Ավստրո-թուրքական պատերազմ (1566-1568)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ավստրո-թուրքական պատերազմ 1566-1568
Johann Peter Krafft 005.jpg
'
Թվական 1566-1568թթ.
Վայր Արևմտա-Հունգարական թագավորություն
Օսմանյան Հունգարիա
Հունգարիայի թագավորություն
Արդյունք Ադրիանապոլիսյան խաղաղություն (1568)
Հակառակորդներ
Օսմանյան կայսրություն Օսմանյան կայսրություն * Սրբազան Հռոմեական կայսրություն Սրբազան Հռոմեական կայսրություն (Հաբսբուրգյան միապետություն)
Հրամանատարներ
* Օսմանյան կայսրություն Սուլեյման I * Սրբազան Հռոմեական կայսրություն Մաքսիմիլիան II

Ավստրո-թուրքական պատերազմ 1566-1568, Ավստրիայի և Օսմանյան կայսրության միջև տեղի ունեցած ռազմական գործողություններ, որը երկու երկրների՝ իրար դեմ զինված պայքարի չորրորդ դեպքն է:

Պատերազմի վերսկսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1559 թվականին Ավստրիայի և Օսմանյան կայսրության միջև կնքված խաղաղությունը սահմանային մի քանի բախումներից հետո 1562 թվականին երկարացվեց ևս 8 տարով: Հաբսբուրգները տրանսիլվանյան իշխան Յանոշ Ժիգմոնդից նորից սկսեցին պահանջել Զատիսե (Պարցիում) շրջանը: Նրանց կողմն է անցնում Զատիասի զինվորական հրամանատար Մենհերտ Բալաշին, ով 1561-1562 թվականներին ավստրիացիներին էր հանձնել Սատմար և Նադբանյա ամրոցները[1]

Իշխանության գալով՝ Մաքսիմիլիան II կայսրը պահանջում է խաղաղության պայմանագրի նոր փաստարկի, ինչն էլ հանգեցնում է պատերազմի վերսկսմանը: Ավստրիացիները Զատիաս են ուղարկում 7 հազարանոց ստորաբաժանում, իսկ Յանոշ Ժիգմոնսը գրոհում է Սատմարը: Կրելով պարտություն՝ նա ստիպված էր կնքել Սատմարյան պայմանագիրը, որով սահմանափակում էր նրա իշխանությունը Տրանսիլվանյան վոյեվոդությունում, Հունգարիայի թագավորի տիտղոսից հրաժարում: Բացի այդ, նրա մահից հետո իշխանապետությունը պետք է անցներ Հաբսբուրգներին: 1564-1565 թվականներին Մաքսիմիլիանի դեսպան Միխայիլ Չերնովիչը Ստամբուլում բանակցություններ է վարում: Այդ նույն ժամանակ չհայտարարված պատերազմն արդեն թեժանում էր: Սոկոլու Մեհմեդ փաշան, 1565 թվականին դառնալով մեծ վեզիր, ավստրիացիներից պահանջում է վերադարձնել նրանց կողմից գրավված Տոկայն ու Սերենեշը և չեղյալ հայտարարել Սատմարյան պայմանագիրը: Մեծ վեզիրի եղբորորդի Մուստաֆա Սոկոլովը Խորվաթիայի դեմ գրոհի փորձ է ձեռնարկում, որի ժամանակ գրավում է մի քանի ամրոցներ, այդ թվում՝ նաև կայսեր զորահրամանատար Միկլոշ Զրինի Կրուպա ամրոցին, որի պաշտպանները կանանց և երեխաների հետ սպանվում են[2][3]:

Սուլեյմանի յոթերորդ արշավանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1565 թվականի նոյեմբերին սուլթանը փաշային կարգադրում է պատրաստվել արշավանքի: 1566 թվականի մայիսի 1-ին Սուլեյման I-ի բանակը դուրս է գալիս Ստամբուլից: Նրա բանակի թվակազմը 100.000 էր, որից 42.000-ը կանոնավոր բանակը: Փետրվարի 2-ին Հունգարիայի պետական ժողովը կարգադրում է զինուժի կռվի համար յուրաքանչյուր գյուղական հողաբաժնից հավաքել 2 ֆլորին: Կայսերը օգնության հասան ռեյխստագը, Հռոմը, ժառանգական կալվածատերերն ու իտալական իշխանները: Արդյունքում ամռան սկզբում հաջողվեց հավաքել 100.000-անոց բանակ[4]:

Պերտավ փաշայի հրամանատարությամբ առանձին կորպուսը ուղարկվում է Կյորյոշի հովտում գտնվող ռազմավարական Դյուլա ամրոց, որը պաշարվում է հուլիսի 12-ին և նվաճվում 8 շաբաթ անց: Յանոշ Ժիգմոնդի զորքերը գրոհում են Միջին Հունգարիան: Հունիսի 29-ին Յանոշը ժամանում է Բելգրադ և ստանում ատնամե, ինչը փաստում է նրա իշխանությունն ու կախյալ կարգավիճակը սուլթանից: Առսլան փաշան հունիսի 6-ին պաշարում է Պալոտու ամրոցը, բայց չի կարողանում գրավել, քանի որ ամրոցի պաշտպանները Դյորդ Տուրիի գլխավորությամբ և օգնության եկած հաբսբուրգյան զորքերի հետ կարողանում են կասեցնեն հակառակորդի գրոհը: Հունիսի 24-ին կապիտան Էկհարդ ֆոն Զալմի հետ Տուրիմը օսմաններից ազատագրում է Վեսպրեմը, այնուհետև՝ Տատան: Միկլոշ Զրինին ոչնչացնում է թուրքական ստորաբաժանումը Շիկլոշում[4][5]:

Սիգեթվարի պաշարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգոստոսի 7-ին Սուլեյմանի զորքերը պաշարում են Սիգեթվարը, որը գտնվում է Պեչից հարավ և պաշտպանում է դեպի Վիեննա տանող ճանապարհը: Ամրոցը պաշտպանում էր հունգարա-խորվաթական կայազորը Միկլոշ Զրինի հրամանատարությամբ: Ամրոցի պաշտպանների թվաքանակը 2500 էր: Հաբսբուրգյան բանակը քաղաքին օգնության չեկավ՝ դիրքեր գրավելով Մադյարովարում, այնուհետև Դյորում, որպեսզի պաշտպանի ավստրիական մայրաքաղաք տանող ճանապարհը: Թուրքերը Սիգեթվարի վրա կրակում են 300 հրանոթից, որով ամրոցի պարիսպները ավերվում են, իսկ քաղաքային թաղամասերը հրդեհվում: Օգոստոսի 9-ին պաշարյալները այրում են Նոր քաղաքը և նահանջում դեպի Հին քաղաք: Օգոստոսի 19-ին քաղաքը գրավվում է թուրքերի կողմից, իսկ Զրինը նահանջում է միջնաբերդ: Օգոստոսի 26-ից սեպտեմբերի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում նա ետ է շպրտում սուլթանի զորքերի յոթ գրոհ: Սեպտեմբերի 6-ի գիշերը արյունախում նվաճողը, որին ֆրանսիացի դաշնակիցները անվանում էին «Հրաշալի», մահանում է: Մեհմեդ Սոկոլուն սուլթանի մահվան լուրը չի հայտնում զորքին: Սեպտեմբերի 8-ին Զրինը կայազորի մնացորդների հետ ձեռնարկում է պաշարումը ճեղքելու և քաղաքից հեռանալու ճարահատյալ փորձ և դաժան մարտում զոհվում իր բոլոր զինակիցների հետ միասին: Սիգեթվերի գրավմանը թուրքերը կորցրեցին 25.000 զինվոր: Բավարարվելով այս ոչ այնքան արժեքավոր և թանկ արժեցած հաղթանակով՝ նախքան աշնանային ցրտերը սկսելը թուրքերը դադարեցնում են ռազմական գործողությունները[6][7]:

Սուլեյմանի վերջին արշավանքը Հունգարիային համար մեծ դժվարություններ բերեց: Ղրիմի թաթարները, որոնք Յանոշ Ժիգմոնդի դաշնակիցներն էին, ետ են մղվում Դեբրեցենից և Կոշիցեից, սակայն Տիսա և Մարոշ գետերի հովիտը ամբողջությամբ բնակչությունից դատարկվել էր, քաղաքներն ու գյուղերը այրվել և մոտ 90.000 մարդ ստրկացվել[8]:

Խաղաղություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1567 թվականի օգոստոսին սկսվում են խաղաղության բանակցություններ: 1568 թվականի փետրվարի 18-ին Մաքսիմիլիանի դեսպանները Սելիմ II-ի հետ կնքում են Ադրիանապոլիսյան խաղաղությունը՝ ընդունելով օսմանյան նվաճած տարածքների անցումը Օսմանյան կայսրությանը: Այդ պայմանագրով շուրջ քառորդ դար հանդարտություն է տիրում Միջին Դանուբում: Կայսրը, որպես Հունգարիայի թագավոր, պարտավորվում է իր հողատարածքների համար, որպես խորհրդանշական գումար, տարեկան վճարել 30.000 ֆլորին: Չնայած մշտական խախտումներին և սահմանային խոշոր կռիվներին՝ 1576 և 1583 թվականներին խաղաղությունը երկարացվել է 8 տարով՝ ընդհուպ մինչև Հունգարիայի 13-ամյա պատերազմը, որը հայտնի է նաև Մեծ թուրքական պատերազմ անունով[3][9]:

Արդյունք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուլեյման I-ի մահվամբ ավարտվում է օսմանյան լայնածավալ նվաճումները Միջին Դանուբում: Հաբսբուրգներին հաջողվում է իրենց ենթակայության տակ պահել շուրջ 30.000 կոմտատներ, որոնցից 20.0000-ը բաժին էր ընկնում Վերին Հունգարիային: Ավստրո-հունգարական չորս պատերազմների արդյունքը եղավ այն, որ Հունգարիան բաժանվեց երեք մասի, և այդպիսի իրավիճակը պահպանվեց Մեծ թուրքական պատերազմը: 1570 թվականի օգոստոսի 16-ին Շպայերի համաձայնագրով լուծվեց Տրանսիլվանիայի հարցը: Յանոշ Ժիգմոնդը «Հունգարիայի ընտրյալ թագավոր» տիտղոսից հրաժարվեց՝ ընդունելով «Տրանսիլվանիայի և Հունգարիայի մի մասի» իշխան տիտղոսը: Ժառանգորդի բացակայության դեպքում այդ տարածքները պետք է անցնեին Հաբսբուրգներին: Վերջին կետը չի կատարվում, քանի որ 1571 թվականին Յանոշ Ժիգմունդի մահից հետո պետական ժողովը ղեկավար է ընտրում Ստեֆան Բատորիին[10]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. История Венгрии, с. 367.(ռուս.)
  2. Hammer-Purgstall, p. 125—126.
  3. 3,0 3,1 Габсбурги...
  4. 4,0 4,1 История Венгрии, с. 331
  5. Контлер, с. 186
  6. История Венгрии, с. 331—332.
  7. Контлер, с. 186—187.
  8. Hammer-Purgstall, p. 156.
  9. История Венгрии, с. 332
  10. История Венгрии, с. 367—368.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Hammer-Purgstall J. von. Histoire de l'empire ottoman. T. II. — P.: Bethune et Plon, 1844.(ֆր.)
  • Габсбурги, Венгрия, Трансильванское княжество и Османская империя в XVI в. // Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV—XVI вв. — М.: Наука, 1984.(ռուս.)
  • История Венгрии. Т. I. — М.: Наука, 1971.(ռուս.)
  • Контлер Л. История Венгрии. Тысячелетие в центре Европы. — М.: Весь Мир, 2002. — ISBN 5-7777-0201-5.(ռուս.)