիայում իսլամական տիրապետության ավարտից 34 տարի անց, դրա օգտագործումը բավական տարածված և նշանակալից էր, ինչը Կառլոս V կայսրի կողմից 1526 թվականին հրավիրված եպիսկոպոսական կոմիտեին դրդեց արգելելու Ֆաթիմայի ձեռքի և բոլոր բաց ձեռքերի կիրառումը երկրում[2]։

Նշանակություն և կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կավե խամսա եբրայերեն մակագրությամբ (թարգմանվում է "հաջողություն")
Ֆաթիմայի երկու ձեռքերով ամուլետ, որը կրում է «Աստված պահապան» և «Աստված մխիթարություն է բերում բոլոր փորձություններին» մակագրությունները

Ձեռքը (խամսան), մասնավորապես բացված աջ ձեռքը, պաշտպանության խորհրդանիշն է, հաճախ նաև ներկայացնում է ուժը, զորությունն ու օրհնությունը և օգտագործվում չար աչքի դեմ[2][18]։ Լինելով տարածաշրջանում ոսկյա և արծաթյա զարդերի ամենատարածված բաղադրիչներից մեկը[19]՝ պատմականորեն և ավանդաբար այն ամենից հաճախ փորագրված է եղել գագատով կամ պատրաստվել է արծաթից, որը ենթադրաբար ներկայացնում է մաքրությունը և ունի կախարդական հատկություններ[2][20]։ Այն նաև ներկվում էր կարմիր (երբեմն օգտագործվում էր զոհաբերված կենդանու արյունը) տան պատերը պաշտպանելու համար[21][22] կամ կախվում էր սենյակի դռներից (հիմնականում նորածինների և ապագա մայրերի սենյակների)[2]։

Ձեռքը կարելի է պատկերել մատները բացած՝ չարից զերծ պահելու համար, կամ փակ բռունցքով՝ հաջողություն ունենալու նպատակով[23]։ Նույն սկզբունքով, այն պատկերվում է մատները վեր՝ պաշտպանելու համար, իսկ մատները ներքև՝ օրհնություն ստանալու։

Բարդ ոճավորված տարբերակները կարող են դժվարությամբ տարբերվել որպես ձեռքեր, և կարող են բաղկացած լինել հինգ շրջանակներից, որոնք ներկայացնում են մատները և տեղակայված են ափը ներկայացնող կենտրոնական շրջանակի շուրջ[23]։

Օգտագործվում է չար աչքից և չարամիտ հայացքներից պաշտպանվելու համար։ Ենթադրվում է, որ այն կարող է առաջացնել հիվանդություն, մահ կամ պարզապես դժբախտություն, ուստի խամսաները հաճախ պարունակում են աչքի խորհրդանիշ[20][24]։ Ձեռքի, աչքի կամ հինգ թվի պատկերները արաբական (և բերբերների) ավանդույթներում կապված են չար աչքից պաշտպանելու հետ, ինչպես օրինակ՝ «խամսա ֆի այնեք» («հինգը (հինգ մատները) ձեր աչքի մեջ»)[24]։ Աջ ձեռքի ափը կիսաբաց մատներով բարձրացնելն այս անեծքի մի մասն է, որը նշանակում է «կուրացնել չարակամին»[21]։ Մյուս ֆորմուլան, որ արաբները օգտագործում են չար աչքի դեմ խամսա վա-խամիս (հինգ և հինգշաբթի) արտահայտությունն է[25][26]։ Քանի որ շաբաթվա հինգերորդ օրն է, հինգշաբթին համարվում է բարեհաջող օր կախարդական ծեսերի և ուխտագնացությունների համար դեպի հարգված սրբերի շիրիմներ՝ այդպիսով հակազդելով չարին[27]։

