Ավստրո-թուրքական պատերազմ (1529-1533)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ավստրո-թուրքական պատերազմ 1529-1533
Siege of Vienna 1529 by Pieter Snayers.jpeg
'
Թվական 1529-1533
Վայր Հունգարիայի թագավորություն
Ավստրիայի էրցհերցոգություն
Արդյունք Հունգարիայի բաժանում Ֆերդինանդ I-ի (Թագավորական Հունգարիա) և Յոհան I-ի միջև (Արևելա-Հունգարական թագավորություն)
Հակառակորդներ
* Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն * Սրբազան Հռոմեական կայսրություն Սրբազան Հռոմեական կայսրություն
Հրամանատարներ
* Օսմանյան կայսրություն Սուլեյման I * Flag of the Habsburg Monarchy.svg Ֆերդինանդ I

Ավստրո-թուրքական պատերազմ 1529-1533, Ավստրիական և Օսմանյան կայսրությունների միջև երկարատև ժամանակահատվածում տեղի ունեցած պատերազմների շարքի առաջին պատերազմը[1][2]:

Իրավիճակը Հունգարիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմի իրադարձությունները ուղղակիորեն կապված են Հունգարիայում Ֆերդինանդ I Հաբսբուրգյան կայսեր և Յոհան Զապոլիայի միջև տեղի ունեցող քաղաքացիական պատերազմի հետ: Մոհաչի ճակատամարտում հունգարական բանակի ջախջախումից և Հունգարիայի Լուիս II թագավորի մահից ու նրա կողմից երեխաներ չթողնելուց հետո հունգարական կալվածատերերի մի մասը սուլթան Սուլեյման I Քանունու համաձայնությամբ ընտրում են տրանսիլվանյան վոյեվոդ Յոհան Զապոլիա]]յին: Ավստրիայի Էրցհերցոգը , հիմնվելով 1515 թվականի վիեննական ժողովի դրույթների վրա, նույնպես հայտարարեց չեխական և հունգարական թագերի նկատմամբ իր հավակնույթունների մասին և 1528 թվականի ամռանը գրավեց Հունգարիան: Զապոլիան փախավ Լեհաստան և օգնության խնդրանքով դիմեց Ստամբուլին: Թուրքերը օգնեցին նրան ետ գրավել Վերին Հունգարիան, իսկ իրենք սկսեցին գրավել Հյուսիսային Բոսնիայի, Սլավոնիայի և Խորվաթիայի հունգարական տիրույթները[3][2]:

1528 թվականին Ֆերդինանդը խաղաղություն կնքելու կամ գոնե երեքամյա զինադադար կնքելու առաջարկով Ստամբուլ է ուղարկում իր դեսպաններին: Նա նաև պահանջում է վերադարձնել հունգարական 24 քաղաքներ, որոնք գրավվել էին օսմանների կողմից: Մայիսի 29-ին դեսպան2ները ժամանում են թուրքական մայրաքաղաք: Թուրքերը չէին ճանաչում Հաբսբուրգներին որպես Հունգարիայի թագի կրողներ և համարում էին Ֆերդինանդին ընդամենը Կառլոս V կայսեր օտեղակալ և չի հանդիսանում ինքնուրույն առաջնորդ և իրավունք չունի կոչել իրեն թագավոր ու ինչ-որ բան պահանջել:Ինը ամիս բանտարկությունից հետո դեսպաններին հետ են ուղարկում այնպիսի պատասխանով, որը նշանակում է պատերազմ հայտարարել[4][1][2]:

Սուլեյմանի երրորդ արշավանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1529 թվականի մայիսի 10-ին բանակի սուլթան և մեծ վեզիր Իբրահիմ փաշայի 200 հազարանոց բանակը դուրս է գալիս Ստամբուլից: Հուլիսի 18-ին թուրքական զորքը հասնում է Մոհաչ, որտեղ նրանց է միանում թուրքական վասալ Յոհան Զապոլիան: Սեպտեմբերի 3-ին սուլթանը հասնում է Բուդա և արդեն սեպտեմբերի 8-ին նվաճում այն: Թուրքական 14-րդ յենիչերները Յոհան Զապոլիանին ուղեկցում են թագավորական պալատ: Սեպտեմբերի 26-27-ին օսմանյան զորքերը Դանուբի վրայով շարժվող նավատորմի ուղեկցությամբ մոտենում են Վիեննային: Ֆիլիպ Պֆալց Նեյսբուրգցու, Վիլհեյմ ֆոն Ռոգենդորֆի և Նիկլաս ֆոն Զալցի հրամանատարությամբ Վիեննայի կայազորը հաշվվում էր 17.000 մարդ և ուներ 72 հրանոթ ընդդեմ հակառակորդի 300-ի: Պաշարման ժամանակ թուրքական բանակը հրետանու օգնությամբ մեծ ճեղքեր է բացում քաղաքի պարիսպների վրա: Երկու ական փլուզում են Կարիտինյան դարպասների մոտի պատը և հոկտեմբերի 10-12-ը օսմանները ձեռնարկում են ամրության երեքօրյա կատաղի գրոհ: Ֆոն Զալմի և Յոհան Կացիների գլխավորությամբ Վիեննայի պաշտպանները ետ են մղում թուրքերի գրոհները: Բացելով ավելի մեծ ճեղք՝ հունվարի 14-ին երեք շարքով անցնում են նոր գրոհի, սակայն կրկին ետ են շպրտվում: Կոմս ֆոն Զալցը, ով կանգնած էր պաշտպանության առաջին շարքում, թուրքական ականի պայթյունի հետևանքով ծանր վիրավորում է ստանում[5][1][2]:

Այդ գրոհը վերջինն էր: Արդեն սկսվել էին ցրտերը, և յենիչերները, հանդիպելով բավականին լուրջ դիմադրության, հրաժարվում են շարունակել պաշարումը: Հոկտեմբերի 16-ին Սուլթանը հավաքում է ճամբարը և սկսում նահանջը: Վիեննան հնարավոր եղավ պահել, սակայն Ստորին Ավստրիայի և Շտիրիայի հողերը մինչև Լինց դատարկվեցին, բազմաթիվ բնակիչներ սպանվեցին կամ տարվեցին ստրկության: Տեղի աշխարհազորին հաջողվեց պաշտպանել Վերին Ավստրիան: Հանց ֆոն Շտարեմբերգի հրամանատարությամբ լանդերը կարողացավ կանգնեցնել դեպի Էնս շարժվող թուրքական 30 հազարանոց բանակին[6][1][2]:

Ուսումնասիրողների կարծիքով թուրքական արշավանքի անհաջողությունը պայմանավորված էր օսմանյան մարտավարությունով: Զորքի հավաքագրումը սկսվել էր տարվա վերջում և միայն ապրիլին բանակը կարողացավ դուրս գալ Ստամբուլից և շարժվել Բուդայի ուղղությամբ: Երկու քաղաքների հեռավորությունը ուղիղ գծով մոտավորապես 100 կմ է: Օսմանները ամենաշուտը կարող էին հասնել Հաբսբուրգյան Հունգարիային հուլիսին, այդպիսով ռազմական գործողություններին կմնար ընդամենը երեք ու կես ամիս, քանի որ աշնանային անձրևների սկսվելուն պես զորքերը հրաժարվում են կռվել[1][2]:

Սուլեյմանի չորրորդ արշավանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունգարիան տիրելու Ֆերդինանդի շարունակական փորձերը, մասնավորապես, հաբսբուրգյան զորահրամանատար Ռոգենդորֆի կողմից 1530 թվականի վերջերին Բուդայի անհաջող պաշարումը, սուլթանի մոտ կրկին ցանկություն առաջացրեցին դեպի Վիեննա նոր արշավանք կազմակերպել:

1532 թվականի ապրիլի 25-ին Ստամբուլից կրկին 200 հազարանոց բանակ դուրս եկավ (70.000-ը Ռումելիայից, 30.000-ը Անատոլիայից, 12.000-ը յենիչերներ, 2.000 կանոնավոր հեծելազոր, 60.000 ակինջներ[7]: Նիշում սուլթանին հանդիպելու նպատակով ժամանեցին Ֆերդինանդի սուրհանդակները՝ փորձելով հասնել Վիշեգրադյան հաշտության երկարաձգմանը, որը կնքվել էր Վյի կողմի: Բելգրադի մոտ թուրքերին միացան 30.000 ղրիմյան թաթարներ: Այս անգամ թուրքերը շարժվում էին Դրավայի ձախ ափով՝ անցնելով Օսյեկը, Բաբոչան և Կանիժան[8]: Նվաճելով մի շարք հունգարական ամրոցներ՝ օսմանյան զորքերը օգոստոսի 5-ին մոտենում է Քյոսեգին (Գյունս), որը պաշտպանում էր Նիկոլայ Յուրիշիչի հրամանատարությամբ գործող կայազորը (700 մարդ): Հայտնի պաշարման ժամանակ, որը տևել է օգոստոսի 9-ից 31-ը, ամրոցի պաշտպանները բնակիչների և հարակից բնակավայրերի բնակիչների աջակցությամբ կարողանում են ետ մղել հակառակորդի երկու գրոհ: Միայն զինամթերքի վերջանալուց հետո, երբ զոհվում է կայազորի կեսը, ամրոցը հանձնվում է շահավետ տարբերակով: Ըստ լեգենդի՝ թուրքերին նույնիսկ ամրոցի տարածք չթողեցին մտնել[9][1][2]:

Այս պաշարումը որոշ ժամանակ կանգնեցնում է թուրքերի առաջխաղացումը, և սուլթանը որոշում է դեպի Վիեննա չշարժվել, քանի որ ավստրիական մայրաքաղաքի և Վիներ-Նեիշթադի միջև կանգնած էր Կառլ V-ի 100 հազարանոց բանակը, որը միակ դեպքն էր, որ այն եկել էր պաշտպանելու Հաբսբուրգների ժառանգական տիրույթները: Ակինջիների ջոկատները դատարկում են Շտիրիան, Կարինթան, հարձակվում Գրացի, Ֆրիդբերգի, Կիրխբերգի, Հարտբերգի և այլ քաղաքների վրա, նույնիսկ ներխուժում Վերին Ավստրիա: Օսմանյան ժամանակագիրը մեծ ոգևորությամբ իր աշխատությունների մեջ ներկայացրել է, թե ինչպես են օսմանյան զինվորները թալանում այդ հարուստ երկիրը, որը նման էր դրախտի»: Յոհահիմ Բրանդերբուրգցու կայսերական զորքերը թուրքերին հասցնում են մի քանի պարտություն, ստիպում նահանջելև սեպտեմբերի 19-ին Լեոբեսդորֆում շրջափակում ու ոչնչացնում են 10.000 թուրքական վերջապահ զորքերին, այդ թվում՝ արշավանքի ղեկավարներից Քասիմ բեյին: Սեպտեմբերի թուրքերը սկսում են վերադառնալ Ստամբուլ՝ իրենց հետ տանելով 30.000 ստրուկ Հունգարիայից, Սլավոնիայից և Շտիրիայից[10][1][2]:

Խաղաղության պայմանագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուլեյմանի հեռանալուց հետո կայսրը ցրեց բանակը՝ նույնիսկ չփորձելով կազմակերպել հետաբնդում կամ հանդես գալ Հունգարիայիում ընդդեմ Յոհան Զապոլիայի: Ֆերդինանդը կրկին Սուլթանին առաջարկում է կնքել խաղաղություն: Զբաղված լինելով Մորեայի վրա Անդրեա Դորիայի կայսերական նավատորմի հարձակումով և Իրանի հետ նոր պատերազմի նախապատրաստություններով՝ սուլթանը 1533 թվականի հունվարին համաձայնվում է հաշտության, իսկ էրհերցոգի սուրհանդակի կողմից Էստերգոմի բանալիների հանձնումից հետո համաձայնվեց Ֆերդինանդի հետ կնքել խաղաղության պայմանագիր՝ ճանաչելով նրան Յոհան Զապոլիային իրավահավասար Հունգարիայի թագավոր: Այդպիսով ճանաչվում է Հունգարիայի փաստացի բաժանումը երկու մասին[11][1][2]:

Արդյունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուտով սուլթանը չեղյալ է հայտարարում 1533 թվականի համաձայնագիրը: Թուրքական զորքերի մասնակցությամբ քաղաքացիական պատերազմը Հունգարիայում շարունակվում է: 1538 թվականին կնքվում է խաղաղության համաձայնագիր, որով Ֆերդինանդը դառնում է Յոհան Զապոլիայի իրավահաջորդ: Այդ պայմանագրի դրույթների իրականացումը 1540 թվականին հանգեցնում է նոր ավստրո-թուրքական պատերազմի:

Հաբսբուրգների ժառանգական հողերը ենթարկվում են խիստ ջախջախման, ինչն էլ ամենայն հավանականությամբ հանդիսանում էր օսմանների նպատակը, քանի որ թուլացնում էր Ֆերդինանդի դիրքերը Հունգարիայի համար պայքարում: Ուսումնասիրողների կարծիքով, Ավստրիայի և Շտիրիայի մարդկային ընդհանուր կորուստը՝՝ սպանվածներն ու ավստրո-թուրքական պատերազմի ընթացքում ստրկության տարվածները, կազմում են մոտ 200.000, իսկ տնտեսության վերականգնման համար պահանջվել է մի քանի տասնամյակ[12]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Hammer-Purgstall J. von. Histoire de l'empire ottoman. T. I. — P.: Bethune et Plon, 1844(ֆր.)
  • Hammer-Purgstall J. von. Histoire de l'empire ottoman. T. II. — P.: Bethune et Plon, 1844(ֆր.)
  • Шлоссер Ф. Всемирная история. Т. IV. 2-е издание. СПБ.—М.: М. О. Вольф, 1870.(ռուս.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Габсбурги, Венгрия, Трансильванское княжество и Османская империя в XVI в. // Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV—XVI вв. — М.: Наука, 1984.(ռուս.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 [Buchmann B. M. Österreich und das Osmanische Reich. Eine bilaterale Geschichte. — Wien: WUV-Universitätsverlag, 1999. — ISBN 978-3851144796(գերմ.)]
  3. История Венгрии. Т. I. — М.: Наука, 1971.(ռուս.)
  4. Шлоссер, с. 492.(ռուս.)
  5. Hammer-Purgstall. T. I, p. 498.(անգլ.)
  6. Hammer-Purgstall. T. I, p. 498-499.(անգլ.)
  7. Hammer-Purgstall. T. II, p. 6.(անգլ.)
  8. История Венгрии, с. 329.(ռուս.)
  9. Hammer-Purgstall. T. II, p. 7—8.(անգլ.) Шлоссер, с. 538.(ռուս.)
  10. Hammer-Purgstall. T. II, p. 8—10.(անգլ.)
  11. Hammer-Purgstall. T. II, p. 12.(անգլ.)
  12. Buchmann, S. 96.(անգլ.)