Արաբական և բերբերական մշակույթներում իր ունեցած կարևորության համար խամսան դարձել է նաև Ալժիրի ազգային խորհրդանիշներից մեկը և պատկերված է գերբի վրա։ Այն բավականին հայտնի է տարբեր հմայագրերի շրջանում, որոնք տարածված էին Եգիպտոսում չար աչքից պաշտպանելու համար[19]։ Եգիպտացի կանայք, ովքեր ապրում էին բալադիում՝ (ավանդական) քաղաքային թաղամասերում, հաճախ պատրաստում էին խամայսա, որոնք հինգ («խամսա») առարկաներից կազմված հմայագրեր էին՝ իրենց երեխաների մազերին կամ սև գոգնոցներին ամրացնելու համար։ Այդ հինգ առարկաները կարող էին պատրաստված լինել թղթերից, շրջանակներից կամ աստղերից, որոնք կախվում էին կեռիկներից[22]։

Չնայած արաբական և բերբերական մշակույթում ունեցած կարևոր նշանակության՝ հրեա ժողովուրդը նույնպես երկար ժամանակ մեկնաբանել և ընդունել է ձեռքի խորհրդանիշը մեծ կարևորությամբ՝ սկսած Տասը պատվիրաններից։ Այս պատվիրանների մի հատվածում ասվում է, որ «Տերը Իսրայելացիներին Եգիպտոսից հանեց ամուր ձեռքով և առաջ մեկնած բազկով»[28]։ Այն ժամանակ «ուժեղ ձեռքը» ներկայացվում էր խամսայի ձևով։ Օգնող ձեռքը ցույց տվեց Աստծո պատրաստակամությունը՝ իր ժողովրդին օգնելու և դժվարություններից դուրս հանելու ձևով։

Մասնավորապես բյուզանդական ժամանակաշրջանում, նկարիչները պատկերում էին Աստծո ձեռքը, որն իջնում էր վերևից[29]։ Դրախտից եկած Աստծո ձեռքը դուրս կհաներ հրեաներին տանջանքներից և հրեաները արագորեն կապ կհաստատեին խամսայի և իրենց մշակույթի միջև։ Ձեռքը ներկայացված է հրեական տեքստում և ունի ազդեցիկ պատկերակի նշանակություն ողջ համայնքում։

Խամսան մետաղադրամի վրա

Հրեաների շրջանում խամսան շատ հարգի, սուրբ և տարածված նշան է։ Այն օգտագործվում է «Քեթուբայում», ամուսնական պայմանագրերում, ինչպես նաև Թորայում և Հագգադաում տեղ գտած ցուցիչներում[30]։ Ձեռքի օգտագործումը որպես պատկեր ինչպես սինագոգում, այնպես էլ դրանից դուրս, հուշում է այն կարևորության և արդիականության մասին, որ հրեա ժողովուրդը կապում է խամսայի հետ։ Ձեռքը զարդարում էր որոշ ամենակրոնական և աստվածային առարկաները։

Իսրայել պետության ստեղծման ժամանակ խամսան դարձավ խորհրդանիշ իսրայելական առօրյաում և որոշ չափով համարվեց հենց բուն Իսրայելի խորհրդանիշը[31]։ Այն դարձել է աշխարհիկության խորհրդանիշ և կիրառվում է որպես նորաձև թալիսման։ Դրան հաջողության մակագրությամբ կարող ես հանդիպել վզնոցների, բանալիների, բացիկների, հեռախոսների, վիճակախաղի տոմսերի վրա և գովազդներում։ Այն տարածված խորհրդանիշ է նաև Մերձավոր Արևելքից դուրս ապրող հրեաների շրջանում, հատկապես ԱՄՆ-ի հրեական համայնքում[31]։ Ներառված է թանկարժեք զարդերի, դեկորատիվ սալիկներ և պատերի ձևավորման մեջ[31]։

Արևմուտքում տարածված գործողության (փայտին բռունցքով թակելը) փոխարեն, Իսրայելում ասում են «Խամսա, խամսա, խամսա, թու, թու, թու», որն արտահայտում է թքելու գործողության ձայնանմանությունը՝ մատնանշելով վատ և չար բախտի մերժումը[32]։

Մաղրիբում Զատիկից հետո անցկացվող հրեական տոնակատարության՝ Միմունայի ժամանակ, սեղաններ են գցվում բախտի և պտղաբերության տարբեր խորհրդանիշներով, որոնք կրում են «5» թվանշան, ինչպես օրինակ հինգ կտոր ոսկյա զարդեր կամ հինգ լոբիներ՝ դասավորված խմորեղենի կտորների վրա։ Հինգ թվի կրկնությունը կապված է խամսա հմայագրի հետ[33]։

Մարոկկոյում խամսան անվանվում է խմիսա և կիրառում չար բախտից և վատ մարդկանցից պաշտպանվելու համար։ Խամսան ներառված է տնային դեկորներից շատերի մեջ, սակայն, այնուամենայնիվ, դրա ամենատարածված օգտագործումը զարդերի շրջանում է։ Որպես կանոն մարոկկացի կանայք իրենց զարդատուփում ունեն գոնե մեկ զարդ խամսայի պատկերով[34]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bernasek et al., 2008, p. 12.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Sonbol, 2005, pp. 355–359.
  3. Zenner, 1988, p. 284.
  4. World Institute for Advanced Phenomenological Research and Learning (Belmont, Estados Unidos), 1991, p. 219.
  5. Drazin, 2009, p. 268.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Sabar Shalom (2010)։ From Sacred Symbol to Key Ring: The Hamsa in Jewish and Israeli Societies։ Littman Library of Jewish Civilization 
  7. González-Wippler Migene (1991)։ The Complete Book of Amulets & Talismans։ St. Paul, MN: Llewellyn Publications։ էջ 173։ ISBN 978-0-87542-287-9 
  8. Kashgar։ «The Hamsa (Khamsa)»։ Kashgar (անգլերեն)։ Վերցված է 2021-01-10 
  9. «The World of Child Labor»։ Loretta E. Bass։ Վերցված է 15 September 2013 
  10. Wadud Amina (1999)։ Qur'an and Woman։ New York: Oxford University Press։ էջ 64 
  11. Sechzer Jeri (2004)։ «"Islam and Woman: Where Tradition Meets Modernity": History and Interpretations oyt? Yt? the f Islamic Women's Status»։ Sex Roles 51 (5/6): 263–272։ doi:10.1023/B:SERS.0000046610.16101.e0 
  12. Silver, 2008, p. 201.
  13. Lenhart, Sandy. "Hand of Fatima Meaning – Origin and Variations". Ezine Articles. N.p., n.d. Web. 29 September 2013.
  14. The Encyclopedia of Jewish Symbols, page 70, Ellen Frankel, Betsy Platkin Teutsch. Rowman & Littlefield, 1992
  15. EMAIL, Jewish Magazine։ «Angels and Demons»։ Jewishmag.com։ Վերցված է 2013-06-25 
  16. Perennial Books, 1970, p. 186.
  17. Trumball, 1896, p. 77.
  18. Rajab, 1989, p. 116.
  19. 19,0 19,1 Badawi, 2004, p. 510.
  20. 20,0 20,1 Lynch and Roberts, 2010, p. 8.
  21. 21,0 21,1 Schimmel, p. 92.
  22. 22,0 22,1 Early, 1993, p. 116
  23. 23,0 23,1 Gomez, 1996, p. 54.
  24. 24,0 24,1 Ham and Bing, 2007, p. 385.
  25. Lent et al., 1996, p. 189.
  26. Shinar, 2004, p. 117.
  27. Houtsma, 1993, p. 897.
  28. Sabar, Shalom From Sacred Symbol to Key Ring: The Hamsa in Jewish and Israeli Societies, 141
  29. Sabar, Shalom From Sacred Symbol to Key Ring, 142
  30. Sabar, Shalom From Sacred Symbol to Key Ring, 144
  31. 31,0 31,1 31,2 Nocke, 2009, pp. 133–134.
  32. «Jewish magic and superstition in Israel»։ Abc.net.au։ 2010-05-22։ Վերցված է 2013-06-25 
  33. Bin-Nun Yigal (8 April 2007)։ «Lady Luck»։ Haaretz։ Վերցված է 21 June 2011 
  34. «Moroccan Jewelry»։ Moroccan Zest (en-US)։ 2018-08-22։ Վերցված է 2019-02-21 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]